Կենսաճոպան

Այն օրերին, երբ երեկոյան վեցին էր լույս լինում, միանում էր հայկական հեռուստաալիքը, ու եթերը սովորաբար սկսվում էր նորանկախ Հայաստանի օրհներգի հնչեցմամբ։

Արտեմը որդուն սովորեցրել էր օրհներգի բառերը, ինչպես նաև՝ ամեն անգամ այն հնչելուց, կանգնել

հեռուստացույցի առաջ, ձեռքը դնել սրտին ու երգել այն։

«Մեր հայրենիք, ազատ, անկախ,

Որ ապրել է դարեդար,

Յուր որդիքը արդ կանչում են

Ազատ, անկախ Հայաստան»։

Երգում էր Վարդանը և սակայն լսում, որ հետևից, չգիտես ինչու, Ջեմմա տատիկը «ազատ,

անկախ» բառերի փոխարեն երգում էր «թշվառ, անտեր» ու հետն էլ արտասվում։

Փոքրիկ Վարդանը չէր հասկանում այդ փոփոխության պատճառը։ Ժամանակի հետ սովորեց դրան՝ մտածելով, որ մեծերի մոտ երևի երգի բառերն այդպիսին են։ Մի օր էլ հետաքրքրությունը հաղթեց իրեն և Ջեմմային հարցրեց, թե ինչու է փոխում բառերը։

– Է՜, բալես,– հոգոց հանեց տիկին Ջեմման և ապա քմծիծաղ տալով՝ շարունակեց,– իրականում ոչ էլ փոխում եմ, գիտե՞ս։ Օրիգինալում՝ այն ոտանավորի մեջ, Վարդան ջան, որտեղից վերցված են բառերը, դրանք հենց այսպիսին են։

Ջեմման մի պահ դադար տվեց, կարծես մտածելով՝ ասի իր հետագա ասելիքն այս փոքրիկին, թե՝ ոչ, ու, ի վերջո, ավելացրեց․

– Ու որ նայում ես էս օրերին մեր շուրջը, մեր էս անլույս ու առանց գազ վիճակին, բալե՛ս, էս

բառերը լա՜վ էլ համապատասխանում են։

Ասաց ու գլուխը կախեց։

Այդ աշնանային օրը, սովորականի պես, երեկոյան յոթի կողմերը՝ դուրս գալով Մհեր պապիկենց տնից, Վարդանը կրկին իր փոքրիկ ոտքերով արագ-արագ աստիճաններով իջավ իրենց հարկ ու բացեց իրենց բնակարանի դուռը։

Սովորաբար, նրա բացակայության ընթացքում, իր ծնողների միջև վեճային կրքերը բռնկվում,

զարգանում, հասնում էին գագաթնակետին ու հանգուցալուծվում էին այդ օրվա սահմաններում՝ շատ մոտ ապագայում, ասենք՝ վաղը նորից ծագելու անթաքույց ակնկալիքով։ Բայց այս անգամ

Վարդանի բախտը չբերեց։

Արտեմն ու Լիլիթը դեռ վիճում էին ու չէին նկատել Վարդանին։

– Հերիք է, էլի, թո՛ղ գոնե ես աշխատեմ։ Լեզուներ գիտեմ՝ գոնե դպրոց մտնեմ, դաս տամ, երկու կոպեկ գա։ Քո այստեղից, այնտեղից ճարած փողերը լուծում չեն, Արտե՛մ։ Ով գիտի՝ ինչքան ես պարտք

կուտակել արդեն։ Պարտատերերդ մի օր քեզ սպանելու են։ Ռազմաճակատ էլ չմեկնեցիր, քո

միջոցներով խուսափեցիր, գոնե կփախնեիր նրանցից։

Մոր այդ խոսքերից հետո Վարդանի կյանքում առաջին անգամ տեղի ունեցավ մի բան, որը փոխելու էր նրա պատկերացումները ծնողի, ընտանիքի մոդելի, բարու ու չարի դերաբաժանման և առհասարակ մարդկանց սիրելու հարցերում։

– Իսկականից որ հերի՛ք է, էլի, պոռնիկ,– բղավեց Արտեմն ու, թե՛ Լիլիթի, և թե՛ հատկապես

Վարդանի համար անսպասելի, չափազանց ուժեղ ապտակեց կնոջը։

Լիլիթը տնքաց, ցավից երկու ձեռքի ափերով բռնեց շիկացած այտն ու հետ-հետ գնալով՝ ընկավ

աթոռի վրա։ Աթոռը շուռ եկավ և Լիլիթը փռվեց գետնին։ Աթոռն էլ վրան։

– Վարդանը,– հազիվ լսելի, աչքերից հորդող արցունքների միջից, արտաբերեց Լիլիթն ու ձեռքով ցույց տվեց Արտեմի հետևի հատվածը։

Հայրը շրջվեց ու տեսավ քարացած, աչքերը լցրած փոքրիկ որդուն։ Հայրն առհասարակ առաջին անգամ՝ թե՛ նրա բացակայության ժամանակ, և թե՛ նրա ներկայությամբ, հարվածեց մորը։

