КИТОБИМ

Фарида опанинг эса зардаси қайнади:

– Талқон ютганмисанлар? Гапирларинг, ким ойнани синдирди?

«Биз йигитлар-ку майли, Собирдан қўрқамиз, – ўйладим мен. – Лекин қизлар нега жим? Пашшадек воқеаларни филдек ишириб доим устозларга чақадиган қизлардан товуш чиқмаса?.. Дилфуза Собирни яхши кўради, шунинг учун уни тушунса бўлади. Лекин қолган қизлар-чи?.. Наҳотки улар ҳам Собирни ёқтиришса...»

Фарида опа Дилфузадан жавоб ололмагач, синфимиз фаоли – Гулбаҳорни «тергов» қила бошлади:

– Хўш, Қосимова, балки, сен айтарсан нима бўлганини?..

Гулбаҳор – Дилфузанинг яқин дугонаси. Бир нима дейишдан аввал, албатта, Дилфузага қараб оларди. Бу сафар ҳам шундай бўлди – у Дилфузага бир қараб олди-да, ўйланиб қолди. Кейин намойишкорона юриб бориб дугонасининг ёнига туриб олди, гўё «Дилфуза – дугонам! Шунинг учун ҳеч нарса айтмайман!» дегандек.

«Оббо, шу етишмай турганди, – энсам қотди менинг, – келиб-келиб шу пайтда садоқатли дўст эканини изҳор қилиши шарт бўлмай ўлсин...»

– Синф фаоли бўла туриб, жавоб беришни истамайсанми?.. Майли, сен билан кейин гаплашаман... Хўш, Қодирова, ўйлаб кўрдингми, балки, айтарсан?

Дилфуза бу сафар ерга қарамади, осмонга қараб булутларни томоша қила бошлади.

«Тамом, – ўйладим мен, – Дилфуза билан Гулбаҳор айтмадими, демак, бошқалар ҳам чурқ этишмайди, «зомби»лар».

Шу пайт ичимдаги овоз: «Ўзинг-чи? Ўзинг нега жим турибсан? Мард бўлсанг, «Ойнани Собир синдирди!» – деб баралла айт...» – дерди.

Собирга қарадим, у қизлар орасида қийшанғлаб турарди. Айбини тан олиб, қизларни хижолатдан қутқариш ўрнига, тиржайиб турибди, ярамас!..

Фарида опа бурилиб энди кетмоқчи эди, мен:

– Ойнани Собир синдирди! – деб юбордим.

Ҳаяжонланганимдан овозим бироз титраб чиқди-ю, лекин дарров ўзимни қўлга олдим: «Коптокни зарб билан тепганди, ойнага тегди. Бор гап – шу!..»

Дилфуза ялт этиб менга қаради.

Фарида опа ўгирилиб бир менга, бир синфдошларимга, кейин қизлар орасида бошини эгиб турган Собирга қаради:

– Қани, Ваҳобов, ўғри мушукка ўхшаб яширинмай, олдинга чиқ. Қилғилиқни қилиб, қизлар орасида яшириниб туришга уялмайсанми?

– Уяламан, Фарида опа, – деди Собир қўлидаги тўпни шеригига бериб, олдинга чиқаркан (менга мушт ўқталишга ҳам улгурди). – Шунчаки ўртоқларимни синаб кўрмоқчи эдим, ким сотаркан деб...

– Унда директорнинг хонасига кетдик, ўша ерда сенга қандай жазо беришни ҳам ўйлаб кўрамиз...

– Ота-онамни ҳам чақирасизми?

– Албатта, уларсиз чора кўриб бўладими...

«Эҳ, Қанийди Собирни мактабдан ҳайдашса, зўр бўларди-да!» – деб ўйладим ўзимча.

– Хўш, кейин нима бўлди?

Опамнинг овоз оҳангидан сездимки, масала анча жиддий. Наҳотки у ҳам мени қораласа. Ахир мен унинг қўллаб-қувватлашини кутгандим-ку...

– Нима бўларди... Фарида опа билан Собир мактабга кириб кетишди.

Улар кетиши билан Дилфуза шартта менга қараб:

– Сотқин экансан! – деди-да, жаҳл қилиб бурилиб кетди.

У «Сотқин экансан!» – деганда худди юзимга кимдир шапалоқ тортиб юборгандек ғалати бўлиб кетдим. Қолганлар ҳам бирин-кетин худди жиноятчига қарашгандек менга ўқрайиб боқиб, тарқала бошлашди.

