КИТОБИМ

Унга раҳмим келиб кетди, ортидан тасалли берувчи сўзлар айтгим келарди-ю, лекин нима дейишни билмасдим, бор-йўғи:

– Лариса опа! Узр... Мен билмагандим, – дея олдим холос.

Ўша воқеадан кейин почтада яна икки йил ишладим. Газета ва журналлар кўпайиб кетгани учун Тамара опа Олег деган йигитни ва жуда чиройли қиз – Наташани ишга олди. Уларга ҳам ўз касбини сабр-тоқат билан ўргата бошлади.

Тажрибам ортдими, ё астойдил тиришиб ишлай бошладимми, хуллас, Лариса опа менга танбеҳ бермай қўйди. Лекин янги келган ёшларни ўша-ўша, одатдагидек аямай танқид қиларди. Ёшлар довдираб, газеталарни тахлашда адашса, Тамара опа Олегга, мен эса бўлимимиздаги энг ёш ходим – Наташага ёрдам берардим.

Институтга кирганимдан кейин почтадан кетишга мажбур бўлдим. Почтадагилар билан хайрлашаётганимда Тамара опа афсусланди, аммо одатдагидек жилмайиб, «Ҳеч бўлмаса шанба-якшанба кунлари келиб тур, Наташкага ёрдам берасан», – деб ҳазиллашди.

Тамара опага қойилман, Наташани кузатиб юришимни сезган экан.

Лариса опанинг қаршисига келиб, ҳамма қатори унга ҳам «Хайр», – дегандим, унинг кўзларида ёш пайдо бўлди. Мени маҳкам қучоқлаб, секингина:

– Хайр, Санжар, бахтли бўл! – деди...

Кейинчалик институтни битирдим, касбим бўйича ўттиз йилдан ортиқ ишладим. Лекин почтада ишлаган дамларимни, у ердаги ҳалол, меҳнаткаш хизматчиларни, Тамара опанинг меҳрибончилигини ва Лариса опанинг ўғлиникига ўхшаш кўм-кўк, маъюс кўзларини унутмадим, унута олмадим.

2018 йил

2-боб. ОЛТИН ДАВРИМ

Талабалик йилларини «Олтин давр» дейишади. Ҳақиқатан ҳам мен учун талабалик йилларим олтин давр бўлди. Ўйнадим, кулдим, шўхлик қилдим. Ҳам ҳаётий, ҳам назарий сабоқлар олдим.

САБО

(ғоясиз ҳикоя)

– Ёмғирнинг ёғишини қаранг!..

– Мана шундай куз ёмғирида доим бир воқеа эсимга тушади.

– Қанақа воқеа экан?

– Ёшлигимда... мактабдош қизни учрашувга чақиргандим...

* * *

Ўша пайтда институтга энди кирган пайтларим эди. Ота-онам ўқитувчи бўлишгани учун талаба бўлганимдан жуда фахрланишарди. Айниқса, онам «Ўғлим энди катта одам бўлди» деб, «ЦУМ»дан: «тройка» костюм-шим (Made in GDR), чарм «полусапожки» (Made in Hungaria), китоб-дафтар кўтариб юриш учун кейс-дипломат (Made in Czechoslovakia) олиб бергандилар. Мен эса шу заҳотиёқ олифталарнинг олифтасига айлангандим.

Ўзимни камида Ален Делондек ҳис қилардим...

Ана шундай таралла бедод кунларнинг бирида, троллейбусда Сабоҳатни кўриб қолдим (мактабда уни Сабо деб чақирардик). Ишга кетаётган экан...

Сабоҳат мактабимиздаги энг чиройли қиз эди. Унинг камон қоши, катта-катта қора кўзлари, узун киприклари юракларни жазиллатиб-жазиллатиб ташларди ўзиям. Қадди қоматини кўрсангиз табиатнинг ижодига қойил қолмай иложингиз йўқ эди. Ой кўрса – уяларди, кун кўрса – ҳавас қиларди...

Сабо бошқа синфда ўқигани учун уни кўпинча йўлакда ёки синфхоналарни алмашаётганимизда кўриб қолардим. Лекин унга бирон сўз айтиш у ёқда турсин, ҳатто ёнига боришга қўрқардим. Нега бунчалик қўрқардим, ўзим ҳам ҳайронман. Ахир қовоғини солмасди, доим кулиб қарарди, ҳол-аҳвол сўрарди: «Қалайсан? Яхшимисан?..» Мен эса, «Яхшиман!» – дердим-у, вақти зиқ одамдек ёнидан тез ўтиб кетардим.