Հոր բղաված բառն էլ էր անծանոթ։ Հետո, իրավիճակը վերլուծելիս, փոքրիկ Վարդանը պիտի իր մեջ ենթադրի ու ենթադրությունն ամրագրի, որ այդ խորհրդավոր «պոռնիկ» կոչվածն ինչ-որ վատ հոտով ձուկ է երևի, որով մեկին դիմելով՝ կարելի է նրան վիրավորել։

Վարդանը դեռ մի քանի վայրկյան էլ անշարժ կանգնած մնաց հոր ու հատակին ընկած մոր դիմաց՝ այտերին աչքերից թափվող լացի կաթիլներով։ Ապա, հանկարծակի կարծես ուշքի գալով, լուռ, առանց որևէ բառ ասելու, շրջվեց ու վազեց ննջասենյակ՝ իր հետևից կյանքում առաջին անգամ ինքնակամ

փակելով դուռը։

Դա արդեն, վերջին մի քանի ամսվա ընթացքում, փոքրիկ Վարդանի ապրած, վերապրած ու հոգու դարակում դարսած երկրորդ սթրեսն էր։

Բայց սա դեռ նոր ծիլ տված ծաղիկներն էին…

~ 5 ~

Վերջին դեպքը շոկի մեջ գցեց ոչ միայն փոքրիկ Վարդանին։ Ինքը` Արտեմը, սրտնեղել էր այն

փաստից, որ որդին տեսել էր, թե ինչպես է նա կնոջը հարվածում։ Արտեմի` հնգամյա որդու հետ

խոսելու հետագա մի քանի փորձը պսակվել էր անհաջողությամբ։ Վարդանը չէր ուզում խոսել հետը։ Ոչ էլ ուզում էր տեսնել։ Ծնողների վեճերին քիչ ներկա գտնվելու և Կիրակոսյանների բնակարան

այցելությունները քչացնելու համար, որոնք այդ դեպքից հետո Վարդանի կողմից ավելի էին

հաճախակիացել, և որոնցից փոքրիկն ինքն էր արդեն ամաչում, նա սկսեց իջնել և խաղալ բակում։ Մի բան, որն այդ փոքրիկ «տնասերը» մինչ այդ գրեթե չէր անում։ Նա չուներ ընկերներ և ոչ էլ ձգտում էր ծանոթանալ հասակակիցների հետ՝ մտածելով, որ մանկապարտեզում նրանց հետ շփումն իրեն

արդեն բավարար է։ Հենց այս պատճառով՝ բակում նա հիմնականում միայնակ էլ խաղում էր։

Բայց, միևնույն է, այցելությունները հարևան Կիրակոսյանների բնակարան նույնպես շարունակվում էին։ Վարդանի համար կարևոր չէր, որ տանը օրվա ընթացքում գրեթե երբեք լույս չկար, որ հազիվ էր ճարվում սնունդը։ Նա չէր հասկանում ամեն տեղ լսվող այն խոսակցությունները, որ «Ղարաբաղից

երկար ժամանակ է լուր չկա, իսկ վերջին տեղեկություններով՝ տարածքի մեծ մասը հայերը կորցրել են»։ Նա այդ ամենը չէր հասկանում, և միակ բանը, որ ուզում էր՝ առանց ընտանեկան վեճերի հանգիստ մանկություն անելն էր։ Նա փոքր երեխա էր, որը արդեն սկսել էր շուրջը տեսնել իր տարիքին

անհամապատասխան երևույթներ։

Կիրակոսյանների տանը իրեն լավ էին նայում, չէին վիճում, իր մոտ քիչ էին խոսում պատերազմից և միշտ կշտացնում էին նրան։ Մհեր-ավագը լավ բժիշկ էր, իր հիվանդներն ուներ, որոնց մեջ, նույնիսկ երկրի համար այդ ծանր ժամանահատվածում, գումարից չնեղվող մարդիկ կային, որոնք այսպես թե այնպես պետք է հաճախեին բժշկի ու բուժում ստանային։ Դե, բժիշկն էլ, բնականաբար, նրանց անվճար չէր բուժում՝ լավ հասկանալով, որ նրանք ունակ են իրենց առողջության համար վճարել՝ անգամ այդ ճգնաժամի մեջ։

Ոչ հաճախ, սակայն պատահում էին և այնպիսի օրեր, երբ Վարդանը նրանց տանը մնում էր գրեթե մինչև իր քնելու ժամը, երբ Լիլիթը գալիս էր և ամաչելով խնդրում՝ երեխային տանել տուն քնելու։ Լիլիթը նույնիսկ մի անգամ այդ մասին խոսք էր բացել Արտեմի մոտ։

– Գիտես, ես չե՞մ նկատել։ Երբ էլ տուն եմ գալիս, Վարդանը տանը չէ՝ կա՛մ բակում է, կա՛մ նրանց տանը, գնում բերում ես,– ասաց Արտեմը,– ի՞նչ կարող ես անել, մեր փոքրիկին երևի այնտեղ ավելի հարմար է։ Ի վերջո, նա ի՞նչ է տեսնում այստեղ։ Ինչպես է մայրը անդադար վիճում հոր հետ, այդպես չէ՞։ Դե, նա էլ դրա փոխարեն իրեն նետում է այնտեղ, որտեղ վեճեր կամ վեճերի առաջացման

