Полная версия:
КИТОБИМ
Сарвар Махмудов
КИТОБИМ
1-боб. БОЛАЛИК, ЎСМИРЛИК...
«БУВИЖОН»
(Кичкинтой Санжар ҳақида ҳикоя)
Беш ёшли Санжар шеър ўқишни жуда боплайди. Ёд олишга бироз қийналади-ю, лекин ёдлаб олгач, шеърларнинг маъносини тушуниб, шунақанги чиройли ўқийди, ҳайрон қоласиз. Бўри ҳақида бўлса, худди ёвуз бўридек, қўзи ҳақида бўлса, худди бечора қўзичоқдек ўқийди. Маҳоратли актёр каби образ яратади гўё.
Айниқса, болалар боғчасидаги саҳнада шеър ўқиганда, ота-оналарнинг бири ҳавас билан, бири ҳайрон бўлиб, бири қойил қолиб узоқ вақт гулдурос қарсак чалишади. Бундай пайтларда Санжар фахр туйғуси нима эканини тушунмаса-да, ўзини осмонда учиб юргандек ҳис қилади.
Янги йил байрамида ҳам «Қорбобо» ва «Арча» шеърларини қойилмақом ўқиди, совғалар олди. Қорбобо кийимидаги йигит эса завқланиб кетганидан: «Ия... Бу бола ўзимиздан экан-ку! Ҳақиқий санъаткор!» деб Санжарни кўтариб олди. Ўртоқларининг роса ҳаваси келди, ахир Қорбобо энг яхши бола билан дўст бўлади-да.
Лекин кейинги байрамда...
Баҳор бошланган пайт, бир неча кундан кейин аёллар байрами ўтказилиши керак эди.
Боғча опа тадбирга тайёргарлик кўрар экан, кун охирида болаларга бир парча қоғозларга ёзилган шеърларни тарқата бошлади. Санжарга эса алоҳида, ҳамманикидан кўпроқ ёзувга эга қоғозни узатди ва:
– Мана бу сенга, «Бувижон» деган шеър. Эртага ярмини, индинга қолганини ёдлаб келасан, – деди.
Санжар «катта» шеър олганидан хурсанд бўлди, аммо унинг сарлавҳасини тушунмаган ҳолда ва бу сўзнинг маъносини сўраш учун ўртоғи Шокирнинг ёнига эчки боласидек ирғишлаб келди:
– Шокир! Шеърнинг номи «Бувижон» экан. «Буви» нима дегани? – деб сўради.
Одатдагидек ўзи билан ўзи бўлиб, доим бир четда ўйинчоқ ўйнаб ўтирадиган Шокир Санжарга қаради:
– Шуни ҳам билмайсанми? Буви – ота-онанинг онаси... Масалан, мани адамнинг ойиси манга бувижон бўлади, чундими? – деди.
– Сани бувинг борми?
– Ҳа, бор, – жавоб берди, Шокир, – уйимизда кўргансан-ку, кўрпа тикиб ўтирадилар...
Шокирнинг ёнида ўйнаб ўтирган Собир ҳам суҳбатга қўшилди:
– Мани иккита бувим бор: Мавжуда бувим бизаникида, Холида бувим эса тоғамларникида яшайдилар. Ойим мани тоғамникига оборганларида бувим доим шоколад берадилар, – деди мақтаниб...
Шокир пичирлаб:
– Санжар, сани бувинг йўқми? – деб сўради.
– Йўқ, – деди Санжар хомушланиб...
Санжар боғчадан қайтар экан, кўчада айланиб юрган кекса аёл ва болачага эътибор берди. Невара ҳар гал тўхтаб: «Бувижон, бу нима?..» деб сўраганда, кекса аёл меҳр билан болани эркалар, «Жоним болам, бу – дарахт ёки бу гул...» – деб йўлда кетиб боришарди.
* * *
Одатда Санжар шеър ёзилган қоғозни йўқотиб қўймаслик учун дарров онасига берарди.
Она шеърни ўқиб чиқиб, боладаги тасаввурни уйғотиш мақсадида биргаликда матндаги воқеалар ва тасвирларни расм дафтарига чизишарди. Масалан, Ватан ҳақида шеър бўлса тоғлар, далалар ва дарёларни чизиб, шу аснода мисраларни гўдакнинг онгига сингдирарди. Кейин шеърни такрор ва такрор ўқиб, боланинг хотирасига «жойларди».