Бирон ўқитувчи келмай қолса ва синфимиз уларнинг синфи билан «қўшилса», мен учун катта байрам эди. Чунки дарсда Сабоҳатни кузатиб ўтириш ва хаёл суриш мароқли эди. У менга боқса дарров девордаги «Менделеев жадвали»га қараб олардим. Гўё дунёдаги барча саволларнинг жавоби ана шу жадвалда ёзилгандек.

Сабо эса майин жилмаярди-да, яна аллақандай молекуланинг атоми нечта эканини ҳисоблашга киришиб кетарди.

Ҳайрон қолганим, Сабоҳат табиий гўзал бўлса ҳам, ҳеч қачон ўзини кўрсатишга интилмасди, аълочиликка даъво қилмасди...

– Сени кўриб, мактабдаги дамлар эсимга тушиб кетди, – дедим транспорт тиқилинч бўлса ҳам, амаллаб унинг ёнига ўтиб олгач.

Сабо аввал ҳайрон бўлиб менга қаради, кейин таниб, хурсанд бўлиб кетди:

– Вой, Санжар! Қалайсан? Яхшимисан?

– Салом, Сабо!

– Салом... Вой-бўў, жуда пўрим бўб кетибсан-ку. Сочинг меникидан ҳам узун-а. Ўзгарибсан. Ё менга шундай туюляптими?..

Ўша куни анча вақт суҳбатлашдик. Мен ўқишга, Сабоҳат ишга кеч қолсак ҳам уни ишхонасигача кузатиб қўйдим. Табиийки, йўлда мактабда бўлган воқеаларни эсладик. Битирганимизга атиги беш ой ўтган бўлса ҳам мактабни жуда соғинганимизни ҳис қилдик.

Хайрлашаётганимда Сабоҳатни учрашувга таклиф қилдим:

– Пайшанба куни институтда дискотека бўлади. Бирга борайлик...

Таклифимни эшитиб, унинг кўзлари негадир ғамгин бўлиб қолди:

– Биласан-ку, Санжар... Ишларим кўп.

– Илтимос, Сабо!

– Келолмасам керак...

– Келолмасанг ҳам, келсанг ҳам... – дедим, кетишга чоғланиб. – Сени Горький ҳайкали ёнида кутаман!

* * *

Горький ҳайкали (аниқроғи М. Горький майдони) қаердалигини яхши биласиз. У ерда одамлар тиним билмайди, ҳамма қаергадир шошади. Бекатларда автобус, трамвай ва троллейбуслардан юзлаб одамлар тушиб метро станциясига кириб кетишади. Метродан чиққанлар эса ҳозиргина бўшаган транспортларни яна тўлдириб, ғиз-ғиз юриб кетишади...

Ўша ерда Сабони деярли бир соат кутдим. Сабрим тугаб бораётган бўлса ҳам «Бирон сабаб туфайли ушланиб қолгандир, ҳозир келиб қолар», – деб ўзимни юпатардим...

«Ҳозир Сабо келса, салом бериб шартта бағримга босаман!» – деб ўйлардим ўзимча. «Ахир совқотиб кетдим-да», – дейман. Хафа бўлса, «Америкалик ҳиндулар совуқда ана шундай исинишар экан» – деб кулдиришга ҳаракат қиламан. Кейин институтимиз ёнидаги кафега олиб бораман. «Шинам жой экан!» – деса, «Эсингда йўқми, 1 май намойишига чиққанимизда шу ерда музқаймоқ ердик-ку», – дейман. Табиийки у: «Мен намойиш-

ларга чиқмасдим, отам қўймасди», – деса керак...

Кейин институтга борамиз. Аввал катта-катта расмлар осилган йўлакни, театр саҳнаси каби жиҳозланган аудиторияларни кўрсатаман, мақтанаман...

* * *

Орадан яна бир соат ўтди. Сабоҳат ҳамон келмасди...

Ўша даврлар Горький ҳайкали ортида, мармар деворига тилла ҳарфлар билан «Инсон номи мағрур жаранглайди!» – деб ёзилган кутубхона бор эди. Ана шу кутубхона деразаларидан бирига қарасам кутубхоначи аёл чой ичиб ўтирган экан, каминани кузатиб.