Қарасам Шокир ҳам кетяпти. У дарахт шохига осиб қўйган портфелини ола туриб, «Яхши иш қилмадинг, Санжар» – деса бўладими. Жаҳлим чиқиб кеди:

– Нима?! Сен ҳам мени айблаяпсанми? Мактаб ойнасини синдирган одам яхши-ю, рост гапирган одам ёмонми?

– Собирни ҳимоя қилаётганим йўқ. Лекин сен ҳам тўғри иш қилмадинг... 9 йил бирга ўқидик. Қийин вазиятларда бир-биримизга ишонишимиз, ёрдам беришимиз керак. Сен бўлсанг ҳамма сир сақлаб турган пайтда жамоа аъзосини сотдинг.

– Нима?! Сотдинг?! Ҳозир тумшуғингга бир тушираман, жамоа ботаник аъзосидан айрилади!.. Жинни-пиннимисан, Шокир? Мен сотганим йўқ, рост гапирдим холос. Ҳамма Собирдан қўрқиб айтолмаган ҳақиқатни айтдим.

– Йўқ, Санжар, сен унга ҳасад қиласан, шунинг учун вазиятдан фойдаландинг. Собирнинг жазоланишини хоҳладинг.

Шокирнинг гапидан ҳангу манг бўлиб қолдим. Асабларим шу қадар таранглашдики, ўзимни босиб туришга кучим қолмади:

– Тўғри, жазоланишини хоҳладим, – деб бақириб юбордим ва Шокирни уриб юборишимга сал қолди. Агар ёнимда Гулбаҳор бўлмаганда, балки, уриб юборардим ҳам.

– Хўш, ўзинг-чи? Айтган сўзларингга амал қиляпсанми? Энг яқин дўстингни қўллаб-қувватлаш ўрнига, «вазиятдан фойдаланиб» юз ўгиряпсан-ку!..

Шокир авзойимни кўриб чўчиб кетди. Кўпинча баҳс-мунозараларда асабийлашсам, у ортиқча гапирмасди. Ҳозир ҳам ранги қув ўчиб, жим бўлиб қолди. Бахтига қўнғироқ чилинди-ю, жуфтакни ростлади.

Ўрик тагида Гулбаҳор иккимиз қолдик. Гулбаҳор билан муносабатимиз яхши, лекин негадир жуда кам гаплашамиз. Кўпинча деворий газета чиқариш керак бўлса, ёрдам сўрарди, йўқ деёлмасдим, ёнма-ён ўтириб расм чизиш, матн кўчириш ёқимли эди-да...

– Гулбаҳор, нега жимсан?.. Нима мен... ростдан ҳам сотқинлик қилдим-ми?

– Санжар, биласанми... Ҳмм... Мен сени танқид қилмоқчи эмасман. Мен ҳам синфдошларимнинг хатоларини доим кўриб-сезиб юраман. Лекин ўқитувчиларга бу ҳақда ҳисобот бермайман. Аксинча, уларнинг камчиликларини яшириб, ютуқларини кўрсатишга ҳаракат қиламан.

– «Ичи қалтироқ» одамни «усти ялтироқ» қилиб кўрсатишга интилар экансан-да. Ахир биласан-ку бу кўзбўямачилик, ёлғон!

Гулбаҳор кескин гапларимга хафа бўлиш ўрнига, хотиржамгина жавоб берди:

– Ҳа, бу – ёлғон. Лекин мен ана шу ёлғонлар билан уларга ёрдам бераман.

Гулбаҳор устига тўкилган оппоқ япроқларни тап-тап қоқиб:

– Қўнғироқ чалинди, юр дарсга кирамиз, – деди-да, жавоб кутмай кета бошлади. Лекин жойимда турганимни сезиб, тўхтади. Ўгирилиб, саволомуз қаради:

– Нега турибсан? Юр!

У билан бирга кетишни жуда истасам-да, лекин:

– Боравер! Мен дарсга кирмайман! – дедим.

* * *

Опам ҳикоямни эшитиб бўлиб, анча ўйланиб қолди. Кейин ҳар доимгидек ўзига хос савол берди:

– Агар дўстларинг Гулбаҳор ёки Шокир мактаб ойнасини синдиришганда, уларни сотармидинг?

Опам гапга жуда уста-да, битта савол билан ҳар қандай одамни мот қила олади. Уларни сотмаслигимни билиб туриб, атайин шу саволни берганди.