Бу сафар ундай бўлмади...
Она ишдан келиб, дарров овқат пиширишни бошлади, қовуриб устига сув қуйди. Масаллиқдан бўшаган идишларни энди ювмоқчи эди, ошхонага Санжар кириб келди, салом йўқ, алик йўқ шартта:
– Ойи, нега менинг бувим йўқ? – деб сўради.
Она ўғлининг дабдурустдан берган саволига нима деб жавоб беришни билмай, ўйланиб қолди. Шариллаб оқаётган сувни ўчирди, мўлтираб турган ўғлига бироз қараб турди-да, кейин қўлини артиб, хонасига кириб кетди.
Кўп ўтмай ичкаридан кичкина, лекин қалингина қоғозга туширилган сарғиш фотосуратни олиб чиқди.
Суратда етти ёшли қизалоқ тик турар ва қизалоқнинг ёнида – стулда ўтирган, иккита қилиб ўрилган сочини бошидаги дўпписи атрофига ўраб, танғиб олган аёл акс этганди. Аёл худди онасига ўхшаб оқ-сариқдан келган, истараси иссиқ эди.
– Мана бу қизалоқ менман. Ўтирган аёл эса менинг онажоним, яъни сенинг бувинг бўлади, – деди она маҳзун оҳангда.
Санжар бувисининг суратига қараб:
– Ҳозир қани у? – деб сўради.
Она хотирида ёшлик даври уйғониб, кўзига қуйилиб келаётган қайноқ ёшларни тутиб қолишга уринаркан, «вафот этган» деса, бола дарров тушунмаслигини билиб оҳиста:
– У энди йўқ... Оламдан ўтган, – деди.
Санжар онасининг қалбида рўй бераётган оғриқларни ҳис қилгандек, бу сафар суратга анча вақт тикилиб қолди. Аммо яна савол беришдан ўзини тия олмади:
– Адажоннинг ойиси-чи, у қани?..
Она яна ҳайрон бўлиб ўғлига қаради.
Тасодифан бола қўлидаги букланган қоғозга кўзи тушди-ю, уни олиб, шеърни ўқиди:
Бувижоним, бувижон, сочларингиз бунча оқ?
Бувижоним, бувижон, бағрингиз бунча қайноқ?..
Она гап нимада эканини тушунди, боланинг бошини силаб:
– Адажоннинг оналари ҳам вафот этган. Аммо адажон уни эслолмайди, чунки у ўшанда чақалоқ бўлган. Ҳатто фотосурати ҳам сақланиб қолмаган, – деди.
Бундай «мудҳиш» хабардан, иккала бувиси йўқлигидан Санжарнинг қалби қаттиқ ўксиб кетди: «Агар бувим тирик бўлганда мени роса эркалаган бўларди, шоколад берарди», – деб ўйлади.
Кечки овқатдан кейин ва бошқа кунлари ҳам у онаси билан шеърни ёд олишга қанчалик уринмасин, на матндаги сўзлар маъноси, на асл ғояси қалбига сингди.
Байрам куни Санжар саҳнага кўтарилар экан, негадир унинг тиззалари биринчи бор қалтиради.
Шундай бўлса-да, бир амаллаб саҳна ўртасидаги сариқ чизиқ – белгигача етиб олди. Қаршисида ўзаро гаплашиб ўтиришган томошабинларга бир-бир қаради. Томошабинлар эса, яъни ота-оналар, тарбиячилар, гуруҳдаги ва гуруҳда бўлмаган болалар одатдагидек ҳозир Санжар ўз шеърини боплаб ўқишини кутиб жим бўлиб қолишди.
Худди шу пайт олдинги қаторда ўтирган Шокирнинг бувиси неварасини секингина ёнига чақириб, пешонасидан ўпиб қўйди. Бу ҳам етмагандек чўнтагидан нимадир олиб неварасининг чўнтагига солиб қўяётганига кўзи тушди.
Шунда Санжарнинг томоғига бир нарса тиқилгандек бўлди. У шеър ўқишни бошлаши кераклигини билиб турган бўлса-да, негадир «Бувижон» деган сўзни айта олмасди. Аниқроғи, ҳамманинг олдида бу сўзни айтгиси келмасди, юрагида, қалбида пайдо бўлган оғриқ ва исён алангаси унинг ақлини, вужудини қамраб олганди...