օջախներ չկան։

Արտեմի սրամիտ, բայց և լուրջ նկատառմանը Լիլիթը պատասխանեց հոգոցով ու ասաց, որ նորից վիճելու, և, առավել ևս, նոր ապտակ ստանալու ցանկություն չունի։

– Նորի՞ց ես դա հիշեցնում։ Ինչքա՞ն կարող ես դա երեսով տալ։ Լեզվիդ քիչ տուր՝ ափս երեսիդ չես զգա։

Այս խոսակցությունից հետո ամուսինների միջև իրենց որդու՝ տանը քիչ ժամանակ անցկացնելու հանգամանքը այլևս չէր քննարկվում՝ թողնված ինքնահոսի։ Ընդհանրապես, սա էլ նրանց միջև քիչ թե շատ երկար առանձնազրույցի եզակի օրինակ էր։ Հիմնականում, երբ նրանք միասին էին լինում, քիչ էին շփվում իրար հետ, եթե բանը կրկին կենցաղային վեճի չէր հասնում։

Վերոնշյալ միջադեպից որոշ ժամանակ անց, Արտեմը բժիշկ հարևանի՝ Մհեր-ավագի խորհրդով,

դիմեց նյարդաբանի՝ ապագայի հանդեպ եղած անորոշությունից, անդադար տարբեր միջոցներով

ապրուստ հայթայթելուց ու ընտանեկան անսպառ վեճերից մոտը նկատվող նյարդային բռնկումները գիտակցելով ու դրանք սահմանափակելու մղումով։ Արտեմն անկեղծորեն ընդունում էր բժշկի

նշանակած դեղորայքը, բայց լիակատար բուժման կամ գոնե հանգիստ լինելու համար իրեն պետք էր հնարավորինս քիչ նյարդայնանալ։ Սակայն որոշ ժամանակ անց կատարվելիք դեպքերի

զարգացման դեմ, որոնք բերելու էին նոր՝ ավելի մեծ ու խորը ընտանեկան ճգնաժամի, երևի չգտնվեր որևէ զսպող դեղամիջոց։

Մի օր, երբ դրսում արդեն 1993-ի գարունն էր, և Վարդանն էլ ծնողների հետ տանն էր, մշտական զրույցներից մեկի ժամանակ, Արտեմի գլխում, ըստ նրա, մի «հանճարեղ միտք» ծագեց։

– Լիլիթ,– ասաց ամուսինը,– ես վերջնական որոշել եմ սա ի կատար ածել։ Դրամը անդադար

շարունակում է ընկնել, և քանի դեռ այն լրիվ չի արժեզրկվել, ես որոշել եմ գրավադրել մեր

բնակարանը բանկում։ Ստացած փողը կդնեմ գործի մեջ, մնացած գումարով ու եկած եկամտով էլ այդ վարկը կփակենք։

– Ինչպիսի՜ հիանալի գաղափար,– հեգնեց Լիլիթը,– սպասիր, Արտե՛մ, դու հիմա լո՞ւրջ ես խոսում։

– Իսկ ինչո՞ւ ոչ։

– Ասեմ, Արտե՛մ։ Պատուհանից դուրս նայե՞լ ես։ Տեսե՞լ ես՝ ինչ է կատարվում մեր երկրում։ Լույս

ունենում ենք, լավագույն դեպքում, օրը երկու ժամ։ Հանապազոր հացը խնդիր է դարձել։ Երևանից մի քանի ժամ մեքենայով որ երթևեկես դեպի արևելք՝ պատերազմ է, Արտե՛մ, իսկական պատերազմ։ Պատերազմ, որի ավարտը կարծես թե չի երևում։ Պատերազմ, որտեղ մեր երեխաներն են մահանում։ Վաղվա ապագայի վերաբերյալ ընդհանրապես ոչինչ պարզ չէ, Արտե՛մ, մշուշոտ է մեր դիմաց,

հասկանո՞ւմ ես։ Այս ամեն ինչի մեջ միակ բանը, որ հստակ ունենք այս պահին, այս բնակարանն է։ Ու դու ուզում ես այն ռիսկի տակ դնե՞լ։ Բա որ գործդ չստացվի ու չկարողանաս բանկին վարկի

գումարը վերադարձնել։ Ի՞նչ ենք անելու, Արտե՛մ։ Տունը կորցնելու ենք, սոված վիճակներիս նաև անօթևանի կարգավիճակը ավելանա՞։ Իսկ Վարդա՞նը։ Մտածե՞լ ես նրա մասին։ Քո հետ անիմաստ է վիճելը, մանավանդ, որ կարող է ձեռքերիդ ազատություն տաս։

Այս բառերի վրա նրան լուռ ունկնդրող Արտեմը կուլ տվեց թուքը։ Սա Լիլիթի երկարաշունչ,

բոցավառ, ոգևորված ճառերից հերթականն էր։ Նման պահերին Արտեմը գլուխը կախում և լսում էր կնոջը։ Չէր ընդհատում։ Ինքը՝ Լիլիթը, վերջին խոսքերից հետո կանգ առավ, հոգոց հանեց, շունչ քաշեց և ավելացրեց իր ճառի վերջին նախադասությունը․