– Сотмасдинг. Гапим тўғрими?.. Шокир тўғри гапирган, сенда ҳасад бор. Собир спортчи, яхши кийинади, аълочи бўлмаса ҳам қизлар уни ёқтиради... Шунинг учун уни кўролмайсан. Демак, Собирга нисбатан ҳасадинг туфайли «рост» гапиргансан, жазоланишини истагансан...

Нима дейишни билмай жим бўлиб қолдим. Опам бу гаплардан ичим оғриганини сезди:

– Нима демоқчи эканимини тушундингми?

Базўргина «тушундим» дедим-у, «Наҳот «рост» сўзим ҳасад билан боғлиқ бўлса» – деб ҳам ўйлаб қолдим.

Туриб кетмоқчи эдим, опам яна сўз қотди:

– Лекин синфдошларингга ўхшаб жим турмаганинг учун сендан фахрланаман! Ҳақиқатни айта олдинг! Бу эса ҳамманинг ҳам қўлидан келавермайди. Аммо унутма: ҳақ гап азобли бўлади. Унинг ёқимсиз юкини анча вақт елкада кўтариб юришга тўғри келади, тушундингми?

– Тушундим...

– Энди бор, дарсларингни қил.

Опам яна китобини қўлига олиб, мутолаасини давом эттирди. Мен эса опамни яхши кўриб кетдим. Ақли бозорда унинг. Ҳар қалай мени тушунди, ўз навбатида хатоларимни ҳам тушунтира олди, опажоним.

2018 йил

ТОШ ВА КИТОБ

(мистик ҳикоя)

Ўсмирлигимда бирон китобга қизиқиб қолсам, ўқиб тугатмагунимча қўлдан қўймасдим. Бу билан мен ўзимни мақтамоқчи эмасман, у вақтлар кўпчилик ёшлар китобга қизиқишарди. «Ўзбек халқ эртаклари» ва «Сариқ девни миниб»дан бошлаб, кейинчалик Ўткир Ҳошимов, Пиримқул Қодиров ва Абдулла Қодирий кабиларнинг қисса ва романларини ўқиб вояга етганмиз. Ёки «Том Сойер» ва «Робинзон Крузо»дан бошлаб, Жюль Верн, Жек Лондон ва Эрнест Хемингуэй кабиларнинг классик асарларини мутолаа қилардик ва қандай қилиб ашаддий китобхон бўлиб қолганимизни билмай қолардик...

Лекин бошқа китобхонлардан фарқим шунда эдики, китоб ўқисам, бир неча ҳафтагача ана шу асар таъсирида юрардим, хаёлан китоб қаҳрамонлари билан гаплашардим. Беихтиёр уларга тақлид ҳам қилардим...

* * *

Бир куни ўтирган жойимда китоб ўқиб-ўқиб ухлаб қолибман. Ва ана шу ўқиётган китобим таъсирида туш кўрибман...

Тушимда қишлоқ кўчаларининг бирида бошига бўрк, кулоҳ, салла, эгнига хирқа, яктак, тўн кийган одамлар «Шайтон! Шайтонни ур!» – деб дала томонга чопиб кетишаётган эмиш. Мен аввалига ҳайрон бўлиб турдим, кейин «Шайтон қанақа бўларкин?» – деб уларга эргашдим...

Бир маҳал қарасам: халойиқ тўпланаётган жойда бир эмас иккита «шайтонни», аниқроғи навқирон йигит билан чиройли қизчани кўкрагигача ерга кўмиб қўйишибди, тошбўрон қилиб жазолаш учун! Йигит нари борса 18-19 ёшларда, кўз-қошлари қоп-қора, соғлом, паҳлавон эди. У номусдан қип-қизариб кетган, лекин ўзига эмас, кўпроқ ёнидаги қизга ачинаётгани сезилиб турарди. Шунинг учунми, негадир йигитни ҳеч шайтонга ўхшатолмадим...

Қиз эса йигитдан бир-икки ёш кичикроқ, кўҳликкина экан. Айтиш жоиз, сулув қиз юракларни «жиз» эттирадиган даражада жуда чиройли эди. Бечора нуқул мўлтираб, «Бир-биримизни севганимиз шунчалик оғир гуноҳми?..» дегандек йигитга қарар, лекин у ҳам ўзига эмас, кўпроқ йигитга ачиниб қараётгандек эди. Шунинг учун ожизани ҳам шайтонга ўхшата олмадим.

