Полная версия:
КИТОБИМ
– Ия, буёғи қизиқ бўлди-ку... – ҳайрон бўлди ота. – Сен аввал рост гапир, кейин ўйлаб кўраман ишониш-ишонмасликни.
Қаҳҳор бироз ўйланиб қолди, воқеани эслади шекилли, қовоқлари уюлди.
– Бундан бир ой аввал, ўқув йили тугай деб қолганда ишкал бўлганди... Иккинчи қаватда, йўлак охирида катта дераза бор. – Мактаб томонга ишора қилди у. – Ана! Ана шу нақшли бетон орқасидаги дераза! Кўряпсизми, бу дераза бошқаларига қараганда каттароқ, деярли полдан шифтгача келади. Шу деразанинг ёнида синфхонамиз бор.
Ўша куни, учинчи дарсдан кейин катта танаффус бўлгани учун ўқувчилар синфдан чиқишиб, одатдагидек кимдир ошхонага, кимдир ҳовлига, кимдир дам олиш хонасига, хуллас, ҳамма ҳар ёққа тарқаб кетди.
Мен, Санжар, Собир, Шокир биргаликда нималардир ҳақида гаплашиб-кулишиб синфдан охирги бўлиб чиқдик. Кайфиятимиз жуда яхши эди. Шу пайт Санжар ўзича ҳазиллашиб: «Урааа! Яқинда таътил! Йўқолсин иккичилар!» – деб мени итариб юборди ва ўзи нарироққа қочди. Одатда мен бундай ҳазилга дарров жавоб қайтарардим – қувиб етиб, таъзирини берган бўлардим. Лекин яқинда жанжал бўлиб ўтгани, ота-онам директордан яхшигина дашном эшитишгани учун ўзимни босдим: «Ҳали мендан кўрасан!» – деб қўя қолдим холос.
Собир ҳам Шокирга шундай ҳазил қилмоқчи бўлди. Лекин Шокир буни сезиб қолди ва шартта чап берди. Собир ўзини ўнглай олмай «Аълочилар ҳам йўқолсин!..» – деганча деразага урилди.
Дераза дириллаб силкинди. Биз қалин ойна синмайди деб ўйлагандек. Лекин силкиниш камайиш ўрнига борган сари қаттиқроқ тебраниб-тебраниб, охири қарсиллаб синиб кетди.
Яхшиямки Шокир Собирни дераза тагидан ўз вақтида тортиб олди, бўлмаса, ойна бўлаклари унинг устига тушарди. Лекин шунда ҳам бир парча шиша Собирнинг оёғини кесиб юборди, у «Аҳ» деди-ю, лекин қўрқиб кетгани учун оёғига ҳам эътибор бермай ура қочди. Санжар билан Шокир ҳам унинг ортидан «қуён» бўлишди.
Бурилишда уларнинг қораси ўчиши билан қарама-қарши синфдан Гуля опа чиқиб келди. Қарасаки, катта ойна синган, «жиноят юз берган жойда» ёлғиз мен турибман... Аксига олиб Гуля опа каминани ёмон кўради, сабаби яқинда бўлган ишкалда унинг ўғли Орифни ургандим. Жуда аламзада эди, шунинг учун.
– Безори! Синдирмаганинг шу ойна қолганди! – деб бор овози билан қичқира бошлади.
– Бақирманг! Мен синдирганим йўқ! – дедим.
– Бақирманг, дейди-я. Башаранг қурсин! Безбет! Сендан бошқа бу ерда ҳеч ким йўқ-ку! Нима, ойна ўзидан ўзи синиб кетдими? – деб ўсмоқчилади.
«Ойна ўзи сингани йўқ, лекин мен айбдор эмасман!» – деб кетмоқчи эдим, у қўлимдан маҳкам ушлаб олди. «Ҳозир директорга борамиз, қилган ишингга жавоб берасан!» – деди.
Шу пайт йўлакда яна икки-уч муаллим пайдо бўлди, шовқинни эшитиб атрофда ўқувчилар ҳам тўплана бошлашди. Гуля опа уларга қараб:
– Айтгандим-а, бу безорини мактабдан ҳайдаш керак, ёмон ҳунари кўп деб... Мана, ойнани синдириб, «Мен синдирганим йўқ!» – деб турибди, – деди.
Кейин келган муаллимлар ойна синиқларини кўриб, дарров ваҳимага тушиб кетишди. Нима бўлганини суриштирмай, мени койий бошлашди.