– Մեր Վարդանը մյուս տարի դպրոց է գնալու, եթե իհարկե այդ մյուս տարին գա։

Լիլիթը վերջապես ավարտեց։ Վարդանի՝ Լիլիթին իր հարվածելուն ականատես դառնալուց հետո, Արտեմը երկար ժամանակ է, ինչ զսպում էր իրեն այս հարցում։ Առհասարակ թվում էր, թե բուժման կուրսը, առնվազն այդ պահի դրությամբ, որոշ չափով հանդարտեցրել էր նրա նյարդերը՝ ճգնաժամային

իրավիճակում, և նման պահերին նա նվազագույնը, որ անում էր՝ դա կնոջ վրա ձայն բարձրացնելն ու հակառակվելն էր։

Բայց այս անգամ նա ոչինչ ո՛չ ասաց, ո՛չ արեց։ Աջ ձեռքի ցուցամատով ու միջնամատով սկսեց

խաղալ սեփական քթի հետ, շարժել այն։ Հետո նույն մատներով՝ դրանք ծալած վիճակում, սկսեց

կամաց հարվածել իր շրթունքներին։ Դա Արտեմի՝ միայն իրեն հատուկ գործողություններն էին, որոնք վկայում էին, որ այդ երեսունին մոտ երիտասարդը խորասուզվել է սեփական մտքերի մեջ։

Նա մտածում էր։ Մտածում էր իր գլխում ծագած պլանի, դրա իրագործման ու հնարավոր ռիսկերի մասին, ինչպես նաև նրա մտքից դուրս չէին գալիս Լիլիթի խոսքերը Վարդանի մասին։ Իր համար

ակներև էր, որ նա լավագույն հայրը չէ։ Բայց իր մեկ անհաջող որոշման կյանքի կոչմամբ նա կարող էր դառնալ վատագույնը՝ վտանգի ենթարկելով ոչ միայն իր ու կնոջ, այլև մանկահասակ որդու՝ տեղից էլ արդեն իսկ մշուշոտ ապագան։

Հյուրասենյակի մեծ սեղանին դրված մոմն արդեն համարյա վերջանում էր։ Կիսախավարի մեջ նա նայեց պատի ժամացույցին, որը ցույց էր տալիս կեսգիշերից քսան պակաս։ Վարդանն իր

սենյակում քնած էր։

Արտեմը պատին կախված գրադարակից վերցրեց Պլուտարքոսի հատորն ու իր վրա ծածկոց գցելով՝ թիկնեց հյուրասենյակի բազմոցին, որ կարդա՝ մինչ մոմի հանգչելը։ Հետո հենց այնտեղ էլ քնելու էր։

Լիլիթին հարվածելու՝ այն օրվանից ի վեր, Արտեմը քնում էր հյուրասենյակում։ Նա փորձեց կարդալ, սակայն տառերը փախչում էին նրա աչքերի դիմացից։ Մտքում իր մտահղացումն էր ու Լիլիթի

ասածները։

Մոտավորապես տասը րոպե տևող ընթերցանության փորձն ընդհատեց հանգչող մոմը։

Սենյակում կատարյալ մթություն տիրեց։ Լսվեց, թե ինչպես է Արտեմը գիրքը փակում, դնում բազմոցի կողքին գտնվող փոքրիկ պահարանիկի վրա և վրան քաշելով ծածկոցը՝ պտտվում պատի կողմը։

Լիլիթը, որ Արտեմի հետ խոսակցությունից ի վեր շարունակում էր լուռ նստած մնալ

խոհանոցում, վեր կացավ ու տիրող սևամթի միջով, ամուսնական ննջարանի փոխարեն, սողոսկեց Վարդանի սենյակը՝ Արտեմի փոխարեն որդու կողքին քնելու։

Ամուսիններն իրար «բարի գիշեր» չմաղթեցին։

~ 6 ~

1993-ի հոկտեմբերն էր։ Ղարաբաղից ստացվող լուրերը միանշանակ չէին։ Ռուսաստանի

միջնորդությամբ, վերջին երկու ամիսներին, տիրում էր հրադադար, որը, սակայն, խախտվեց

ադրբեջանական զինուժի կողմից, և վերսկսված հակամարտության այդ փուլում` հայկական

զորամիավորումներին հաջողվեց առաջխաղացում գրանցել դեպի Արաքս գետի ափին

տեղակայված թշնամական դիրքերը։

Ղարաբաղյան հակամարտությունն իսկական ճոճանակ էր, մարտադաշտից էլ լուրերը Երևան

ուշացած էին հասնում։ Մինչ մեր զորքերի որևէ առաջընթացի մասին լուրը տարածվում էր

մայրաքաղաքում, և երևանցիները փորձում էին այդ օրերին գոնե մի քիչ ուրախանալ այդ լուրերով,

հայկական զորամիավորումները հետ էին քաշվում։ Լինում էր և հակառակը։

Հոկտեմբերի վերջին օրերից մեկի առավոտյան, երբ Վարդանը մանկապարտեզում էր, իսկ Արտեմը տանը չէր, և Լիլիթն էլ, ինչպես գրեթե միշտ էր լինում, տեղյակ չէր ամուսնու որտեղ լինելուց, նրանց