Балки, ҳақиқий шайтонни кўрмаётгандирман деб, ҳар эҳтимолга қарши атрофга қараб қўйдим...

Узуқ-юлуқ гаплардан билдимки қиз бир йил аввал амалдор, бой одамнинг ўғлига унаштирилган экан. Лекин «шарманда» қиз оддий бир деҳқон йигитга кўнгил қўйган экан. Деҳқон йигитнинг «қўли калта» экан, камбағал оиладан бўлгани учун қизни пинҳона севиш у ёқда турсин, ҳатто у ҳақда ўйлашга ҳам ҳаққи йўқ экан, лекин «аблаҳ йигит» ҳеч кимга билдирмай қиз билан дон олишиб юрган экан!..

Кеча эса икков ёш, йўқ, ёшлар эмас, «шайтонлар» ўзаро келишиб, ўзга юртларга қочиб кетишмоқчи бўлишган эмиш. Афсуски, э, йўқ... «Яхшиямки», амалдорнинг хуфиялари бу режадан воқиф бўлишибди ва тезда хўжайинни огоҳ этишибди. Амалдорнинг ўғли эса «бу манфур хабарни» эшитиб, ғоят ғазабланибди. Ва «Ота-боболаримиз удумини оёқости қилганларни жазолаш керак!» – деб талаб қилиб чиқибди...

Бир пайт одамлар орасидан эгнига зарбоф тўн кийган, бошига салла ўраган салобатли бир одам ўртага чиқиб қўлига тош олди ва:

– Халойиқ, Худодан қўрқмаган бу осий бандаларни, биз муслимларни шарманда қилган шайтонларни айбига яраша жазолаш керак! – деди.

Атрофдагилар, айниқса, ёнимда турган ялангоёқ савдойи одам хурсанд ҳолда:

– Ҳа! Гуноҳкорларни жазолаш керак! – деб қичқирди ва у ҳам қўлига тош олди. Савдойи одам менга тиржайиб қараганда қўрққанимдан ҳамма қатори тошлардан бирини олдим.

Шу пайт зарбоф тўндаги одам: «Халойиқ! Ражм! Шайтонларни тошбўрон қил!» – деб бақириб юборди. У ва у каби атрофдагилар «гуноҳкор» ёшларнинг бошини мўлжаллаб тош ота бошлашди...

Шундагина йигит билан қизни нега ерга кўмиб қўйишганини тушундим. Улар қўллари билан ўзларини тўса олмасликлари учун юз-кўзига зарб билан урилган тошлар ва бунинг оқибатида жароҳатлардан отилиб чиқаётган қон аниқ кўриниб туриши учун экан!

«Халойиқ»нинг, аниқроғи бу томошани уюштирганларнинг мудҳиш ниятини англаб ҳамда уларнинг манқуртларча тош отишаётганини кўриб, даҳшатга тушиб кетдим.

Йигит билан қиз юз-кўзига тарс-турс тегаётган тошлар азобидан, оғриқлардан дод солар, ялинишар, аммо уларнинг мунгли овозлари одамларнинг умумий шовқинида кўмилиб кетарди. Бироқ, шунда ҳам, севишганлар тақдирга тан бериб, йиғлаб-йиғлаб, бир-бирига «Алвидо, жоним!» – деб хайрлашганини аниқ эшитдим...

Бир маҳал савдойи одамнинг отган тоши қизнинг кўзига зарб билан тегиб, кўз олмаси оқиб тушди.

Юзи тиртиқ бир барзанги эса совуққонлик билан катта тошни боши узра кўтарди-да, қизнинг титраб турган бошига қарсиллатиб солди. Шунда қиз бежон эгилиб қолди.

Буни кўриб йигит «Дод!» – деб қичқириб юборди ва жон-жаҳди билан бақириб атрофдагиларни лаънатлади.

Яна бир ёлланган киши, ташқи кўриниш худди жиноятчига ўхшаш, кўзлари бемаъно, хунуккина одам ҳам барзангининг «ишини» такрорлади: каттароқ харсангни олиб, қарғаётган йигитнинг бошига зарб билан урганди, бўйни синиб, яна бир зарбадан кейин боши мажақланиб кетди...

Шу билан «шайтонлар»нинг овози ҳам ўчди, улардан кейин оломоннинг шовқини ҳам тинди...