У шеърни ўқий олмагани учунми ёки Шокирникига ўхшаш бувиси йўқлигигами (буни ўзи ҳам аниқ билмасди), бирдан хўрлиги келди. Нозик қалбидаги туйғуларга, оғриқларга чидолмай йиғлаб юборди.
Санжар саҳнадан сакраб тушди-да, ташқарига отилди...
2023 йил, 3 январь
КОСТЮМ-ШИМ
(Кичкинтой Санжар ҳақида яна бир ҳикоя)
Боғча опа болалар чизган расмларни йиғиб олар экан, эълон қилди: «Болалар, эртага, албатта, костюм-шим, қизлар эса чиройли кўйлак кийиб келинглар! Фотосуратчи амаки келади! Эсдалик учун сизларни суратга олади!» – деди.
Болаларнинг кўпчилиги жонланиб, хурсанд бўлишди, «Хўп» деб жавоб беришди. Олти яшар Санжар ҳайрон бўлди: у фотосуратни яхши биларди-ю, аммо кос-тюм-шим нима эканини тушунмади.
Ёнида расм чизиб ўтирган ўртоғини туртиб:
– Шокир, костюм-шим нима? Қанақа бўлади? – деб сўради.
Шокир – Санжарнинг яқин дўсти, ақлли бола, бунинг устига ўртоғининг турли саволлари учун кулмайди, аксинча, яхшилаб тушунтиришга ҳаракат қилади.
– Костюм-шимми?!. Ҳммм... Жуда чиройли кийим. Ёнида ҳам, ичида ҳам чўнтаклари бор... Кўпинча меҳмонга борганда кияман. Кўчада ўйнаганимда кийдиришмайди. Эртага кийиб келсам, кўрасан, зўр кийим! – деди у бироз мақтаниброқ.
Санжар ўйлаб кўрса, ҳеч қачон ёнида ҳам, ичида ҳам чўнтаклари бор «зўр» кийим киймаган экан, шунинг учун:
– Менда бундай кийим йўқ, – деди хўрсиниб, – демак, фотосуратчи амаки мени суратга олмайдими?
Шокир нима дейишни билмай жим бўлиб қолди ва ниҳоят:
– Хафа бўлма, Санжар. Мен костюмимни бериб тураман, сени ҳам фотосуратга олади, – деди.
Лекин бу гаплардан Санжарнинг кўнгли тўлмади. Кийим қандай эканини тасаввур қила олмаса-да, «Шокир ва бошқа болаларнинг меҳмонга борса киядиган чиройли кийими бор экан! Нега менда йўқ? Нега?» – деб ўйларди.
У кичкинтойларга хос изтироб чекди, бироқ ўзини босди. Уйда: «Нега менда бундай кийим йўқ?!» – деб жанжал қилишни дилига тугиб қўйди.
Санжар расм чизгиси келмади. Ўрнидан туриб боғча опага расм чала чизилган қоғозни узатар экан:
– Агар чиройли кийим кийиб келмасак-чи, унда нима бўлади? – деб сўради ҳар эҳтимолга қарши.
Расмларни саралаётган ёш тарбиячи боланинг гапига жиддий эътибор бермади шекилли:
– Унда суратга ҳам тушмайди, – деб қўя қолди.
Лекин бу гап болага қаттиқ таъсир қилди. Наҳот ҳамма суратга тушсаю, фақат у четда сўппайиб ўтирса! Санжар бу ҳолатни кўз олдига келтириб, янада хомуш бўлиб қолди, ҳатто иштаҳаси бўғилиб, кечки овқатни ҳам тузуккина емади...
Одатда у мустақил боғчадан келиб, кўчада ўйнаётган болаларга қўшилиб кетарди. Аммо бу сафар Санжарнинг юрагига ҳеч қандай ўйин сиғмади, дўсти Шокир билан тез хайрлашиб, уйга кириб кетди...
* * *
Онанинг шундай одати бор эди: ишдан келса, албатта, бир-икки пиёла иссиқ чой ичиб, бироз дам оларди, кейин уй ишларини қиларди, овқат пиширарди. Бугун ҳам ишдан келибоқ чой қўйди, уст-бошини алмаштириб, чой дамлади. Лекин бир пиёла чой ичар-ичмас, эшик очилиб, ўғли Санжар кириб келди.