Шунда ичимда билинар-билинмас маҳзунлик пайдо бўлди. Ақлим хўрсиниб «У келмайди», – деса, қалбим сўнгги умидлар билан «Яна бироз кутайлик, балки, келиб қолар», – дерди... (Ҳайрон қолманг, менда шундай: ақлим ҳам, қалбим ҳам камина билан суҳбатлашаверади.)

Аксига олиб кун ботиши билан ёмғир томчилай бошлади. Умидим сўнган бўлса-да, аммо нимадир мени ушлаб турарди: завқми, орзуми, хаёлми... аниқ билмайман.

Шу пайт ортимдан таниш овоз эшитилди:

– Салом, Санжар!

Ўгирилиб қарасам, Сабоҳат!..

Оҳ, биласизми, уни кўриб шунақанги хурсанд бўлиб кетдимки, жилмайиб турган кўзларидан бошқа ҳеч нарса кўзимга кўринмасди. У шунақанги содда, лекин чиройли кийинганди, шунақанги камтарона, аммо ўзига яраша пардоз қилганди, «Қаршимда ростдан ҳам Сабоҳат турибдими ё осмондан тушган фариштами?» – дегандек унга ҳайрон бўлиб қарардим...

Ёнига бориб беихтиёр уни қучоқлаб олибман. Гўзал қиз буни кутмаганди шекилли, дув қизариб кетди:

– Санжар, одамлар қараяпти, – деса ҳаяжонланганимдан ҳиндуларни ҳам унутиб:

– Сабо, сени яхши кўраман! – деб юборибман.

Ўша пайтда Сабоҳатнинг пирпираб турган узун киприкларини, ҳайрон қолганидан пешонасигача кўтарилиб кетган қошларини, катта-катта кўзларини кўрсангиз эди...

* * *

Институтимиз яқинидаги кафеда одам кам экан, дераза қаршисига ўтириб олиб, ёмғирда чўмилаётган боғ манзарасини томоша қилганча қайноқ кофе ичдик. Сабо қанчалик содда бўлмасин, ҳар қандай шароитда ҳам ўзини қандай тутиш кераклигини яхши биларди. Ҳозир ҳам унинг бемалол ширинлик еб, самимий гаплашиб ўтирганини кўрган одам «Ўта мансабдор одамнинг эрка қизи бўлса керак», – деб ўйлаши мумкин эди...

Билгандим, сезгандим: мўъжазгина институтимиз, ўқув театри Сабога жуда ёқди:

– Шароит бўлганда, мен ҳам шу ерда ўқиган бўлардим, – деди ҳаваси келиб.

– Ҳалиям кеч эмас, кейинги йил имтиҳон топшир! Бирга ўқиймиз, – дедим.

– Ажойибсан-да, Санжар, ҳамма нарсани осон ҳал қиласан, – деди. – Айтганча, биз дискотекага келганмизми ё экскурсиягами?

– Юр!.. Мана ҳозир мазза қилиб рақсга тушамиз!

У даврлар шўх мусиқаларга рақс тушиш ҳозиргидек негатив муҳокама қилинмасди. Юрагида ўти бор ёшлар учун дискотека – оддий удум: кўнгилёзди тадбир эди холос.

Биз ҳам дискотека бўлаётган спортзалга кирибоқ машҳур гуруҳлар: «АББА», «Бони М», «Чингизхон» кабиларнинг мусиқаларига рақсга тушдик.

Сабоҳатга қойилман, атрофдагилар билан дарров чиқишиб кетди. Кайфияти кўтарилиб, шунақанги чиройли ўйнарди, санъаткорлар бизми ё уми, адаштириб юборардим. Гўё рақс уни ўзгартириб юборгандек, юрагидаги ғамларни ювиб ташлагандек эди.

Баъзи толиблар эса рақс тушиш ўрнига ҳавас билан бизни томоша қилишарди. Ўзим ҳам Сабонинг хушбичим қоматига қараб тўймасдим.

Айниқса, Жо Дассеннинг ўша пайтлар жуда машҳур бўлган («Сен бўлмаганингда...») қўшиғи янграганда ва биз жуфт рақс туша бошлаганимизда, Сабо бошини елкамга қўйиб, кўзларини юмиб олди...

* * *

Дискотекадан чиқиб, метро томонга эмас, негадир шаҳар боғи томон юриб кетдик. Боғда одам кам, сокин эди. Усти очиқ ёзги театрда тахта ўриндиқлар орасидан ўтиб, ярим айлана саҳнага кўтарилдик ва ўша ерда беихтиёр яна рақс туша бошладик. Гўё Жо Дассеннинг машҳур, бироз -амгин қўшиғи ҳамон юрагимизда янграётгандек: «Сен бўлмаганингда ҳаётнинг маъноси бўлармиди?..»