Уларга ҳам, «Ойнани мен синдирганим йўқ...» деб таъкидласам ҳам ишонишмади...
– Сен бўлмасанг, ким синдирди, кўрдингми ким синдирганини? – деб сўрашганди,
– Ҳа, кўрдим. Лекин кимлигини айтмайман, – дедим.
Гуля опа эса:
– Ёлғон гапиряпти... Шовқинни эшитиб, шу заҳоти чиқдим, бир ўзи турганди... Эйй!.. Оддий бир мардикорнинг боласи рост гапирармиди? – деди.
Дадамни ёмонлагани учун ич-ичимдан Гуля опани ёмон кўриб кетдим, ҳатто уни сўкким келди, лекин... ота-онамга «Энди сизларга ҳеч гап теккизмайман!» – деб сўз берганим учун юрагим ёнса-да, ҳақоратларни ичимга ютдим.
Кейин директорнинг хонасига мажбурлаб олиб боришди. У ерда Гуля опа директорга:
– Эсингизда бўлса, мана шу бола ўғлим Орифжонни урганди. Сиз унинг ота-онасини чақиртиргандингиз... Ҳозиргина у синфимиз ёнидаги катта ойнани синдирди, – деди.
Директор унинг гапларини эшитди-ю, лекин менинг эътирозларимга қулоқ солмади: «Жим тур! Сенга ҳали сўз берганим йўқ!» – деб дўқ қилди ва шартта ота-онамга телефон қила бошлади. Шунда ўзимни ушлаб тура олмадим, қилмаган ишимга айбдор қилиб, бунинг устига ота-онамни мактабга чақиришаётгани ёмон таъсир қилди.
– Агар ота-онамни чақирсангиз, мактабдаги ҳамма ойналарни синдираман! – деб юбордим.
Ҳамма жим бўлиб қолди. Директоримиз менга хўмрайиб қаради, урмоқчи бўлган одамдек бир-икки қадам олдинга ташлади-ю, лекин нима қилишни билмай тўхтаб қолди. Гуля опага бу ҳолат жуда қўл келди ва биринчи бўлиб: «Дилдора Шуҳратовна, бу безорини мактабдан ҳайдаш керак!» – деди.
Шундан кейин иш янада пачава бўлиб кетди, қолган устозлар ҳам ўқув йили тугашидан олдин «асабларини ёзиш» учун мавсум бўйи қилинган гуноҳларимни санаб, аламларини менга сочишди. Ҳайдаш ҳақидаги мавзуни муҳокама қилишаркан, ҳатто «Милиция чақириш керак!» – дейишди...
Агар дадам бу хабарни эшитса, қанчалик эзилишини, унинг яна мактабимизга келиб, директорга ялинишини ўйлаб, қандай ҳолатга тушганимни тасаввур қила оласизми?
Яхшиямки, шу пайт синф раҳбаримиз Лайло опа келиб қолдилар. У бироз менга қараб турди-да, гап нима ҳақида кетаётганини англаб директорга:
– Дилдора Шуҳратовна, Қаҳҳор менинг ўқувчим. Менимча, у ойнани синдирмаган, – деди.
Директор синф раҳбаримга қараб:
– Сиз қаердан биласиз? – деб сўраганди.
– Ўқувчим Собирнинг оёғини шиша кесиб юборибди... Қонни кўриб, нима бўлди деб сўрасам, бўлган воқеани гапириб берди. У Шокирга ҳазил қиламан деб ойнага урилиб кетибди. Ойна синган. Кейин улар қочишган. Қаҳҳор эса қочмаган. Чунки... унинг феъл-атвори шунақа. Бор гап – шу.
– Ҳозир қаерда улар?
– Икковини «Тиббиёт хонаси»га юбордим...
Гуля опа ҳам, қолган ўқитувчилар ҳам бирпасда мени унутишиб, директор билан биргаликда «Тиббиёт хонаси»га югуришди...
* * *
Сўридаги қизил кўрпачада бошини сарак-сарак қилиб ўтирган ота:
– Кейин нима бўлди? – деб сўради.
– Нима бўларди, Собир билан Шокирнинг оталарини чақиртиришди. Улар дарров уста ҳам, ойна ҳам топиб беришди. Усталар келиб ўрнатиб кетишди...
– Айбдорларни аниқлашибди. Деразани қайта тиклашибди. Яна нима керак сенга? Шартми уни синдириш?