Санжарнинг кўзи столдаги қоғоз-тугунга тушди-ю, миясига турли хаёллар келди, лекин бир зумда умиди чил-чил синишидан чўчиб, унга эътибор бермасликка ҳаракат қилди. Онажоннинг рўпарасига келиб, индамай тураверди, ҳатто салом ҳам бермади.
Она фарзандининг авзойи бузуқ эканини дарров сезди, пиёлани столга қўйиб, у томонга эгилди:
– Болам, сенга нима бўлди? – деб сўради.
Санжар онажоннинг меҳрли овозини эшитиб, ўпкаси тўлиб кетди:
– Эртага... боғчамизга... фотосуратчи амаки келар экан... шунинг учун боғча опамиз костюм-шим кийиб келинглар, деди. Менда эса... бундай кийим йўқ, – деб йиғлаб юборди. – Ким чиройли кийиниб келмаса... фотосуратга тушмас экаан! Ааа...
Санжар ҳўнграб йиғлаганда, доим куйинадиган онанинг негадир юзлари ёришиб кетди, ҳатто хурсанд ҳолда:
– Нега йўқ экан! – деб столдаги тугунга ишора қилди: – Ана!.. Сенга яп-янги костюм-шим олиб келдим-ку!
Санжар қулоқларига ишонмади, йиғлашдан дарров тўхтаб:
– Нима? – деди ҳайрон бўлиб. Қоғозга ўроғли тугунга қаради: – Бу костюм-шимми?.. Менгами? – деб сўради.
– Ҳа, сенга! – жавоб берди она, яна чой ичишни давом эттираркан. – Нега турибсан, оч тугунни.
Санжарнинг юраги гуппиллаб кетди. «Қанақа экан бу кийим?!» – деган саволлар унинг миясида яна чарх ура бошлади. Аввал тугунни аста-секин очмоқчи эди, лекин либоснинг бир қисми кўриниши билан ҳаяжонланиб кетди, сабри чидамади, каноп ипни шартта-шартта узиб ташлади, қоғозни йиртиб-йиртиб ташлади. Тугунни очди. Қараса...
Костюм-шим деганлари у тасаввур қилган кийимдан ҳам чиройлироқ экан. Сутранг юмшоқ матога майда-майда юлдузлар сурати туширилган, ёнида ҳам, ичида ҳам чўнтаклари бор, ажойиб устки кийим экан...
Санжар шошиб-пишиб аввал шимни, кейин костюмни кийди, завқланганидан:
– Ураааа! Костюм-шим! – деб бақирди ва ўзини онасининг бағрига ташлади. Уни қучоқлаб, таниш ҳидни туйди ва онанинг қулоғига пичирлаб:
– Ойижон, қаердан билдингиз? – деб сўради.
Она кийимларнинг фарзандига ярашганидан, айниқса, ҳозиргина хомуш кириб келган ўғлининг қувончдан кўзлари порлаб кетганидан бахтиёр эди. Бу «воқеа»нинг сабаби тасодиф эканини билиб турса-да:
– Нимани? – деб сўради атайин.
– Менга шундай кийим кераклигини?
Фарзандининг меҳри товланиб-товланиб кетаётганини сезган она:
– Билдим-да, болам! – деди ва ўғлини бағрига янада маҳкамроқ босди. – Оналар боласининг хоҳишини доим сезади!
Она ўғли Санжарнинг бугунги ҳис-туйғулари ва ҳаяжонлари ҳақида мулоҳаза юритар экан, эрта-индин боғчага бориб, янги келган ёш тарбиячига маслаҳат беришни ўйлади. Йўқ... Яхшиси, воқеани борича гапириб беришни режалаштирди: «Ақлли тарбиячи бўлса, ўзи тушуниб олади», – деб ўйлади...
2022 йил, 7 ноябрь
«АДАЖОН, БУ НИМА?..»
Етти ёшимда отам «Муз спорти саройи»га олиб боргандилар.
У ерда фигурали учиш спортчилари иштирокида томоша бўлганди. Томошадаги кўп нарсалар эсимда йўғ-у, лекин бир бадиий кўриниш миямда муҳрланиб қолган...
Оқ кўйлак кийган рус қизи билан оқ яктак кийган ўзбек йигити муз устида рақс туша бошлашганда, томошабинлар жим бўлиб қолишганди...