դուռը թակեցին։

Լիլիթը նայեց դռան դիտակի մեջ։ Աստիճանավանդակին` իրենց դռան առաջ, կանգնած էին

երեք տղամարդ։

«Սրանք ովքե՞ր են»,– մտածեց Լիլիթը,– «Արտեմը կասեր, եթե տուն մարդ գալու լիներ կամ հետը կբերեր»։

Լիլիթը որոշեց լռել ու ձևացնել, թե տանը մարդ չկա։ Սակայն այդ տղամարդիկ մարտական էին տրամադրված և շարունակում էին թակել դուռը՝ կարծես հաստատապես համոզված լինելով, որ դռան հետևում ինչ-որ մեկը կա։

Ի վերջո, Լիլիթի նյարդերը տեղի տվեցին։

– Ո՞վ է, ո՞ւմ եք ուզում,– վախվորած հարցրեց նա։

– Բանկից ենք, տիկի՛ն ջան,– լսվեց դռան այն կողմից։

«Բանկի՞ց»,– միանգամից սուրաց Լիլիթի մտքով,– «մի՞թե Արտեմն, ի վերջո, իր մտածածն արել է»։

– Ամուսինս տանը չէ,– արագ վրա բերեց նա։

– Հնարավոր է, տիկի՛ն, պարոն Հովհաննիսյանը մեզ ասել է, որ մեր մոտենալիս կարող է տանը

չլինել,– ասաց տղամարդկանցից մեկը,– սակայն նա հաստատապես գիտի մեր այցի մասին։

Տղամարդը դադար տվեց՝ կարծես պատրաստվելով վերջին գրոհ հանդիսացող խոսքերին ու

շարունակեց․

– Տիկի՛ն Լիլիթ, նա եկել է բանկ և հայտ ներկայացրել իր… կներեք, ձեր համատեղ անշարժ գույքի գրավադրման դիմաց դրամային արժույթով վարկ ձևակերպելու վերաբերյալ։

Կրկին լռություն տիրեց.

«Տես է, առանց ինձ ասելու մտքինն արել է»,– մտածեց Լիլիթը,– «լավ, հիմա ես ի՞նչ անեմ։ Դուռը բացեմ, մենակով քշե՞մ սրանց էստեղից։ Սկանդալ կլինի, հարևանները դուրս կթափվեն՝ «ֆիլմ» դիտելու։

Չբացեմ, մի բան մոգոնեմ, մեկ է, սրանք էլի են գալու, հետներն արդեն պայմանավորվել է»։

– Մի վայրկյան,– բղավեց Լիլիթն ու իր մեջ շարունակեց քննարկել իր անելիքը․

«Հիմա բացեմ, թող ներս գան, իրենց անելիքն անեն։ Ես Արտեմի հետ հետո կխոսեմ։ Մեկ է, ես էս տան համասեփականատերն եմ, առանց իմ համաձայնության չի կարող բնակարանը գրավի տակ թողնել»։

Վերջին մտքի վրա նա բացեց դռան փականն ու ետ քաշվեց։ Դուռը մնաց փակ։

Հարկում կանգնած հաղթանդամները տատատնվեցին։ Նրանք հասկացան, որ դուռը բացվեց, բայց տանտիկինն այն չէր բացում իրենց առաջ։

– Տիկի՛ն… Մարգարյան (Լիլիթն այդպես էլ չէր վերցրել ամուսնու ազգանունը),– հազալով, դադար տալով՝ ասաց այն նույն տղամարդը, որն այս ամբողջ ընթացքում դռան հետևից խոսում էր նրա հետ,– հիմա մենք ներս գա՞նք։ Դուռը չբացեցիք։

– Եկեք,– հոգոց հանեց Լիլիթը,– ի՞նչ ասեմ։

Նրա հետ բանակցողը, ի վերջո, բացեց դուռն, ու նրանք երեքով ներս մտան։

Լիլիթի առջև՝ դռան արդեն այս կողմից, կանգնած էին երեք բավական պինդ կազմվածքով, մոտ

երեսունն անց տղամարդ։ Նրանք, ինչպես կարգն է, իրենց ողջ զարդարանքով էին։ Երկուսի հագին սև կոստյում էր, սպիտակ վերնաշապիկ ու ինչ-որ անհասկանալի մուգ կապույտ ու սև զոլերով փողկապ, սև տաբատ, սև սուրքիթ կոշիկներ։ Մի խոսքով՝ սևազգեստ մարդիկ։

Ա՜խ, այդ բանկիրները։ Ժամանակաշրջանին բաժին հասած այդ անորոշության քաոսի մեջ նրանք կարծես մի առանձին, ապահովված խավ լինեին՝ «միշտ պատրաստ բոլորին օգնելու»։ Լիլիթը նրանց չէր սիրում։

– Տիկի՛ն Մարգարյան, փորձենք ներկայանալ։

Լիլիթը ձայնից ճանաչեց դռան հետևից իր հետ զրուցողին։

– Անունս Վիգեն է, ազգանունս՝ Կարապետյան։ Սա իմ կոլեգան է՝ Խաչատրյան Մարատը։ Մենք բանկից ենք։ Իսկ այս երիտասարդը Գրիգորն է, նա չափագրման կազմակերպությունից է։ Նա