– Бобо! Мен эшитган ҳақоратларни Собир билан Шокир эшитгани йўқ. Тушундингизми?.. Уларнинг ота-онасини чақириб деразани тиклаб қўя қолишди холос. Гуля опа билан бошқа устозлар бўҳтон учун нега мендан узр сўрашмади? Ахир Собир синган ойна учун узр сўради-ку!
– Сен-чи, сен? Сендан калтак еган Орифдан кечирим сўраганмидинг?
– Йўқ. Чунки Ориф ҳамманинг олдида ўзи айбдор эканини, жанжални биринчи ўзи бошлаганини тан олган. Шунинг учун ундан узр сўрашим шарт эмасди. Лекин шунда ҳам дадам мактабга келиб, унинг ота-онасидан узр сўраган...
Ўсмир боланинг ҳар бир саволга кескин-кескин, аниқ-аниқ жавоб бераётгани учун ота нима дейишни билмай, ўйланиб қолди.
– Ҳа... Сенга осон бўлмабди, – деди ниҳоят. – Гапларингга ишондим! Демак, сен ойнани синдирмагансан!..
Шу пайт Қаҳҳор ўрнидан турди:
– Лекин... ҳозир синдираман! Мен бу ерга бекорга келганим йўқ. Асоссиз ҳақоратлар учун қасос оламан!..
Ота бу сўзларни эшитиб тутақиб кетди, лекин амаллаб ўзини босди. Сўнг худди ўзига ўзи гапираётган одамдек сўз бошлади:
– Биламан, ўзига ишонган ўғил болалар шўх бўлади. Айниқса, мана шу даврда ўсмирларнинг ғурури ўта баланд бўлади. Уларнинг шаънига айтилган ноўрин сўз дилини вайрон, тарбиясини расво қилади... Айтишади-ку... «Кулол хато қилса, бир ҳовуч лой исроф бўлади, нари борса, битта кўза йўққа чиқади. Шифокор хато қилса, бир одамнинг соғлиғига зомин бўлади. Аммо ўқитувчи хато қилса, жамият инқирозга юз тутади!.. Жамият!»
Ота ўсмирнинг кўзларига тик боқиб деди:
– Майли, бор тошни ол! Ойнани синдир! Ахир сени ҳақорат қилишган-ку! Рост гапларингга ишонишмаган! Узр сўрашмаган! Шунинг учун мактаб деразасини синдир!.. Аҳмоқ ўртоқларинг синдирганди, энди сен синдир! Бор!
Қаҳҳор куюниб гапираётган отага ҳайрон бўлиб қаради.
– Муаллимларинг хато қилди, энди сен уларнинг ноўрин ишини давом эттир! Чунки сен уларнинг тарбиясини олгансан! Оқибатсан! Яъни сен инқирозга учраган жамиятсан!.. Бор! Боравер! Сенларга фақат шу йўл ярашади: яратиш эмас, бузиш! Тузатиш эмас, синдириш! Вазифаларинг онгли шахсни, етук, комил инсонни эмас, балки фақат ўзини ўйлайдиган худбин одамларни вужудга келтиришдан иборат!..
Ота «Гапим тамом, энди кетавер» дегандек ўгирилиб олди.
Қаҳҳор мактаб томонга юрди...
* * *
Соя-салқинда эсиб турган майин шабада бирдан тиниб, кун яна тандирдек қизий бошлади...
Қаҳҳор бояги тошни қўлига олиб, яна мактаб деразасига яқин келди. Мўлжалга олди. Лекин...
Шу пайт ич-ичидан нимадир тошиб келаётганини ҳис қилди. Йиғламасликка ҳаракат қилса-да, томоғига бир нарса тиқилгандек бўлди. Кўкрагида ёқимсиз оғриқ пайдо бўлди ва кўзларига аччиқ ёш келди.
У тошни ерга ташлаб сўри томонга югурди. Юрагидан қуйилиб келаётган оғриқли гапларини, дардларини, изтиробларини отага айтгиси келди... Аммо...
Аммо сўрида на қизил кўрпача ва на чойнак-пиёла, на ота бор эди. Сада соясини ўзгартиргани учун, сўридаги тахталарга офтоб тушиб турарди холос.
2023 йил, июнь
ҚАНДАЙ ҚИЛИБ АЪЛОЧИ БЎЛГАНИМ ҲАҚИДА
Мен аввал «Академиклар шаҳарчаси»даги мактабда ўқирдим. Рост гап: ўша мактабдаги ўқитувчиларим ҳақиқий педагог бўлишгани учунми ёки назорат кучли бўлганми, ҳамма баҳоларим аъло эди. Интизомли ўқувчи эдим.