Мен эса тошни ҳамон қўлимда маҳкам ушлаганча ҳайкалдек қотиб турардим, ҳатто кўзларимдан қайноқ-қайноқ ёшлар оқаётганини сезмасдим. Аламзада одамларнинг ҳайвондан фарқи қолмаслигини кўриб, ҳам уларнинг бу қадар онгсизлигига, ҳам бир-бирини чин дилдан севган ёшларнинг нобуд бўлганига ачинардим.

Ёнимда ўралашиб юрган савдойи одам «иродасизлик» қилганимни сезди, қўлимдаги тошга қараб:

– Нега уларга тош отмадинг, – деб сўради.

Асабларим таранглашиб тўлиб тургандим шекилли, тошни ерга қарс этиб ташлаб:

– Сен-чи, аблаҳ! Нега уларга тош отдинг? Шахсан сенга нима ёмонлик қилишганди? – деб қичқириб юбордим.

Савдойи одам менга шубҳаланиб қаради. Кейин югуриб бориб, зарбоф тўндаги кишининг қулоғига бир нималарни пичирлади. Зарбоф тўндаги ялт этиб менга қаради, кийимларимни кўздан кечириб, «Шайтонларнинг дўсти бўлса керак!» – деди. Ва бояги юзи чандиқ барзанги билан турқи совуқ одамни ёнига имлаб чақирди. Кейин улар қўлларига катта-катта тошлар олиб, мен томонга бостириб кела бошлашди.

Шунда мен ҳам боя ерга ташлаб юборган тошимни қайта қўлимга олдим.

Олдим-у... чўчиб уйғониб кетдим.

* * *

Уйғониб қарасам, терлаб-пишиб кетибман, кийимларим ҳўл... Худога шукр: кўрганим туш экан!.. Қўлимда эса тош... Ээ, узр, китоб!

Бир томони – бари туш эканидан, ҳатто тушимда ҳам барчага кўр-кўрона эргашиб йигит билан қизга тош отмаганимга хурсанд бўлсам, иккинчи томони – севишганларнинг бундай тарзда нобуд бўлишганига роса ачиндим.

Хуллас, бу туш юрагимга тошдек ботиб, руҳиятимга қаттиқ таъсир қилганди...

«Демак, – мулоҳаза қилдим ўзимча, – одам қанчалик оми ва содда бўлса, ўзи хоҳламаган тарзда, аниқроғи ўзи тушунмаган ҳолда шунчалик тубан ва қабиҳ ишларни қилиши мумкин экан. Саводли ва кенг дунёқарашга эга кишигина адашган одамларга эргашмайди! Ўзи танимаган, билмаган кишиларга бесабаб тош отмайди! Сабаб бўлса ҳам отмайди!..»

Ўшандан бери одамларни муҳокама қилмасликка интиламан. «Худо бор! Керак бўлса, Унинг Ўзи ҳал қилади, ўзаро вужудга келган муаммоларни», – деб мушоҳада юритадиган бўлдим. Энг муҳими мушоҳада юритиш сабабчиси, мулоҳаза асоси, фикр манбаи китоблар эканини ҳам тушундим.

2024 йил, 19 май

НАФАҚА ПУЛИ

Кўп ўйлаб ўтирмай шартта савол бердим:

– Тамара опа, Лариска нега доим асабийлашади?

Тамара опа пулларни санар экан деди:

– Уни Лариска эмас, Лариса Ивановна деб ата, сендан ёши анча катта...

– Хўп. Лариса Ивановна нега доим қовоғи солиқ юради?

– Негалигини кейин гапириб бераман, ҳозир эса манави рўйхатларни тахла...

Саволимга жавоб ололмаганим учун жаҳлим чиқди ва катта столдаги бир талай қоғозларни атайин шарақлатиб манзиллар бўйича тахлай бошладим...

Тамара опа – почтамизда бўлим бошлиғи. Хунукроқ бўлса ҳам жуда яхши аёл, меҳрибон. Нотўғри иш қилиб қўйсам ҳеч уришмайди, аксинча, эринмай хатоларимни тушунтиради. Газеталарни манзил бўйича ажратиб, рақамлаётганимда бошқалардан ортда қолсам, кўпинча ёрдам беради.

Бўлимимиздаги энг тажрибали почтачи – Лариска эса (почтадаги аёллар уни шундай деб чақиришарди) Тамара опанинг бутунлай акси: қадди қомати келишган гўзал аёл-у, лекин жуда жаҳлдор, жанжалкаш, сал хато қилсам дарров танбеҳ беради. Унинг айтишича, мен газеталарни вақтида тарқатмас эмишман, одамлар кутиб қолишармиш.