* * *
Аввалига қиз йигитга эътибор бермасликка ҳаракат қилади. У атрофни томоша қилаётгандек оҳиста айлана бошлайди, осмонларга парвоз қилмоқчи бўлган оққуш каби.
Унинг чиройли ҳаракатларини ўғринча кузатаётган йигит эса аста қизнинг ёнига келиб қўлини узатади. Қиз бир нафас нима қилишни билмай тўхтаб қолади, кейин ҳайрон бўлиб йигитнинг кўзларига қарайди. Йигит ёқимли жилмаяди.
Қиз хаёлига келган қарама-қарши мулоҳазалардан уялиб ерга қарайди. Лекин йигитнинг қўлини жавобсиз қолдирмайди, бармоқларини унинг кафтига қўяди. Ва улар мусиқага ҳамоҳанг музда аста сузиб кетишади.
Мусиқа тезлашгани сари улар такрорланмас шаклларни намойиш қилишар экан, энг мураккаб ҳаракатларни ҳам енгилгина бажаришларига сабаб йигит чиндан ҳам қизни ёқтирарди. Қиз ҳам унга бепарво эмасди шекилли, унинг ҳар бир ҳаракатига чиройли табассум билан жавоб берарди.
Шу тобда муз устида улар ёнма-ён энг бахтли инсонлар эдилар.
Майин оҳанглар тугашига оз қолганда, қиз хайрлашишга мажбур эканига ишора қилади.
Йигит вазиятни тушунади ва улар муз майдонининг қоқ ўртасида ажралишади.
Қиз йигитга қўлини силкиганча чекинар, йигит ҳам ўзи билан ўзи курашиб, лекин бошқа чора йўқлигидан индамай ортга қайтарди. Лекин жисман узоқлашганлари сари диллар бир-бирига яқинлашаверарди.
Шу пайт чироқлар хира тортиб, зулматли чегара пайдо бўлади. Ахир йигит ўзбек, қиз эса рус эди-да. Урф-одатлари турли бўлган миллатларнинг ораси қанчалик узоқ ва ўртада чегара бўлса, шунчалик яхши-да!..
Йўқ! Йигит бундай ҳолатга чидаб туролмайди. У исён қилади. Қиз томонга дадил талпинади. Чегарани босиб ўтиб қизни бағрига босади.
Замон бундай шармандали воқеани ҳазм қила олмай, шу заҳотиёқ исён қилган йигитни ҳамда удумни бузиб шарманда бўлган қизни жазолашга қарор қилади. Яъни чор-атрофдан янграётган даҳшатли мусиқа қочиб кетаётган исёнчиларни таъқиб этади.
Қандайдир куч қизни осмонга отиб юборар, йигит эса уни тутиб қолар, парча-парча бўлишидан сақларди. Лекин мусиқа қизни яна чирпирак қилиб айлантиради. Яна кўтариб ерга урмоқчи бўлади. Шунда у қўлларини йигитга узатади. Йигит чаққонлик билан қизнинг қўлларидан тутиб, яна зулматдан тортиб олади. Яна айланиш. Яна таъқиб...
Удум, урф-одат ва қонун уларни айиришга ҳаракат қилгани сари, ёшлар бир-бирига интилишдан тўхтамайдилар.
Бир маҳал қаттиқ товуш – бехато отилган ўқ – қизга тегади. Шунда қиз йигитга бир талпинади-ю, танаси заифлашиб қолади. Йигит аввалига яраланган қизнинг ойдек эгилиб қолганини билмайди. Лекин юраги бир нимани сезгандек бироз тезликни камайтиради, чиройли ҳаракатлар билан севгилисини авайлаб тиззасига олади ва тикилиб қарайди. Қиз йигитга сўнгги бор қарайди-ю, бутунлай жонсизланиб қолади.
Йигит кўзларига ишонмайди, қизнинг юзини, сочини силаб кўради, аммо жавоб бўлмагач, худди севгилисини уйғотиб юборишдан қўрққандек оҳиста музга қўяди. Шу пайт иккинчи ўқ янграйди. Йигит тик туриб бир силкинади, лекин йиқилмайди. Мамнун ҳолда тиз чўкади ва қизнинг қўлини тутганча жонсиз ҳайкалга айланади.
Мусиқа тугаганда муз майдонининг ўртасида қиз – гўзаллик, йигит эса мардлик рамзи сифатида чин севги ва муҳаббат тимсолини вужудга келтиришади...