Мен аста Сабони бағримга босдим, ғунча лабидан эндигина бўса олмоқчи эдим...

Шу пайт кимдир «Ҳой, йигит, сизга нима бўлди?» – деса чўчиб кетибман. Қарасам ҳалиям Горький ҳайкали ёнида, ёмғир остида турган эканман. Кийимларим жиққа ҳўл, совуқдан дағ-дағ титрардим...

Қаршимда соябон кўтариб (боя кутубхонада чой ичиб ўтирган) аёл турарди, каминадан хавотир олган шекилли, ачиниб:

– Анчадан бери турибсиз, ахир шамоллаб қоласиз-ку, – деди.

Вужудимда қандайдир ёқимсиз, ўткир оғриқ пайдо бўлди. Атрофга аланглаб Сабоҳатни қидирдим:

– У қани?!. Ҳозиргина ёнимда турганди-ку!.. – дедим довдираб.

Аёл гўё ҳолатимни тушунгандек бироз жим турди, ниҳоят секингина:

– Уйингизга боринг, – деди.

Амаллаб ўзимни қўлга олдим, «Хўп, ҳозир кетаман...» – деганимдан сўнг аёл бошини сарак-сарак қилганча бекат томон юриб кетди.

* * *

– Тушунмай қолдим, Сабоҳат асли келмаганмиди?..

– Йўқ, келмаганди. Хаёлимда келди деб ўйлабман. Балки, унинг келишини жуда-жуда истаганим учун шу ҳолатга тушгандирман. (Бу илмий тилда аффектив иллюзия дейилади.)

– У қиздан роса хафа бўлгандирсиз?

– Йўқ, хафа бўлмаганман. Унинг онаси навбатдаги, менимча, олтинчи фарзандини туғаётганда вафот этганини, Сабо ёш укаларига якка ўзи қарашини, деярли ногирон отасига ёрдам бериш учун ишлаётганини билардим! Лекин... учрашувга келса, ҳеч бўлмаса бир кун ҳаётдан завқ олар, деб умид қилгандим.

Аммо ўзимдан хафа бўлганман: беташвиш, эрка ўғил эканимдан, болаларча эртакларга ишониб яшаганимдан, масъулиятсиз эканимдан... Қолаверса, ўша кундан кейин ўпкам шамоллаб онамни кўп ташвишга қўйганимдан хафа бўлганман.

Фақат кўп йиллар ўтиб, кейинчалик... орзу, хаёл, болаларча завқланиш асли бахт эканини англадим. Айниқса, Сабоҳатни кутган вақтимда ўзим билмаган ҳолда энг нозик, энг ширин туйғуларни ҳис қилган эканман. Ва бу ширин туйғулар бир умр эсдалик бўлиб қолди...

* * *

– Нима деб ўйлайсиз, шу воқеани ҳикоя қилиб ёзсам бўладими?

– Билмадим... Ростини айтсам, ғоя йўқ.

– Ғоя? Яна қанақа ғоя?

– Сиз ҳикоя дедингиз. Ҳикоя – бадиий асар ҳисобланади. Бадиий асарнинг эса ўзига хос талаблари бўлади: сабаб, кутилмаган воқеа, зиддият, мақсад ва бошқалар... Хўш, сизнинг ҳикоянгизда қанақа ғоя бор?

– Ҳмм... Билмадим... Ғоя йўқ шекилли.

– Ҳа, яшанг. Демак, бу ҳикоя эмас, туйғулар ҳақида хотира холос. Яна ўзингиз биласиз, ёзсангиз ёзаверинг...

– Нима ҳам дердим. Хотира бўлса, хотира бўла қолсин. Ғоясиз, лекин унутилмас хотира!..

2025 йил, 14 июль

ҚАТЪИЯТ

Буржим «Эгизаклар» бўлгани учун «ичимда» икки киши яшайди: бири – ҳалол, меҳнаткаш, қувноқ ва самимий бўлса, иккинчиси – дангаса, худбин, асабий ва одамови...

Улар доим ўзаро тортишади, баҳслашади... Иккови – икки дунё!

Қуйида уларнинг бир суҳбатини сизларга ҳавола этмоқчиман...