Кимдир газетасини 15–20 дақиқа кечроқ олган бўлса, олгандир. Шунга шунча ғалвами, ҳайронман. Арзимаган нарса учун доим тўполон қилиш шартми?..

Яхшиямки Тамара опа бор, бўлмаса Лариска деганлари аллақачон мени ишдан ҳайдатиб юборган бўларди...

* * *

Бугун ойнинг биринчи шанбаси – нафақа тарқатиладиган кун.

Тамара опа ходимларга бирма-бир рўйхат билан пул бериб чиқди-да, ниҳоят, одам етишмаслигига кўзи етди шекилли, охирида менга ҳам иккита рўйхат билан нафақа пулларини берди. Ва қайта-қайта таъкидлади:

– Билиб қўй, Санжар, хонадонларда ичкарига кириш мумкин эмас. Йўлакда туриб аввал имзо чекдирасан, кейин пул берасан, тушундингми? Нафақа олувчидан пулни санаб олишини қатъий талаб қиласан. Агар сенга «хизмат ҳақи» берса, олиш мумкин эмас! Тушундингми?.. Санжар, сенга гапиряпман!

– Ҳамма гапингизни тушундим, Тамара опа. Пора беришса олмайман!

Тамара опа нафақа пулларини чарм халтамга яхшилаб жойлаб, елкамга осди: «Пулга эҳтиёт бўл! Энди жўна!» дегандек кўча томонга ишора қилди. Шунда бояги саволимни яна такрорладим:

– Тамара опа, айта қолинг, Лариска нега доим хафа бўлиб юради?

– Уфф... Санжар, яхши йигитсан-у, лекин жуда кўп савол берасан-да. Айтдим-ку, кейин тушунтириб бераман деб... Бор ишингни қил... Агар тушгача нафақани тарқатиб улгурмасанг, ўзингдан кўр, жазолайман!..

* * *

Йўлда ўйладим: «Жазолармиш. Тамара опа почтамиздаги энг кўнгли юмшоқ одам, барибир жазоламайди».

Қани топинг-чи, почтачилар учун энг зўр вазифа нима? Тополмадингизми? Унда ўзим айтаман: нафақа пулини тарқатиш!

Чунки хонадон эгалари «нафақа» деган сўзни эшитса, дарров ўзгариб қолади, хурсанд ҳолда, очиқ чеҳра билан кутиб олишади, раҳматлар айтишади, ҳатто мурабболи чой билан меҳмон қилишади. Иккинчидан, кексалар «хизмат ҳақи» – бир сўм пул беришади. «Олмайман» деб қўлини қайтарсангиз хафа бўлишади. Шунинг учун олишга «мажбурман».

Бугун «хизмат ҳақи» янада баракали бўлади шекилли, чунки Лариска бугун ишга келмади. Қозоғистонга, касал отасини кўргани кетибди. Шунинг учун унга тегишли нафақаларни ҳам Тамара опа менга топширди. Демак, кечгача 10 сўм тўплашим аниқ. Пенсионерлар билан эса бир неча марта мурабболи чой ичиб, ширинликлар ейишимни гапирмасам ҳам бўлади...

Сакраб юришимга эътибор берманг. Кайфиятим яхшилигида шунақа: эчкига ўхшаб диконглаб юраман ва чарм халтамни силаб: «Пуллар, пуллар!» – деб қўяман, ўзимча...

Агар хоҳласангиз ўзим ўйлаб топган тажрибаларимдан бўлишаман. Унда эшитинг!

Нафақа бераётганимда камзулимнинг ташқи кўк-рак чўнтагининг тугмачасини ечиб қўяман. Кейин рўйхатни қайта ўқиётган кишидек сал эгилиброқ тураман. Шунда пенсионерлар ҳаракатимдан мақсадимни тушуниб, «хизмат ҳақи»ни ўша чўнтагимга бехижолат солиб қўйишади...

Қалай, зўр ўйлаб топганман-а?

Яна бир тажриба: кексалар майда пул қидириб қолишмасин деб, йўлда, дўконларда йирик пулларни майдалатиб оламан. Нафақа бераётганимда эса йирик пул билан майда пуллар ҳам бераман, орасида албатта бир сўмлик ҳам бўлади. Шунда кексалар қийналиб қолишмайди, ўша майда пуллардан бирини, яъни бир сўмликни ўзимга қайтариб беришади...