«Қора сув» мавзесига кўчиб ўтганимиздан кейин шундоқ уйимиз ёнидаги мактабда ўқий бошладим. Билмадим, спорт билан шуғуллана бошлаганим учунми, ё... қизлар билан юрганимгами, хуллас, янги мактабда хулқим ва баҳоларим кескин ёмонлашди.
Бир куни ҳатто ўқитувчиларим мендан норози бўлишиб, онамни мактабга чақиртиришди.
Онам мени одоб-ахлоқли, аълочи ўқувчи деб биларди, шунинг учун бу хабарни эшитиб ҳайрон бўлди, юзида таажжуб ва бироз хавотир кўринди:
– Нимага чақиришди, тинчликми? – деб сўради.
– Тинчлик... Яқинда шамоллаб, уйда ётгандим-ку, ўшанда ота-оналар мажлиси бўлган экан, мен бехабар қолибман, мана энди сизни алоҳида чақиришяпти холос, – дедим ёлғон гапириб.
Онам менга бироз қараб турди-да, кейин:
– Майли, кетдик мактабингга. Билайлик-чи, нима гап экан, – деди.
Эҳ! Онамнинг юмуши кўп, мактабга бормайди деб ўйлагандим. Аммо расво бўлдим. Энди уни ўқитувчиларим олдига бошлаб боришим шарт. «У ерда бор гапдан хабар топиши ва мендан қаттиқ хафа бўлиши тайин», – деб сиқила бошладим.
Лекин мактабда кутилмаган воқеа рўй берди...
* * *
Ўқитувчиларим қарашсаки, онам ўша вақтда машҳур бўлган «Саодат» журналининг мухбири, таниқли адиба Санъат Маҳмудова экан.
Шоира Зулфия опанинг севимли шогирди ва муовини мактабимизга ташриф буюрса-ю, ўқитувчилар хонасида, ўртадаги катта столда дастурхон тузалмаган бўлса, бу қандай гап?!
У пайтлар ўзбегим ҳозиргидан минг карра кўпроқ меҳмондўст, сахий эди. Директоримиз «бир йўталганди», ана шунда югур-югурни кўрсангиз эди, мактабимиз ёнидаги чойхонадан иссиқ нон ҳам олиб келишди, ҳинд чойи ҳам дамланди, шкафда беркитилган новвот ҳам олинди, чет элдан келтирилган чиройли банкалардаги мураббо ҳам очилди, ҳатто ёнғоқ-майизгача дастурхонга уюб ташланди. Хуллас, муаллимлар онамни жуда ҳурмат қилишаркан, бироз ташвиш, лекин жуда катта хурсандчилик билан самимий кутиб олишди.
Онам одамларнинг дил калитини топишга уста аёл эди, давраларни гуллатарди. Яхши гапириб, мақтаб, бирпасда ҳамма билан чиқишиб кетарди. Бу учрашувда ҳам шундай бўлди, ҳамма ўқитувчиларим байрамда ўтиргандек маза қилиб ўтиришди. Айниқса, тил ва адабиёт ўқитувчиларим онам билан ширин суҳбат қуришиб, шеърхонлик қилишиб, роса мириқишди.
Менинг хулқим ва ёмон баҳоларим ҳақидаги масала эса бутунлай унутилди.
Ана шу воқеадан кейин ҳамма баҳоларим яна аълога айланди. Йўқ, йўқ, нотўғри фикрга борманг: онам-нинг обрўси туфайли ўқитувчилар менга аъло баҳо қўйишган эмас. Рост гап: ўзим интилдим. Мен ҳам онамни ўқитувчиларимдек ҳурмат қила бошлаганим учун, биронта дарсни қолдирмай астойдил ўқишга ҳаракат қилганим учун аълочи бўлдим.
Ўша кунги сир эса, сирлигича қолиб кетди.
2022 йил
ХИЁНАТ
(бўлган воқеа)
Бир куни танишим савол бериб қолди:
– Сиз хиёнат қилганмисиз?
– Ҳа, жуда кўп марта, – жавоб бердим мен.
– Кўп марта?! Кўринишингиздан бундай одамга ўхшамайсиз-ку.
– Ўхшайман, жуда ўхшайман... Хоҳласангиз, хиёнатларимдан бирини ҳикоя қилиб бераман, – деб ўсмирлигимда бўлган воқеани гапириб бердим.