* * *
Прожектор чироқлари ёниб атрофни ёритганда қаттиқ қарсаклардан олам ларзага келганди, ўшанда. Мен ҳам бор кучим билан қарсак чалар эканман, отамдан: «Адажон, бу нима?» деб сўрагандим. Отам менга қараб: «Буми, ўғлим... бу – санъат!» – дегандилар.
Албатта, ўша вақтлар санъат нималигини билмасдим, севги, исён, кураш ва бошқаларни ҳам тушунмасдим. Лекин қалбимда нимадир рўй берганди. Балки, ўша куни санъат ва ижодга нисбатан дастлабки меҳр ниш ура бошлаган бўлса ажаб эмас...
2013 йил, май
«ЎҒРИ»
Катта танаффусга қўнғироқ чалинди.
Учинчи синфда ўқийдиган Санжар бугун синфда навбатчи бўлгани учун ўртоқларига қўшила олмади. Синфхонада қолиб, полда, парта тагида ётган қоғозларни тез-тез йиғиб саватга солди-да, мактаб орқасида жойлашган ахлат идишга ташлаш учун ташқарига чиқди...
Қайтаётганида олдидан «УАЗ» машинаси ғиз этиб ўтди-ю, мактаб ошхонасининг орқа эшиги рўпарасида тўхтади.
Ҳайдовчи гавдали бўлишига қарамай чаққонлик билан кабинадан сакраб тушди-да, салонда «қамалиб қолган» буғларни чиқариб юбориш учун «УАЗ» эшикларини катта очиб қўйди ва ошхонага кириб кетди. Иссиқ гуммалардан чиқаётган ёқимли ҳид ҳамма ёқни тутиб кетди.
Санжар тўхтаб, идишлардаги иссиқ, чиройли пишган гуммаларга суқ билан қаради, иштаҳаси очилиб кетди: «Эҳ, бугун дадамдан пул олсам бўларкан-а, ҳозир мазза қилиб гумма ердим», – деб ўйлади.
Шу пайт қаердандир Собир пайдо бўлди. У гуммаларни кўрди-ю, ҳатто ўйланиб ҳам ўтирмасдан шартта биттасини олиб, арчалар орасига яширинди. Тиржайганча чапиллатиб гуммани ея бошлаганини кўриб, Санжарнинг иштаҳаси очилиб кетди.
Лекин бу ҳолатдан норози бўлиб: «Собир – ёмон бола, бурнимни уриб қонатган... Энди бўлса, битта гуммани ўғирлади», – ўйлади у алам билан ва ўзи билмаган ҳолда машинага яқинлашди: «Ёки... мен ҳам биттасини олсаммикин-а?» Лекин юраги дов бермади: «Шу ердан тезроқ кета қолай...» – ўйлади Санжар. Чуқур хўрсиниб энди кетмоқчи эди, Собир яна пайдо бўлди. У тез атрофга қараб олди-да, узоқ ўйлаб ўтирмай яна бир гуммани ўмарди. Бу сафар у янада узоқроққа қочиб бориб, иккинчи гуммани ҳам паққос туширди...
Негадир бу ҳолат Санжарнинг аламини келтирди: «Аблаҳ, яна битта гуммани ўғирлади-я, – ўйлади у тамшаниб, – наҳот мен бир дона ҳам ололмасам...»
Санжар ўша ҳолатда қандай қилиб битта гуммани қўлига олганини сезмай қолди, лекин шу вақт кимнингдир бақувват қўллари унинг билагидан маҳкам тутди. Бошини кўтариб қараса, унинг тепасида важоҳат билан ҳайдовчи амаки турарди.
– Гуммани жойига қўй, ўғри!
Санжар довдираб маънили гап гапиролмади, лекин ичида қандайдир оғриқ пайдо бўлди: «Собир иккита гумма ўғирлаб еди, ҳеч ким билмади. Нега мен емасимдан туриб дарров қўлга тушдим-а?»
– Замира хола, ўғрини тутдим... Замира хола!.. – ошхона томонга қараб бақирди ҳайдовчи.
Замира хола деганлари, балки, раҳмдилдир, «Ҳой, болани қўйиб юборинг, деса керак», – деб умид қилди Санжар.
Аммо ичкаридан хўппа семиз аёл ҳовлиқиб чиқди. Санжарнинг ҳолатини кўриб гап нимадалигини дарров тушунди, раҳми келиш у ёқда турсин, аксинча, бутун дунёга жар сола бошлади:
– Ана айтгандим-ку, ўғри бор деб! Ҳар доим кимдир гуммани гум қилади деб!..