* * *

– Бу ўша гўзал қиз. Ёшлигимда юрагимни ёндирган... Суратига қара: жуда чиройли-а? Кўзларини чақнашини қара...

– Ээ... бу фотошоп-ку! Компьютерда ясалган.

– Йўқ! У ҳаётда ҳам чиройли эди. Жилмайишига бутун дунёни бериб юборган бўлардинг...

– Тушунмадим... У кулиб қараса, бутун дунёни бериб юбораманми?

– Ээ!.. Бу ифодалаш учун айтилган гап. Ибора...

– Ҳм... Хўш, у нима хоҳлаяпти? Телефонингда сурати қаердан пайдо бўлди?

– Фейсбукда дўст бўлиш учун менга сўров юборибди...

– Об-боо! Шу етишмай турганди!.. Тўғрисини айтсам, ўта гўзал қизларни ёқтирмайман. Ишкалнинг уяси улар...

– Наргиза билан институтда бирга ўқиганмиз. Уни шунақанги қаттиқ севардим, агар «Жонингни бер!» – деса, жонимга қўшиб, олийгоҳдаги ҳамма йигитларнинг жонини суғуриб берган бўлардим.

– Яхшиям демаган экан...

– Дарсларда унга тикилиб ўтирардим. У сезиб, ўгирилиб қарарди. Ўша пайтда шунақанги мулойим жилмаярди, эҳ... мен эса, гўё гуноҳ иш қилиб қўйган одамдек қизариб-бўзариб, ўзимни қаерга қўйишни билмай қолардим. Жудаям уятчан эдим-да... Ниҳоят, ўйлаб-ўйлаб бир қарорга келдим. Яқинроқ танишиб, унга севги изҳор қилишга аҳд қилдим.

Лекин билсам: дўстим Шоҳрух Наргизани «ўраб» бўлган экан...

– Нима қилган экан?

– Сенга фақат адабий тилда гапириш керакми? Бўлмаса тушунмайсан-а! Бир умр бирга бўлиш учун аҳду паймон қилиб бўлишган экан...

– Мана энди тушундим.

– Кейинчалик Шоҳрух Наргизага уйланди, лекин кўп ўтмай ажрашди...

– Ана сенга имконият! Эри йўқ экан, учрашувга таклиф эт! Ёшликни эслаб, маза қилиб юрасизлар...

– Илтимос, истеҳзоли оҳангда гапирма.

– Истеҳзоли оҳангда гапирганим йўқ! Доим қандай гапирсам, шундай гапиряпман!..

* * *

– Биринчи курсни битираётган пайтимиз. Май июнь ойлари ҳаво жуда иссиқ келди. Шунинг учун дўс-тим Шоҳрух билан китоб-дафтар, егулик олиб, шаҳар марказидаги энг машҳур канал, ўша вақтлар ёзда қирғоқлари жуда сўлим бўлган Анҳорга чўмилишга борардик, сувга бир-икки марта «калла» ташлаб чиқиб, толлар соясида имтиҳонга тайёрланардик...

Бир куни Шоҳрухни излаб Наргиза келди, оппоқ кўйлакда, оёқларида ҳам оқ туфли, бўйнида чиройли оқ тақинчоқ... Гўзал қиз гулдек очилиб кетганди. Айнан ўша пайтда Шоҳрух қаергадир – сувгами ёки музқаймоққами, хуллас, нимадир олиб келишга кетганди.

Қиз салом-аликдан кейин Шоҳруҳни сўради. «Ҳозир келади, дўконга кетганди», – деганимдан кейин сал нарига бориб, дўстимни кута бошлади.

Шу пайт қуёш унинг ортида бўлгани учун юпқа кийимидаги чиройли танаси яққол кўриниб кетди. Мен гўё тирик Афродитанинг қоматини кўргандек тахта бўлиб қолдим. Йўқ, тахта эмас, у пайтлар спорт билан шуғулланардим, бунинг устига «спарталиклар кийими»да бўлганим учун Қуёш маъбуди – Гелиосдан офтоб янада кўпроқ нур таратишини сўраб, ибодат қилаётган Аполлон ҳайкалига айлангандим.

Гўзал Афродита эса эс-ҳушидан айрилган «Аполлон»ни кўриб, кулиб юборди.

Оҳ!.. Бу қизнинг шаддод кулишини кўрсанг эди, чеҳраси янада чиройли бўлиб кетарди!

У толларнинг соясига ўтиб, ўтиришга қулайроқ жой излади. Мен буни сезиб, кийимларим орасидан ўша пайтда машҳур бўлган жинси шимимни олдим, ўтлар устига тахлаб, шимнинг устига ўтиришга таклиф этдим.