* * *
Ўшанда мен 14 ёшда эдим. Ёзги таътилда дам олиш учун болалар оромгоҳига боргандим. Оромгоҳда Ира исмли қиз билан дўстлашгандим.
Ира жуда чиройли бўлмаса ҳам истараси иссиқ, ёқимли қиз эди. Озғин, тенгдошларига кўра бўйи баландроқ, қадди-қомати келишган эди. (Балки, пошнали туфли кийгани учун менга баландроқ кўрингандир.)
У камгап эди, лекин доим кулиб турарди. Чиройли, ақлли кўзлари маъноли, ҳар қандай мушкул вазиятда ҳам ўзини вазмин тута биларди. Ира расм чизишни ёқтирарди, унинг ижодини кўриб завқ олардим. Менимча, Ира ҳам мен чизган расмларга бефарқ эмасди. Керакли маслаҳатларни берарди, унинг айтганларини бажарсам гўё суратларимга жон киргандек маъно пайдо бўларди. Лекин мен аҳмоқ кўпинча қайсарлик қилардим. Расмларимдаги ҳар бир чизиқ фақат «меники» бўлишини хоҳлардим. Унинг тавсиялари ўринли бўлса ҳам фойдаланмасликка ҳаракат қилардим.
Ижодий меҳнатларимиз зое кетмади, чизган расмларимиз билан оромгоҳ кўргазмасида қатнашгандик, ғолиб бўлдик, мукофотлар олдик. Биринчи ўринни олганимиздан кейин эса дўстлигимиз янада мустаҳкамланди. Ёнма-ён ўтириб расм чизадиган бўлдик, ана шу дамларда нуқул баҳслашардик, бир фикрга келишимиз жуда қийин эди, аммо атрофдагилар билан баҳс-мунозара бўлса, Ира доим мени ҳимоя қиларди. Чизган расмларимни яхши тушунарди, мақтаса, руҳланиб кетардим ва янада кўпроқ чизишга ҳаракат қилардим...
* * *
– Узр, «Кириш сўзи»ни чўзиб юбордим...
– Ҳа. Айниқса, рус қизни жуда кўп мақтаб юбордингиз.
– Рашк қиляпсизми?.. Унда ҳикояни давом эттираман.
* * *
Ҳозир билмадим-у, аммо авваллари оромгоҳларда ёшлар учун дискотекалар уюштириларди (биз у вақтларда бу тадбирни «массовка» деб атардик). «Массовка»да Ира билан рақс тушиш менга ёқарди.
Кўпинча Ира дугонаси Наташа билан рақс тушарди, яъни бизни «кутишарди». Наташа чиройли, яхши қиз эди-ю, аммо жуда кўп гапирарди. «Биз» деганим эса мен ва ўртоғим Тўлқин – жуда шўх, безори, лекин юраги тоза, самимий бола эди. Иккимиз қийшайиб, тиржайишиб уларнинг ёнига борардик. «Сизлар билан рақс тушсак майлими?» – деб сўрасак, Наташа одатдагидек: «Уфф, опять вы, надоели оба!» – деб вайсарди. У Тўлқинни ёқтирса ҳам, таннозлик қилишни қўймасди.
Ира эса унинг акси эди, бир оғиз сўз айтмасди. Вальс бошланиши билан индамай қўлини елкамга қўярди, розилигини изҳор қиларди. Иккимиз мусиқа оҳангига мос аста рақс тушардик. Ўша пайтда вужудим осмонларга учиб кетаётгандек бўларди. Пастда эса денгиз чайқаларди. Биз осмонда учармидик ёки ана шу бепоён денгизда сузармидик, ҳозир аниқ хотирамда йўғ-у, лекин Наташа билан Тўлқин жинниларга қарашгандек бизни томоша қилишгани аниқ эсимда.
Авваллари жуфтлашиб рақсга тушишдан мақсад шунчаки қизларнинг белини ушлаш деб ўйлардим. Аммо Ира билан рақсга тушганимдан кейин билдим: мусиқа оҳанглари сирли ва сеҳрли эканини ҳамда қиз бола билан рақсга тушиш ўсмирга жуда катта завқ беришини... Хуллас, рақсдаги бундай тоза, ёқимли туйғуни ҳеч қачон, ҳеч қаерда ҳис қилмагандим.