Қалай? Зўр-а? Буни ҳам ўзим ўйлаб топганман!

Мана навбатдаги хонадонга ҳам етиб келдим.

Иккинчи қаватга кўтарилиб, қўнғироқ тугмасини дадил босдим, лекин эшикни анча вақтгача ҳеч ким очмади. Мен ҳам тугмачани қайта-қайта босавердим. Қари кишиларнинг яхши эшитмаслигини ва секин ҳаракат қилишини билиб қолганман-да...

Авваллари фақат кексалар нафақа олишади деб ўйлардим. Йўқ, ундай эмас экан, улардан ташқари кўп болали оналар, етимлар, ногиронлар, хизматда соғлиғини йўқотганлар ҳам давлатдан моддий ёрдам олишаркан. Уларнинг жамиятга қандай фойдаси бор, билмадим-у, лекин биз почтачиларга нафи тегиб туради.

Кўп болалилар ва етимлар камдан-кам бир сўм пул беришса ҳам, ҳеч бўлмаса чой ва мураббо билан меҳмон қилишади.

Ниҳоят, 37-рақамли эшик ортидан овоз келди:

– Ким?

– Мен почтачиман! Нафақани олиб келдим, – дедим одатдагидек.

Эшик шарақ-шуруқ очилди ва остонада хонадон эгаси пайдо бўлди. У бирор темир-терсакни тузатаётган бўлса керак, қўллари қора мой эди.

Мен «Салом» деб сурбетларча ичкарига кирдим ва:

– Фамилянгиз Егоровми? – деб сўрадим дадил.

– Ҳа, – жавоб берди у.

Мен бошқа гап айтмай ботинкамнинг боғичларини еча бошладим. Уй эгаси буни кўриб, «Марҳамат, киринг», – дейишга мажбур бўлди.

Йўлакдан ўтиб, меҳмонхонага кирдим. Чарм халта ва рўйхатни столга қўйдим:

– Имзо чекинг.

Келганимдан бери менга ҳайрон қараб турган хонадон эгаси «Ҳозир», – дедию, қўлларини ювиш учун хонадан чиқиб кетди.

Рўйхатдаги «Алексей Егоров» қаршисида «60 сўм» деган ёзувга яна бир бор қараб қўйдим. Халтадан бешта ўн сўмлик, беш сўм, уч сўм ва иккита бир сўмлик пулларни олиб, столга қўйдим.

Шунда ёнимда кимдир «Иҳҳ» деганди, чўчиб кетдим. Қарасам тўрида, деразадан кўча манзарасини томоша қилиш учун қулай қўйилган катта курсида ногирон бола ўтирган экан. У мени яхшироқ кўриш учун нуқул курсини мен томонга буришга ҳаракат қилар, лекин уддасидан чиқолмасди. Асабийлашганидан «Иҳҳ» деб товуш чиқарган экан.

Ногирон билан танишиб олиш учун курсини айланиб ўтиб қаршисида тўхтадим. Унинг оёқлари яхши ривожланмай қолганми, жуда ингичка ва калта эди. Елкалари кичик бўлгани учун боши катта кўринарди. Аммо кўм-кўк кўзлари чиройли ва маъноли эди. «Нафақа оладиган ўсмир шу экан-да», – деб ўйладим.

Ўсмир хаёлимдаги гапларни сезгандек ғамгин жилмайди ва мен томонга озғин қўлини узатди.

Мен эса худди касали юқиб қоладигандек қўрқа-писа унинг қўлини ушладим. Кафти иссиққина экан, маҳкам сиқиб қўйгандим, яна жилмайди. Аммо у кулганда ҳам ҳорғин кўзларидаги маъюслик кетмасди.

Бундай катта-катта, мовий кўзларни қаердадир кўргандек бўлдим.

Ногирон ўсмир жудаям мулоқот қилгиси келди шекилли, нимжон қўлларини базўр силкиб, нималардир деб ғулдиради. Кейин «менга жавоб берармикан» дегандек умид билан қаради. Унинг гапларини тушунмасам-да, ўзимча:

– Ҳа, яхшиман! Ишлаб юрибман! – дедим. – Исмимни сўраяпсанми? Исмим – Санжар...

Кейин орага сукут чўмиб, иккимиз ҳам бир-биримизга тикилиб қолдик.