Узатган юшоқ, нафис қўлларини ушлаганимда, титраб турган бармоқларим жиз этиб куйди. Яқинроқ турганим боис чиройли турмакланган сочларидан уфураётган ёқимли ҳид бошимни айлантирди, юрагим эса шу қадар қаттиқ ура бошладики, ҳатто Наргиза ҳам буни сезди.

У: «Раҳмат! Жуда зийрак экансиз!» – деди. Мен эса:

– «Омадини» қўлдан бой берган одам бора-бора зийрак бўлиб қоларкан-да, – дедим.

Наргиза ялт этиб менга қаради. Ақлли бўлгани учун гапимни дарров тушунди. Жавобига Ботир Зокировнинг ўша вақтлар машҳур бўлган «Маро бибус» қўшиғини хиргойи қила бошлади.

– Қўшиқ эронча бўлса ҳам маъносини биламан, – дедим ва унинг ёнига ўтирдим.

Наргиза қизариб кетди, кейин «Нега Шоҳрухдан аввал ҳаракат қилмадинг?» – дегандек менга тикилиб қаради.

Жиддий бўлган пайтда катта-катта қора кўзлари янада гўзаллашиб кетаркан. Ёнгинамда, деярди бағримда бемалол, табиий ўтирган қизнинг ҳуснига маҳлиё бўлиб, бирдан унинг лабларидан, юзидан, томоғидан ўпгим келди. «Бошқа чидолмайман! Қизни ўпаман!» – деган фикр келди хаёлимга. Наргизага яқинроқ сурилиб, аста у томонга эгилдим, аммо юзим юзига тегар-тегмас тўхтаб қолдим...

Қиз қаршилик қилмасди, ажабланмасди ҳам. Ҳатто «Ўпмоқчимисан? Қани, ўпа қол!..» – дегандек, хотиржам ўтирарди.

Ўн саккиз ёшли йигитга хос эҳтиросларим тобора жунбишга келаётган бўлса ҳам, қандайдир куч бўса олишимга йўл қўймасди. Ҳис-туйғуларимга қарши чиқаётган ақлим: «Агар қизни ўпсанг, нафақат дўстингга, ҳатто ўзингга ҳам хиёнат қилган бўласан!» – деяётгандек эди.

Ўзим билан ўзим кураша бошладим, зид ҳислар, қарама-қарши ўй-фикрлар миямда айқаш-уйқаш бўлиб кетди. «Хиёнат қилма!» – деган ўгит қон-қонимга сингиб кетган экан, қизнинг руҳияти туйғуларим билан қоришиб кетганини сезиб турган бўлсам ҳам, ўполмадим. Ерни қаттиқ тирнадим, ҳатто бармоқларим қонади. Шундан кейингина бор иродамни тўплаб, ўрнимдан турдим...

Беихтиёр ўгирилиб, узоқдан воқеани кузатиб турган Шоҳрухга кўзим тушди... Дўстимнинг мансабдор одам қизига қандай ниятда уйланаётганини яхши билганим учунми, ё бошқа нарсагами, негадир шу тобда ундан нафратланиб кетдим...

Унинг Наргиза билан олифтагарчилик билан ўпишиб кўришишини кўрмаслик учун, аслида эса вужудимни ёндириб турган оловни ўчириш, қатъиятсизлик, ноқулайлик ва қўрқоқлик ҳиссидан тезроқ қутулиш, ичимдаги исённи босиш ва бошқа барча-барча азоблардан қутилиш мақсадида ўзимни анҳорга ташладим.

Ва бор кучим билан оқимга қарши суза бошладим. Сузавердим, сузавердим, сузавердим...

Аммо анҳор вазмин кўриниш бергани билан катта кучга эга экан, бироздан кейин бутунлай ҳолдан тойдирди, ўзига бўйсиндириб, узоқ-узоқларга оқизиб кетди.

Ўзимни тамомам оқимга қўйиб бердим. Қирғоқда қатор турган мажнунтоллар ачиниб, узун сочлари билан юзимни силай бошлашди. Шохлар орасидан баъзан лип-лип кўринаётган беғубор кўм-кўк осмонга қараб ётарканман, пок, зилол сув мени юпатишга уринаётганини ҳис қилардим... Гўё у «Сен ҳали кўп марта қарама-қаршиликларга дуч келасан, қийинчиликлар ҳам, яхши кунлар ҳам бўлади. Энг муҳими, қатъиятли бўл! Қалбинг тозалигини асра!» – дерди...