* * *
– Афсус, бадиий асарларда бурилиш, яъни «перипетия» бўлганидек, бир куни буларнинг ҳаммасига чек қўйилди.
– Нимадир рўй бердими?
– Ҳа, мен унга хиёнат қилдим.
– Ишонгим келмаяпти: наҳот гўзал расмлар чизишдан завқ оладиган, мусиқа ва рақсдан баҳра ола биладиган одам ўз дўстига хиёнат қилса...
* * *
– Авваллари ҳайрон бўлардим: нега Ира билан ҳамма жойда биргамиз-у, лекин айнан кўлга борсак, у ғойиб бўлади деб. Ўзимча «Мендан уялса керак, ахир қизлар билан чўмилиб юрибди-ку», – деб ўйлардим ва кейинчалик бунга аҳамият бермай қўйгандим. Бунинг устига биз – ўғил болалар шўхроқ эмасмизми, сувга ҳаммадан аввал шўнғирдик, чўмилиш вақти тугамагунча ким ўзарга мусобақалашиб, кўлдан чиқмасдик. Шунинг учун Ирага аҳамият бермагандирман.
Лекин бир куни нега уни қирғоқда учратмаслигимни тушуниб қолдим...
Ўша куни мураббий интизомни бузганимиз учун бир неча дақиқа отрядимизни кўлга туширмади, қирғоқда, қуёш тиғида ҳаммамизни сафга турғазиб қўйиб, роса вайсади. Эски гапларни ковлади: «Қоидага риоя қилмаганларни жазолайман, кўлга, массовкага, кино ва бошқаларга рухсат бермайман». Мен бунақа гаплардан тез зерикаман. Қуёшдан кўзимни пана қилиб, атрофга аланг-жаланг назар ташлай бошладим. Шунда қизлар орасида турган Ирани биринчи марта яқиндан, чўмилиш кийимида кўрдим. Назаримда, Ира ўзини панага олиш учун Наташанинг орқасига ўтиб олгандек эди. «Нега уяляпти», – деб ҳайрон бўлдим. Сафдан олдинроққа чиқсам, у орқароққа, орқага тисарилсам, олдинроққа туриб оларди...
– Муҳаммадиев! Намунча чайқаласан, тўғри тур!
Мураббий менга танбеҳ бериб, кейин: «Яна бир бор огоҳлантираман: тартибни бузганларни жазолайман. Энди ҳамма сувга, чўмилишга», – деб буйруқ берди. Болалар сув ҳавзасига югуришди. Мен эса биринчи марта кўлга шўнғишга эмас, Ира тарафга юрдим. Унинг ёнидан шошиб ўтаётган болалар Ирани туртиб ўтишаркан, у бироз мувозанатини йўқотди ва ўзини тутиб олиш учун олдинга бир қадам ташлади. Шунда мен унинг ўнг оёғи панжасида иккита бармоғи йўқ эканини кўриб қолдим ва жойимда тақа-тақ тўхтаб қолдим.
Ира бу ҳолатни сезди, бир муддат менга қараб турди. (Ўшанда биринчи бор унинг юзини жиддий ҳолатда кўрдим.) Лекин гапирмади, ёнига келишимни бироз кутди. Кейин аста-секин юриб, кўлга тушди-да, сузиб кетди. Унинг вазмин хатти-ҳаракатини кузатиб, Ира бундай ҳолатни биринчи бор бошидан кечирмаётганини тушундим. Ва бир лаҳзада унинг нега ёзда ҳам туфли кийиб юришини, кўлга келганимизда эса нега ёнимда ҳечам пойабзалини ечмаслигини ёки мендан узоқроқ юришини тушуниб етдим.
Мураббий ҳайрон бўлиб менга қараб деди: «Муҳаммадиев, нима бўлди? Ўзингни ёмон ҳис қиляпсанми?» Шунда ўзимга келдим. «Ҳа, кўнглим беҳузур бўляпти», – дедим-да, сояроқ жойга бориб ўтирдим.
Ана шу ҳолатда унга хиёнат қилдим: мен аҳмоқ нега тўхтаб қолдим, нега ёнига бормадим, нега ҳеч нарса кўрмагандек гапириб кетавермадим, ҳайронман. Ҳозир ўша ҳолатимни эсласам, ўзимни ёмон кўриб кетаман...
* * *
– Бунинг нимаси хиёнат, ахир сиз ўсмир бола эдингиз, кўп нарсани тушунмасдингиз...