Замира хола боланинг қулоғини қаттиқ бураб, ичкарига судради. Шундагина Санжар нима иш қилиб қўйганини тушуна бошлади:
– Мен... Мен ўғри эмасман, аввал ҳам ўғирламаганман. Фақат... Ай-ай, қулоғим оғрияпти, – Санжар оғриқ азобига чидолмай аёлнинг қўлига осилди. – Ай! Илтимос, қулоғимни қўйиб юборинг!..
– Гуличка, Тамара, буёққа келинглар, ўғрини ушладик, – шанғиллади семиз аёл нолишларга эътибор бермай.
Ичкаридан ваҳима билан янада семизроқ аёллар югуриб чиқишди. Санжарни кўриб, ошпазларнинг турмушини барбод қилган одамни учратишгандек улар ҳам қарғашни бошлашди:
– Ҳа ер юткур, паразит! Сан экансан-да ўғри!
– Нечинчи синфда ўқийсан, балога йўлиққур?! Ўғирлаб еганларинг тешиб чиқсин!
Ҳайдовчи ичкарида боланинг қўлларини қўйиб юборди. Гуммаларни ташиш учун чиқиб кетди. Лекин хотинлар Санжарни силташдан тўхташмасди.
– Қани, қизлар, кетдик, буни директорга олиб борамиз, ўғрини жазолашни талаб қиламиз.
Директорнинг номини эшитиб Санжарнинг юраги орқага тортиб кетди:
– Холажонлар, қўйиб юборинглар. Мен ўғри эмасман, гумма еганим йўқ! – деб бақирарди у. Аммо аёллар Санжарнинг додлашига қулоқ солмай директор хонаси томон судрай бошлашди. Мактаб йўлагида ўқувчилар бир шовқин солиб келаётган ошпаз аёлларга, бир кўзларида ёш билан қаршилик қилаётган Санжарга ҳайрон бўлиб қарашарди. Улар орасида ҳатто Собир ҳам тиржайиб тургандек туюлди унга.
Директор хонага шовқин солиб кирганларни норози қиёфада қарши олди, «нима гап» дегандек чимирилди.
– Ирода Рашидовна, ўғрини ушладик, учинчи синф-да ўқиркан, – дарров изоҳ берди Замира хола, – сизга аввал ҳам айтгандик, ошхонадан у-бу нарсаларни ўғирлашади деб...
Ирода Рашидовна унинг гапини бўлди:
– Сиздан илтимос, бақирманг! Энди ўқувчининг қўлини қўйиб юборинг!
Кейин Санжарга афсуслангандек қаради, аммо индамади, эшик ёнида нима қилишини билмай турган котибага:
– Ўқитувчисини чақиринг... Тўхтанг! Ота-онасини ҳам, – деди.
Санжарнинг ўқитувчиси бирпасда етиб келди. У директорнинг жиддий қиёфасидан хижолат бўлиб, бир Санжарга, бир ошпазларга ҳайрон бўлиб қаради. Ошпаз аёл яна «учига чиққан ўғрини» қандай ушлашганини, бир неча ойдан бери ўғрилик содир бўлаётганини так-рор ҳикоя қилди. Ёш муаллима гуноҳ иш қилиб қўйган одамдек нима дейишни билмасди, ора-сира журъатсизгина «Бу унақа бола эмасди», – деб қўярди холос.
Кўп ўтмай Санжарнинг онаси ҳам етиб келди. Директор онани кўриб ишларини йиғиштирди, ўрнидан туриб, уч-тўрт оғиз гапиришга улгурмай ошпаз хола Санжарнинг онасига яна шикоятини бошлади.
У ҳар гал «болангиз ўғри» деганида она титраб кетарди.
– Мен ўғри эмасман, ойижон, ўғри эмасман! – деди Санжар. – Фақат битта гумма егим келди холос...
У гапини тугатмасидан она йиғлаб юборди, фарзандининг юзи-кўзи демай бошига ура бошлади:
– Нонга зор қолганмидинг, ўлгур... Нега ўғирлик қилдинг?