Шундан кейин Наргизани кўрмадим. Ўқишдан ҳам ҳафсалам пир бўлиб, ўз хоҳишим билан ҳарбий хизматга кетдим...

– Нега буни менга гапириб беряпсан?

– Чунки сен... эшитишни биласан, тушунасан...

– Йўқ тушунмайман!

– Илтимос, асабийлашма!

– Асабийлашаётганим йўқ! Уни ҳамон яхши кўришингни сезиб турибман. Фейсбукда у билан «дўст» бўлмоқчисан! Ва «Саҳифаларда» бир-бирингизга «лайк» ва «юракча» ҳисбелгиларини қўйишни бошлайсизлар...

– Мақсадга ўт.

– Гапимни бўлма!.. Кейин у саҳифасига, дейлик, эрон куйчиси Арашнинг «Қанотлари кесилган фаришта» қўшиғини қўяди. Сен бунга жавобан Сердар Ўртачнинг «Ёз ёмғири»ни қўясан... Гўёки унинг «кесилган қанотлари» учун «ёз ёмғиридек» кўзёш тўкасан. Ўзаро сирли суҳбатларингизни ҳеч ким билмаяпти, билса ҳам тушунмаяпти, деб ўйлайсизлар ва бундан завқланасизлар!..

Кейинчалик «Мессенжер»да муҳаббат ҳақида шеърлар, шунингдек, эрталаб – «чашка»дан буғ чиқиб турган кофе, кечқурун эса ой ва юлдузлар жилмайиб турган «GIF» тасвирларини юбориш бошланади...

Ниҳоят, Телеграм орқали ишхонангда гердайиб тушган суратингни юборасан, у эса ресторанда киборларча ўтирган фотосини юборади... Хуллас, «АВВА» гуруҳи куйлаганидек «Қиролича рақси» бошланади: «Биз энди биргамиз! Жоним!.. You can dance. You can jive...»

– Бўлди, бас!

– Бас қилмайман! Сен оилангга хиёнат қилмоқчисан!

– Ундай эмас!

– Ҳа, шундай! Мен сени жуда яхши биламан! Мендан ақллироқ бўлсанг ҳам, машъум хатоларни доим сен қилгансан!

– Бақирма!

– Бақираман!..

– Гапимни эшит.

– Эшитмайман!

– Мен уни рад этдим!

– Нима?..

– Мен уни рад этдим. Тан оламан, аввалига жуда хурсанд бўлдим, уни «кўриб»... Ўзимча у билан учрашишни орзу қилдим. Хаёлларга берилдим, осмонларда учдим... Лекин...

– Нима, лекин?

– Ўшанда мени оқизиб кетган анҳорни, мажнунтоллар ва кўм-кўк осмонни унутганим йўқ экан!.. Анҳор – ҳаёт йўли, сабоқ! Мажнунтоллар – яқинларим! Мовий осмон эса ота-боболарим руҳи эканини тушундим! Шу боис... Мен унинг «дўстлик» ҳақидаги таклифини қабул қилмадим. Рад жавобини бердим... Оиламга хиёнат қилишни хаёлимга ҳам келтирганим йўқ!..

– Йиғлаяпсанми?

– Нима?.. Йўқ... Йиғлаганим йўқ! Шунчаки... кўзимга нимадир тушибди шекилли...

– Демак... Фикримиз бир жойдан чиқибди-да?.. Биринчи марта бир қарорга келибмиз-да!

– ...

– Раҳмат сенга! Руҳим анча енгил тортди...

– Биласанми нимага фикримиз бир жойдан чиқди, чунки биз энди қатъиятли одаммиз! Қатъиятли одам!..

– Бўлди-бўлди, энди ухлаймиз, кеч бўлди.

– Қўйсанг-чи. Шу иссиқда ухлаб бўладими? Биласанми, бугун...

– Бўлди! Мен ухлаяпман...

2023 йил, июнь, тун

3-боб. ҲАРБИЙ ХИЗМАТ ХОТИРАЛАРИ

Ҳарбий хизматга борганимда афсусланган эдим. Хатларимда отамга: «Эҳ, шу ерга келиб билдим: икки йил умрим бекор ўтаркан», – деб ёзганимда, падарим шундай жавоб бергандилар: «Кейинроқ мени айтди дейсан: армия – йигитлик давримдаги энг мазмунли йиллар бўлган экан, деб эслаб юрасан!»