– Йўқ. Мен ўшанда қўрқоқлик қилдим. Кўл бўйида тўрсайиб, уни хижолат қилганим етмаганидек (майли, бу кутилмаган ҳолат эди), массовкада ҳам у билан рақсга тушмадим. У билан расм чизмай қўйдим. Умуман ҳамма жойда ундан ўзимни олиб қочадиган бўлиб қолдим.
Лекин нимадан қўрқдим, аниқ билмайман. Балки, болаларнинг «Сен билан юрган қизнинг оёғида иккита бармоғи йўқ», – деб калака қилишларидан чўчидимми? Ёки... ёки ногирон эканидан ҳазар қилдимми? (Эй Худо, шунчалик аҳмоқ эканман ўшанда...)
Аксинча, унга янада яқинлашиш, яхши гапириб дўслигимизни мустаҳкамлаш ўрнига, ундан қочдим. Унга кўринмасликка ҳаракат қилдим. Расм ҳам чизмай қўйдим, чизганларим ўзимга ёқмасди: на маъно, на завқ бор эди.
Бир-икки кундан кейин рақс майдонида унинг кўзларига фақат бир бор боқдим (сўнгги марта – буни кейинчалик билдим). Кузатаётганини сезиб, узоқроқдан унга қарадим, доим кулиб турадиган кўзлари қайғули эди, «Дўстлигимиз тугадими» дегандек қаради. Шартта бурилиб кетдим: менимча, бу «Ҳа» деганим эди... Шундан кейин шўх болаларга қўшилиб атайин тартиб-интизомни буза бошладим. Зора, мураббий массовкага чиқишимга рухсат бермай қўйса, жазоласа, дердим. Шундай бўлди ҳам, кино ва массовкага чиқишни ман этишди...
Бир куни оромгоҳ маъмурияти менга ўхшаб ёзда туғилган болаларга байрам ўтказишди. Тантанали безатилган ошхонада олмали пирог ва лимонад билан меҳмон қилишди, мусиқали томошалар кўрсатишди, раҳбарларимиз табриклашди.
Барча билан кайфим чоғдек, саллоланиб ўтирган бўлсам-да, лекин негадир ўша куни ўзимни ёлғиз ҳис қилдим. Ёнимда Ира бўлишини, туғилган куним билан табриклашини жуда-жуда истадим.
Балким шунинг учундир тадбирдан чиқдим-у, ата-йин қизлар яшайдиган уйчалар ёнидан ўтдим ва Наташа билан учрашиб қолдим:
– Уни уйига олиб кетишди, – деди у.
– Кимни? Нега? – сўрадим мен.
– Ирани. У бетоб бўлиб қолди. Якшанба куни эса ота-онаси келганди, аҳволини кўриб олиб кетишди.
Негадир баданимдан муздек тер чиқиб кетди:
– Ира сенга манзилини бердими?
– Йўқ. Ҳеч кимга бермади. Ҳатто менга ҳам...
Оромгоҳда ўзига хос удум бор эди: яқин дўстлар хат ёзишиб туриш учун бир-бирига уй манзилини беришарди, Ира эса ҳатто Наташага ҳам манзилини бермагани мени ҳайрон қолдирди.
Ира нега бундай қилганини ўйлаб, оромгоҳнинг энг юқорисида жойлашган, иккимиз ўтириб, соатлаб орзуларимиз ва режаларимиз ҳақида суҳбатлашган, атрофдаги табиатни томоша қилган узун тахта ўриндиғимиз ёнига бордим. Унга ўтириб, ботаётган қуёшга қарадим. Гўё кун ҳам тўхтаб, бироз менга қараб турди-да, кейин чуқур хўрсиниб, шоша-пиша баланд тоғлар ортига яширинди. Аммо унинг қиличдек ўткир нурлари кўм-кўк осмондаги паға-паға оппоқ булутлар бағрини ҳамон тиғлаб турарди...
Скамейкада қанча вақт ўтирганимни билмайман, аммо Ира нега манзилини қолдирмаганини тушуниб етдим ва катта хато қилганимни ҳис қилдим. Ва бу хато бир умр дилимда доғ бўлиб қолди.
* * *
– Кўп сиқилманг, энг муҳими хато эканини тушунибсиз-ку. Демак, бошқа хиёнат қилмайсиз?
– Юқорида айтдим-ку, кўп хиёнат қилганман деб... Улар учун ҳам жазо олганман. Ҳатто ҳозир ҳам қўрқаман, навбатдаги хатолар кутиб турмаганмикан деб.