հիմա՝ Ձեր թույլտվությամբ, պետք է շրջայց կատարի բնակարանով, այն գնահատելու համար,

որպեսզի, ի վերջո, հասկանանք Ձեր անշարժ գույքի դիմաց Ձեզ որքան գումար կկարողանանք տրամադրել։

– Իսկ չի՞ լինի, որ հիմա գնաք ու հետո գաք, երբ Արտեմը տանը լինի,– նրանցից ազատվելու ու իր համար տհաճ, անցանկալի, մոտալուտ այդ գործընթացին վերջ տալու մի եզրափակիչ փորձ ձեռնարկեց Լիլիթը։

– Ախր, Տիկին Մարգարյան ջա՜ն, Լիլիթ ջա՜ն,– փոքրիկ երեխային՝ մի կողմից նախատող, մյուս կողմից համոզող տոնով, սկսեց Վիգենը,– այ ցավդ տանեմ, պիտի կրկնվեմ նորից՝ պարոն Արտեմը տեղյակ է։ Մենք այստեղ ենք նրա իսկ թողտվությամբ։ Մենք մեր գործը կանենք, կգնանք։ Մի

անհանգստացեք, Ձեզ չենք խանգարի։ Համ էլ՝ այսօր ոչինչ չի որոշվում։

– Դե՛, ինչ ասեմ,– հենվելով միջանցքի մարդահասակ հայելուն, հոգոց հանելով՝ հանձնվեց Լիլիթը,– լավ, անցեք ձեր գործին։

«Լավ, թող սրանք հիմա ինչ անում են, անեն, գնան։ Իրենք էլ ասացին, որ հիմա ոչինչ չի որոշվում,

ոչինչ դեմ չեն տալիս ստորագրելու։ Դու մի տուն արի, Արտեմ տղա։ Սպասի՛ր, տես ես քո գլխին ինչ

կբերեմ»,– մտքում փոթորկվում էր Լիլիթը։

Բանկիրները՝ Վիգենն ու Մարատը, Լիլիթից խնդրեցին նստել մի տեղ։ Տանտիրուհին ուղեկցեց նրանց հյուրասենյակ և առաջարկեց զբաղեցնել կա՛մ զույգ բազկաթոռը, կա՛մ բազմոցը։ Երբ

վերջիններս տեղավորվեցին բազմոցին, Լիլիթը բավական սառը տոնայնությամբ ու կիսաձայն

հավելեց, որ նրանց ոչինչ չի կարող հյուրասիրել՝ անգամ սուրճ։

– Խնդիր չկա,– կարկամելով հայտնեց, առաջին անգամ այս ամբողջ ընթացքում բերանը բացող, Մարատը։

Իսկ Գրիգորը՝ չափագրման ընկերության ներկայացուցիչը, շարունակելով լուռ մնալ, անցել էր իր գործին։ Նրա ձեռքին մի թղթապանակ կար, որի միջից էլ հանեց մեկ կտորե մետրաչափ ու մի զույգ

էժանագին, պլաստիկ քանոն։ Սկզբում անցավ երկու ննջարանները, ոտքից գլուխ տնտղեց ու չափեց դրանք, ապա թռուցիկ հայացք նետելով ու չափելով նաև միջանցքը, մտավ զուգարան։

Զարմանալիորեն սովորականից մի փոքր երկար մնաց այնտեղ։ Լիլիթը ենթադրեց, որ երիտասարդն առիթից օգտվել և ձեռքի հետ հոգացել էր նաև վրա հասած բնական կարիքը։ Ինչևէ, հարմար պահ էր՝ կարելի էր և՛ չամաչել, և՛ ոչ էլ թույլտվություն հարցնել։

Հետո Գրիգորն անցավ հյուրասենյակ։ Թղթապանակում նաև նոթատետր ու հասարակ,

խանութից գնվող ամենաէժան մի գրիչ կար։ Ժամանակ առ ժամանակ սա դրանով նշումներ էր անում իր այդ նոթատետրում, ըստ երևույթին, տան տարբեր իրերի կամ առհասարակ՝ ընդհանուր վիճակի ու չափերի մասին։

Երբ Գրիգորն ավարտեց իր գործերը նաև խոհանոցում ու փոքրիկ փակ պատշգամբում,

վերջապես բառեր լսվեցին նաև նրանից․

– Վերջ, տղե՛րք, ես իմ գործը վերջացրի։ Էս պահի դրությամբ կարող ենք գնալ։

Վիգենն ու Մարատը, որ այդ ամբողջ ընթացքում լուռ նստած էին բազմոցին ու Լիլիթի հետ

միասին հետևում էին Գրիգորի՝ բնակարանով մեկ իրականացվող ոդիսականին, վեր կացան, շնորհակալություն, ապա և ցտեսություն հայտնեցին Լիլիթին և Գրիգորի հետ միասին դուրս եկան բնակարանից ու այդպես երեքով, դեռահաս երեխաների պես աստիճանները վազելով իջնելով, կորան Լիլիթի տեսադաշտից։