Меҳмонхонага кириб келган уй соҳибининг дабдурустдан:

– Йигитча, у ерда нима қиляпсиз? – деган саволидан яна чўчиб кетдим. Лекин дарров ўзимни ўнглаб, ростини айтиб қўя қолдим:

– Ўғлингиз мени кўрмоқчи эди... Қулайроқ бўлсин деб рўпарасига келдим, – дедим.

Мезбонга яна ёқмадим шекилли, жаҳли чиқиб, каминага ҳам, ўғлига ҳам норози қараб қўйди. Кейин «Ҳай, майли. Тезроқ ишни битирайлик» дегандек қўл силкиб, рўйхатга имзо чекди. Столдан пулларни олиб санаб кўрди. Бир сўмликларни кўриб, мен ўйлаган «режани» тушунди. Шартта биттасини ажратиб, бироз дағалроқ оҳангда:

– «Хизмат ҳақи!» – деб очиқчасига узатди.

Мен эса доим «Раҳмат», – деб пулни оладиган одам, негадир шу тобда жаҳлим чиқиб кетди:

– Керак эмас! – дедим қўрсларча.

Лекин уй эгаси бу гал анча дадилроқ ҳаракат қилди:

– Йўқ, керак! Олинг! – деб пулни камзулимнинг кўк-рак чўнтагига мажбурлаб солди. Кейин йўлакка чиқиб кўча эшикни очди-да, кетишимга ишора қилди.

Йўлакда ботинкамни киярканман, ногирон ўсмирга яна бир бор қарадим. Боёқиш курсини биз томонга қаратиш учун анча ҳаракат қилиб толиққанди. Лекин шунда ҳам ингичка, заиф қўлларини базўр кўтариб, «Хайр», – дегандек силкиди.

У жилмайиб қараганда, ичимда нимадир узилиб кетгандек бўлди.

* * *

Эшик тарақлаб ёпилганда бояги кўтаринки кайфиятимдан нишон ҳам қолмаганди. Зинапоялардан аста-секин тушарканман, камзулим чўнтагидаги бир сўмлик пул гўё кўкрагимни куйдириб тургандек эди...

Шу пайт пастда кўча эшиги очилиб ёпилди. Кимдир тепага кўтарила бошлади. Қарасам, бир қўлида чемодан, бир қўлида катта сумка, қаршимдан Лариска кўтарилиб келарди.

У мени кўриб таққа тўхтади, юкларини ерга қўйди:

– Санжар?! Бу ерда нима қилиб юрибсан? – деб сўради.

– Нафақа тарқатиб юрибман... – дедим.

«Нафақа» деган сўзни эшитиб, Ларисканинг юзи оқарди:

– Нафақа? Ҳозир 37-хонадондаги Егоровга нафақа бердингми? – деб сўради.

Унинг мовий, чиройли кўзларига қараб, миям бирдан тез ишлаб кетди. Ахир Лариса Ивановнанинг фамилияси ҳам Егорова-ку. Демак, ўша оёқ-қўли шол, кўзлари маъюс ногирон унинг ўғли экан-да? Бояги киши эса унинг эри. Шунинг учун у «Нафақа олиб келдим», – деганимда ҳайрон бўлиб қараган экан-да. Бир сўм пул бераётганда киноя билан «Хизмат ҳақи», – дегани бежиз эмас экан-да...

– Санжар, сендан сўраяпман?

– Ҳа! Алексей Егоровга нафақа олиб келдим!.. Хўш, нима бўпти? – дедим негадир қизишиб.

Лекин Лариса Ивановна асабийлашмади. Аксинча, бироз жим турди-да, маъюс ҳолатда жавоб берди:

– Кейинги сафар нафақани уйимга олиб келишинг шарт эмас. Ишхонада ўзимга берсанг ҳам бўлади...

Шундай кейин нима дейишни билмай каловланиб қолдим ва биринчи марта Лариса Ивановнанинг кўзларига тик қарадим. Унинг кўм-кўк, чиройли кўзлари ногирон ўсмирнинг кўзларига жуда-жуда ўхшарди, қайғули ва маъюс эди.

– Хўп, – дедим ерга қараб, – тушундим.

Лариса Ивановна чуқур хўрсинди. Чемодан билан катта сумкасини қўлига олиб, зинадан тепага кўтарила бошлади...

Шундагина унинг нима учун доим хафа бўлиб юришини, иш вақтида мени ва бошқаларни доим шошилтиришини, танбеҳлар беришини, ишдан кейин эса ҳеч ким билан чақчақлашиб ўтирмай, тўғри уйга чопишининг сабабини англагандек бўлдим.