БАРАБАНЧИ БЎЛГАНИМ ҲАҚИДА

Ишонасизми-йўқми, армияда қилмаган, бажармаган ишим қолмаган.

Беш ой жарима ротасида ҳам хизмат қилганман (арзимаган безорилик учун), у ерда эса қурилишда ишлаб сувоқ қилиш, бўяш, гулқоғоз ёпиштириш каби ҳунарларни ўрганганман. Ҳатто илғор қурувчи бўлганим учун, дивизия командири генерал Юдин келиб, шахсан раҳмат ҳам айтган.

АКМ қуролидан отиш бўйича зўр мерган ҳам бўлганман, махсус қисмдан келган текширувчилар қойил қолишган. Қойил қолишган-у, лекин хулқим ёқмаганми (тилим сал узунроқ эди-да) ёки миллатим мос келмаганми, хуллас, камина қолиб икки рус йигитни махсус қисмга олиб кетишган!..

«Зенитный полк»да энг яхши «наводчик», кейинроқ янги қурол – ракета қурилмаси олиб келишгандан сўнг энг тезкор оператор ҳам бўлганман...

Ошхонадаги нарядда эса энг яхши навбатчи бўлганман, чунки қовурилган балиқ билан котлетни жудаям яхши кўрардим-да. Қоровулда эса энг яхши соқчи эдим, чунки ой ёруғида Украинанинг сирли ўрмонларига қараб хаёл суришни ёқтирардим.

Ва яна... яна ким бўлганман, биласизми? Полк барабанчиси бўлганман! Ҳақиқий барабанчи бўлишим учун ҳатто мусиқа ротасига юборишган. У ерда бир ой сабоқ олиб, малакали барабанчи номига эга бўлганман...

Тасаввур қилинг, эрталаб развод бўляпти: полкимиз майдонида барча ҳарбийлар сафланган. (Развод – ҳарбийларнинг меҳнат фаолияти ёки ўқув машғулотлари бошланишидан олдин ўтказиладиган тадбир.) Полк навбатчиси «Смирно!» деб бақиради ва полковникка рапорт бериш учун олдинга чиқади. Ана шу вақтда мен уларнинг ҳар бир ҳаракатига мослаб барабанни тарақлатиб тураман (тарақ-туруқ). Кейин полк командири салом беради. Саломга жавоб бўлгач, сафларни бирма-бир кўрикдан ўтказади (тарақ-туруқ). Муаммоларни тинглаб, янги вазифаларни бергандан кейин ҳамма ўз жойига туради (тарақ-туруқ)...

Бундай разводни ҳатто маршал кўрса, роса завқланган бўларди.

Барабаним жуда чиройли эди, ранги оппоқ, енгил, терини тортиб турган темирлари ялтироқ. Қарсиллатиб урганимда тагидаги симли мослама дириллаб, садо берарди.

Аввалари ҳайрон бўлардим: созчи қандай қилиб барабанни тез тарақлатар экан. Сабоқ олиб юрганимда билдим: гап чўпда экан! Қўлга мос бўлса ва уни қанчалик юмшоқ ушлаб, тўғри урсангиз, чўпнинг ўзи сакраб, шунчалик тез тарақлар экан...

Тадбир ниҳоясида бутун полк худди параддагидек саф тортиб, минбар олдидан юриб ўтади. Табиийки бундай паллада барабанни шунақанги иштиёқ билан чалардимки, қисмимиз жойлашган қишлоқ аҳолисининг қулоғи том битарди...

Минбарда турган гавдаси айиқникига ўхшаш полкимиз командири эса барабан овозидан роса завқланарди. Тадбир чиройли ўтганидан хурсанд бўлиб, кайф оларди. Кейин менинг елкамга қоқиб, командирларга хос дўриллаган овозда «Баракалла, ўғлим!» – деб мақтаб қўярди. Лекин бир куни...

* * *

Ҳарбийда энг ёмон нарса нима, биласизми?..

Ошхонада нарядга туриш ва картошка тозалаш!

Йўқ! Бу жуда осон иш... Бунинг устига кейинроқ йўлини топиб, бошқаларни ишлатиб, ўзингиз таралла бедод юришингиз мумкин.

Оч қолиш!.. Йўқ. Оч қолиш ҳам ўткинчи ҳолат, вақти келиб таомларнинг сарасини тановул қилиш даври келади...