Լիլիթը կողպեց դուռը, պտտվեց, նայեց իրեն հայելու մեջ, ապա, կարծես մեջքով դռան վրա

սահելով, իջավ ու նստեց դռան տակ։ Նա գլուխն առավ ափերի մեջ ու սկսեց հեկեկալ։

~ 7 ~

Երբ Լիլիթը Վարդանին վերցրեց մանկապարտեզից, վերջինս խնդրեց մորը՝ իրեն զբոսնելու տանել։ Գրեթե տարուց ավելի էր արդեն, ինչ փոքրիկը ինքնակամ ու գիտակցաբար ձգտում էր քիչ ժամանակ անցկացնել հոգսերից միայն ավելի ծանրաբեռնվող ու դրանց պատճառով, էլի ու էլի,

իրար հետ լեզվակռիվ տվող ծնողների ու մանավանդ հոր հետ, և զբոսնելու սպոնտան որոշումը կարևոր էր նրա համար։ Որդու զբոսանքի գնալու առաջարկին շատ հավան էր նաև ինքը՝ Լիլիթը։

Մի նոր ծանր երկխոսությունն ամուսինների միջև անխուսափելի էր, և նախքան դա, փոքրիկ որդու հետ զբոսնելը իսկապես կարող էր լիցքաթափել նրան։

Մայրը որդուն տարավ նրա սիրելի այգին։ Աշունն արդեն մուտք էր գործում իր վերջնական փուլ, և այգու բոլոր ծառերը մերկացել էին։ Տերևաթափն այգում առատ էր, իսկ դեղին տերևների մեջ «սուզվելու», «լող տալու» իմիտացիան ու դրանք հավաքելով իր վրա լցնելը, շուտով վեցամյակը

բոլորել պատրաստվող, Վարդանի սիրելի զբաղմունքներից էին։ Երբ դրանից հոգնեց, այգում իր տարեկից մի տղայի գտավ և արեց իր համար ոչ սովորական մի բան․ այդ երեխային առաջարկեց

միասին պահմտոցի խաղալ։ Նորահայտ ընկերը համաձայնեց, բայց նրանց խաղացած պահմտոցին միանգամից տարօրինակ թվաց Լիլիթին։

Կա՛մ խաղի կանոնները չիմանալու պատճառով, կա՛մ էլ գիտակցաբար և դիտավորյալ՝ Վարդանի փոքրիկ խաղընկերն ամեն անգամ նրան թաքստոցից հայտնաբերելուց հետո ոչ թե վազում և խաղի մեկնարկի վայրում «թքում» էր նրան, այլ, բառի բուն իմաստով թքում էր Վարդանի վրա։ Վերջինս մեկ անգամ փորձեց ընկերոջը բացատրել, որ նա սխալ է անում՝ ցույց տալով անգամ

սեփական օրինակով, երբ «փակելու» և փնտրելու հերթն իրենն էր, բայց դա կրկնվեց։ Երբ փոքրիկ

խաղընկերը Վարդանի վրա թքեց երկրորդ անգամ՝ նա բռունցքով հարվածեց նրան։ Խաղընկերը փախավ ծնողների մոտ և սկսեց լացակումած բողոքել։ Սրանք, որ այդ ամբողջ ընթացքում՝

նստարանին նստած, այդ ամենին լուռ հետևում և խորամանկաբար ժպտում էին, իրենց ժառանգի «հնարամիտ խուլիգանությանն» ի պատասխան, վրդովված մոտեցան Լիլիթին։

Լիլիթը, որն իր հերթին մի անգամ արդեն սաստել էր որդու խաղընկերոջն՝ արածի համար,

միանգամից նախահարձակ եղավ։ Դա գուցե անսպասելի էր այդ երեխայի ծնողների, բայց ոչ Վարդանի համար։ Հետևեց Լիլիթի բոցաշունչ, խրատական ճառերից` հերթականը։ Դրանք այնքան ծանոթ էին հայր և որդի Հովհաննիսյաններին։ Վարդանն իրենն արդեն արել էր՝ ինքն իրեն պաշտպանել էր, և հիմա արտաքուստ լուրջ դեմքով, իսկ ներսից ցնծությամբ հետևում էր, թե ինչպես է մայրը

դաստիարակչական զրույց տանում այդ ամուսնական զույգի հետ՝ իրենց որդու պահվածքի

վերաբերյալ։ Ի վերջո՝ սրանք ներողություն խնդրեցին, վերցրին իրենց երեխային ու հեռացան։

Լիլիթը ներքին բավարարվածություն զգաց և եկավ համոզման, որ պատրաստ է ամուսնու հետ

խոսակցությանն ու չի վախենում նրա հնարավոր նյարդային պահվածքից կամ նոր հարվածից։ Մայր ու որդի մի քիչ էլ մնացին այգում և հեռացան տուն։

~ 8 ~

Արտեմն այդ գիշեր շատ ուշ եկավ տուն, երբ Լիլիթն ու Վարդանն արդեն քնած էին իրենց

սենյակում: Ինչպես, գրեթե անձայն, բացել էր տան դուռն ու ներս մտել, նույն կերպ էլ՝ շատ

զգուշորեն, դուռը փակեց ու կողպեց: Բնակարանում կատարյալ մթություն էր: Դանդաղ հանեց