Яхшиямки ёш муаллима онани ушлаб қолди. Бўлмаса, аччиқ устида Санжарни ҳолдан тойгунча урган бўларди. Лекин шунда ҳам Санжарнинг қулоқлари шанғиллаб, ҳеч нарсани тушунмай қолди, онасининг йиғиси ҳам, муаллиманинг овози ҳам узоқ-узоқлардан эшитиларди...
«Қизиқ, – ўйларди у, – юзим билан ерга йиқилдим, нега ҳеч қаерим оғримаяпти? Нега бурним қонаяпти? Ёки Собир яна урдими?..»
Кейин бирдан ҳамма нарса қоронғиликка сингиб кетди.
Санжар очликдан, уч-тўрт соатлик силташлардан, шовқин ва бақириқ-чақириқлардан чарчаб, беҳуш йиқилган эди.
2007 йил
ОҚИБАТ
Ёз. Жазирама иссиқ. Пешиндан сўнг «Сузишга, машғулотга кетдим!» – деб уйдан чиқиб кетган Қаҳҳор одатдагидек «Сув спорти саройи» бекатида эмас, негадир кейинги бекатлардан бирида автобусдан тушди.
Қаватли уйларни айланиб ўтиб, ўзи ўқийдиган мактаб орқасига етиб келди. Офтоб тиғида юриб келгани учунми ёки ўта ҳаяжонланганиданми, жуда терлаб-пишиб кетганди.
У керакли жойга етиб келгач, атрофга диққат билан разм солди. Ҳеч ким йўқлигига ишонч ҳосил қилгач, «Лаънати ойна!» – деб шивирлади-да, ердан тош олди. Иккинчи қаватдаги деразаларга қаради, чил-чил қилиш мақсадида айнан энг катта ойнани мўлжалга олди. «Мана ҳозир ичимдаги ҳамма азоблардан қутиламан!» – ўйлади у...
Шу пайт «Ўғлим!» деган қаттиқ хитобдан чўчиб кетди. Ўгирилиб қараса, ортида соч-соқоли оппоқ чол турарди, уни кўриб Қаҳҳор ажабланди: «Ахир ҳозиргина ҳеч ким йўқ эди-ку! Қаердан пайдо бўлди бу одам?..» – ўйлади у.
Саришта кийинган, ҳикояларда кўпинча нуроний деб тасвирланадиган отахон аста келиб, Қаҳҳорнинг қўлидан тошни олди ва нарироққа ирғитиб юборди:
– Тушунмадим, болам, нима қилмоқчисан? Тошни деразага отиб, ойнани синдирмоқчимисан? – деб сўради. Сўради-ю, ўсмирнинг ўта жиддий қиёфада турганини кўриб, ҳайрон қолди. Одатда шўх болалар бундай ҳолатларда тирақайлаб қочган бўларди. Бу эса қимирламай жойида турарди.
Ота қаттиқроқ гапириб қўйганидан бироз хижолат чекди шекилли, энди юмшоқроқ муомала қилди:
– Юр, болам, анави саданинг соясига ўтайлик: ўша ерда сўри бор, ўтириб гаплашиб оламиз, – деди. Бу таклифни у шундай оҳангда айтдики, бола монелик кўрсатишга сабаб тополмади, беихтиёр кекса кишининг ортидан юрди.
«Ҳа, билдим... Бу одам ана шу дарахтлар орасида ўтирган экан-да, мен эса уни пайқамаганман», – деб ўйлади Қаҳҳор.
Ота чойнакдан чой қуйиб болага узатди:
– Чанқагандирсан?.. Мана, илиқ чой. Ич.
Қаҳҳор енгил шабада эсиб турган, соя-салқин жойдаги сўрига ўтирди. Кўк чойни ичди-да, «Раҳмат» деб, пиёлани дастурхон устига қўйди. Ариқда шилдираб оқаётган сувга қараб, бироз хаёлга берилди.
Кўз-қошлари қоп-қора ўсмир боланинг хотиржам ўтириши, баъзида эса хўрсиниб қўйиши чолни янада қизиқтириб қўйди:
– Нимага ойнани синдирмоқчи бўлдинг? Бирон-бир сабаби борми?
– Ҳа, бор! – дадил жавоб берди Қаҳҳор. Аммо отанинг маъноли кўзларига қараб сўради: – Сизга рост гапирайми ёки ёлғон?
– Албатта, рост гапир, болам.
– Рост айтсам ишонмайсиз-да, ёлғон гапирсам дарров ишонасиз...