Ожизлик қилиб, хиёнат қилишдан ҳамон қўрқаман...
2010 йил
«СОТҚИН»
Уйга келсам ҳеч ким йўқ, фақат опам китоб ўқиб ўтирибди. Сўппайиб хонасига кирдим:
– Опа, ишкал қилиб қўйдим, – дедим дардимни тўкиб-сочгим келиб.
Опам эса китобдан кўзини узмай савол берди:
– Яна нима бўлди?
– Нима бўларди... Сиз «Ёлғон гапирма, доим рост сўзла», – дердингиз. Ана оқибати!.. Бугун рост гапириб сотқинга айландим!..
– Кимни сотдинг?
– «Кимни сотдинг?» Ана, сиз ҳам нима бўлганини билмай туриб, «сотдинг» деяпсиз... – дедим астойдил хафа бўлиб.
Роса чарчаган эканман, ўзимни беҳол юмшоқ ўриндиққа ташладим.
Опам китобини столга қўйиб, мен томонга ўгирилди. У мени камдан-кам эшитарди. Лекин китобини четга суриб қарадими, демак, бўлган воқеани гапириб беришим керак.
* * *
Бугун адабиёт ўқитувчимиз келмади, касал экан.
Синфимизда иккита барзанги бор: Қаҳҳор билан Фахриддин (шуларга Худо бўйдан берган-у, лекин ақлдан зиғирча бермаган), Лайло опани «Лалапа» деб чақиришади. Келмаган ўқитувчини эса «иккичи» деб олқишлашади. Хуллас, шу иккови дарс бўлмаслигини эшитиб, «Лалапа – иккичи, Лалапа – иккичи», – деб шовқин солишганди, Дилфузанинг жаҳли чиқиб, ҳаммамизни мактаб ҳовлисига ҳайдади...
Дилфузами?.. Ким бўларди, синфимиз сардори-да, Қодирова. Сизнинг синфингизда ўқиган Зоҳид аканинг синглиси. Калласи зўр, алгебрани «синдириб» қўяди-ю, лекин жуда қайсар қиз...
Хуллас, ҳовлига чиқдик.
Ҳовлида катта ўрик бор-у, ўша роса гуллаган экан. Дарахтнинг соясида гурунглашиб тургандик, келиб-келиб шу пайтда Собир олифта тўп тепа бошласа бўладими. Ахир тўп тепади-да, ҳаммани ўзига қаратиши, адаси Германиядан олиб келган спорт кийимларини, айниқса, «Адидас» кроссовкаси билан мақтаниши керак-ку қизлар ёнида...
Бир маҳал у тўпни шунақанги қаттиқ тепдики, тўп кимнингдир бошидан «рикошет» бўлиб, учиб бориб деразага урилди. Ойна даранг-дурунг синиб, ерда чил-чил бўлди. Яхшиямки, дераза тагида ҳеч ким йўқ экан, бўлмаса, фалокат рўй бериши мумкин эди.
Синфдошларим жим бўлиб қолишди. Бир маҳал ойна синган деразадан кимнинг боши кўринди, биласизми?.. Топдингиз! Директоримиз ўринбосари – Фарида опанинг боши! У «Ҳамма жойида турсин!..» – деди-ю, икки дақиқада ёнимизда пайдо бўлди.
Яхши биласиз, Фарида опа савол бераётганда худди гестапочига ўхшаб кетади:
– Нечанчи синф?..
Дилфуза эса гўё «SS» маҳкамасида ғоз туриб жавоб бераётган Йоган Вайсга ўхшаб жавоб бера бошлади:
– 9-«Б», группенфюрер!
– Нимага дарс пайтида ҳовлида юрибсизлар?
– Адабиёт ўқитувчимиз келмади, группенфюрер.
– Адабиёт ўқитувчиси нега келмади?..
– Касал экан, группенфюрер.
– Ойнани ким синдирди?..
Афсуски, асосий савол берилганда Йоган Вайснинг, э-э, кечирасиз, Дилфузанинг овози ўчди-қолди.
«Группенфюрер» унга чимирилиб қаради:
– Ойнани ким синдирди?
Дилфуза эса жим, гўё партизан. Шунда синфдошларим ҳам негадир Дилфузага ўхшаб ерга қараб олишди.
Уларнинг бундай ҳолатда жим туришлиги ғашимга тегди: «Нега индашмаяпти, рост гапириб қўя қолишса бўлмайдими?» – деб ўйладим.