կոշիկներն ու վերարկուն հագին թողնելով՝ գրեթե թաթերի վրա, զոհին որսալ ցանկացող գիշատչի անձայն քայլվացքով, կամացուկ սողոսկեց հյուրասենյակ: Տուն մտնելուց ի վեր՝ Արտեմը չվառեց թե՛

միջանցքում և թե՛ հյուրասենյակում դրված մոմերից ոչ մեկը: Շոշափելով հասավ բազմոցին ու նստեց: Գլուխն առավ ափերի մեջ ու սկսեց մտածել: Դժվար չէր հասկանալ, որ Արտեմը դիտավորյալ էր այդքան ուշ եկել տուն: Պատճառը հասկանալի էր: Նա գիտեր, որ բանկից գալու էին, հիշում էր

Լիլիթի արտահայտած կարծիքն իր մտահղացման մասին և չցանկանալով այդ թեմայով տհաճ զրույց ունենալ կնոջ հետ, որը հաստատ անխուսափելի էր լինելու՝ կանխավ որոշել էր շատ ուշ գալ տուն, երբ կինն ու որդին հաստատ քնած կլինեին: Նա հաշվարկել էր նաև, որ իր ըմբոստ կինը կարող է և չքնել ու սպասել իր վերադարձին, բայց իր բախտից՝ Լիլիթը խորը քնած էր: Արտեմը

պատրաստվում էր լուսացնել այդ գիշերն ու առավոտյան, եթե հաջողվի, նույն կերպ «փախչել» տնից՝ մինչև Լիլիթի ու Վարդանի արթնանալը: Նա գիտեր, որ այդ անխուսափելի խոսակցությունից

փախչել հավերժ չի կարող, որ դա խնդրի լուծում չէ, որ հակառակը, անգամ կարող է սրանով

Լիլիթին էլ ավելի վատ տրամադրել իր և իր որոշման դեմ, բայց ի՞նչ արած: Համենայն դեպս, այս

պահին, նրա մտքով որևէ այլ բան չէր անցնում, բացի մեկ բանից․ նա հաստատապես չէր ուզում կնոջ հետ հիմա խոսել այդ թեմայով:

Հիմա Արտեմը մտածում էր միայն այն մասին, թե ինչպես շատ վաղ դուրս գա տնից, բայց նաև

կարողանա մի փոքր աչք կպցնել: Նա չէր կարող զարթուցիչ լարել ու միանգամից` երկու պատճառով. նախ, որովհետև առավոտյան դրա ձայնից կարթնանային նաև սենյակում քնած այն երկուսը, և

երկրորդը՝ զարթուցիչը առհասարակ նրա ձեռքի տակ չէր: Լիլիթն այն տարել էր իր հետ ննջասենյակ և Արտեմը հստակորեն չէր պատրաստվում դրա հետևից մտնել այնտեղ: Հանկարծ կնոջն էլ

կարթնացնի ու այս ամենը կգցի ջուրը:

Առհասարակ, Արտեմի այս բոլոր գործողություններին` կողքից նայողին արդարացիորեն

կարող էր, և հաստատապես, կթվար էլ, որ այս մեծահասակ տղամարդը երեխայությամբ է

զբաղված: Նա ինքն էլ էր դա զգում, ընկալում ու ընդունում: Բայց, ինչպես արդեն ասվեց, առնվազն այս պահի դրությամբ նա այլ բան անել ո՛չ կարող էր, և ո՛չ էլ ուզում էր:

Հաշտվելով զարթուցիչի տարբերակի անհնարինության հետ՝ Արտեմը, լավ հասկանալով, որ

ինքնուրույն իր շատ վաղ արթնանալու վրա հույս դնել չի կարող, որոշեց ընդհանրապես չքնել: Նա այդ վիճակում ոչինչ անել չէր կարող։ Փորձեր սուրճ պատրաստել՝ ձայներից Լիլիթին կարթնացներ, գիրք կարդալու համար էլ պետք էր մոմ վառել՝ ճրագից Լիլիթը նորից կարող էր արթնանալ:

– Էս ի՜նչ ապուշ վիճակ է,– ինքն իրեն շշուկով ասաց Արտեմը՝ հոգոց հանելով և լավ ձգելով «ինչ» բառը, և պարզ չէր՝ նա իրեն սա որպես հա՞րց էր տալիս, թե արտահայտվում էր որպես կայացած մի

եղելություն:

Արտեմը գրպանից հանեց տան բանալին, որը տուն մտնելուց մեքենայաբար հետ էր խցկել գրպանն ու սկսեց դա ձեռքից ձեռք փոխանցել։

– Լա՜վ էլ թզբեխ է,– ինքն իրեն հեգնեց Արտեմը, դադար տվեց այդ «խաղին» և գլուխը հենելով

բազմոցի «մեջքին»՝ աչքերով կառչեց առաստաղից, որը, միևնույն է, հազիվ էր նշմարվում մթության մեջ: Նա զգում էր, որ նահանջում է, հանձնվում և դեռ հանդիմանում էր աչքերը փակելուն, բայց մի պահ այլևս չկարողացավ: Հաջորդիվ, նա իրեն հայտնաբերեց մեկ այլ՝ լրիվ անծանոթ մի վայրում: Ինչ-որ