КИТОБИМ

«Дедушка»ларнинг эзиши ва калтаклаши! Йўқ, бу ҳолат атиги уч-тўрт ой давом этади, холос, кейин ўзингиз ҳам «дед» бўлиб, янги келганларнинг додини бериб юрасиз...

Тополмадингиз-а?.. Шаҳар бердингизми? Майли, ўзим айтаман, ҳарбий хизматда энг ёмони старшина сизни ёқтирмаса, ҳаёт ҳаёт эмас, дўзахнинг ўзи бўлади!

Ҳеч тинч ўтирмайдиган, доим типирчилаб юрадиган, бурнининг тагида қўнғиздек мўйлови бор старшинамиз – прапорщик Бураченко мени жуда ёмон кўрарди: осиёлик бўла туриб рус тилини ва ҳарбий уставни яхши билишим, ўқимишли, аълочи ҳамда ҳар ишда устомон эканим унинг ғашини келтирарди, чамамда. Шунинг учун «каптёрка»дан янги «ХБ» олмоқчи бўлсам, «Янги кийим йўқ!» – деб эскисини берарди. Ҳаммомдан чиққанимда «Бутун кийим тугади!» – деб тугмасию боғичи узилиб кетган, йиртиқ ички кийим берарди. Дам олиш кунлари шаҳар айланмоқчи бўлсам, шалвираб кетган «парадка» билан катта ботинка берарди. Ахир бундай кийим билан шаҳардаги қизларга гап отиб бўладими?.. Хуллас, шу одам менга ҳеч кун бермасди.

Бир куни у хийла ишлатиб, батарея командирига «Оддий аскар С. Муҳаммадиевни (яъни каминани) казармага нарядга қўйиш» ҳақидаги буйруққа имзо қўйдириб олибди, худди Мўмин Мирзонинг душманлари Ҳусайн Бойқаро ширакайфлигидан фойдаланиб, «Шаҳзодани қатл этиш ҳақидаги фармон»га имзо чекдириб олишганидек...

Кечки пайт нарядни қабул қилиб олишим билан старшина «бурнимни ерга ишқаб-ишқаб» ишлата бошлади. Унинг бақириқ-чақириғи остида аввал «каптёрка» билан йўлакнинг полини сим билан тозаладим. Кейин полни бензин билан артиб, устидан мастика суртиб чиқдим... Бу ишни бажаргунимча кеч соат ўн бўлди. Тунда ҳамма маза қилиб пишиллаб ухлаётганда тумбочка ёнида уч соат азоб чекиб тик турдим.

Эрталаб аскарлар туриб, спорт майдонига чиқиб кетиши билан старшина қонимни ичишни давом эттирди: ётоқхонани супуриб чиқишни, кейин полни артишни буюрди: «Агар бирон жойдан чанг топсам, такрор супурасан!» – деб огоҳлантирди.

Мен руҳан синишни хаёлимга ҳам келтирмасдим:

– Ўртоқ прапорщик! Мурожаат қилишга рухсат беринг! – дедим атайин ғоз туриб. – Сиз нима буйруқ берсангиз, барчасини бажаришга тайёрман! Лекин ҳали замон «развод» бошланиб, полк командири «Барабанчи қани» деб сўраб қолса, нима қиламиз? – деб сўрадим.

Старшина пинагини бузмади:

– Шу саволни қачон бераркинсан, деб кутгандим, – деди, хахолаб, – Хавотир олма: полк командири бугун келмайди, штабга кириб аниқлаб чиқдим! Агар мабодо кеп қолса ҳам, қўлимда батарея командирининг ёзма буйруғи бор... Қани, гап сотмасдан, ишингни қил!

Бу хабарни эшитиб ичим ёнса ҳам, супургини худди милтиқни ушлагандек:

– Есть! – дедим-да, аскарчасига бир юз саксон градусга бурилиб, шахдам юриб кетдим ва супуришни давом эттирдим...

Ташқарида эрталабки развод ҳам бошланди.

Полковник бўлмаса тадбирлар номигагина ўтказиларди, зобитлар бажарилиши зарур бўлган ишлар режасини навбатчидан олиб, тез-тез тарқаб кетишарди. Лекин кутилмаганда полк навбатчисининг: «Полк, смирно!» – деган буйруғи янгради, бундай буйруқ фақат полковник ёки катта раҳбар келсагина бериларди.

Дераза томонга югурдим. Қарасам, полк командири! Айиққа ўхшаб лапанглаб келяпти. Шунда ҳамма югур-югурга тушиб қолса бўладими. Бирпасда барча зобитлару аскарлар плацда бир текис саф тортди (плац – ҳарбий қисмдаги асосий майдон).

Полковник раҳбарлардан танбеҳ эшитиб келганми, кайфияти жуда чатоқ эди, қовоғи солиқ. Бундай пайтда у қаҳрли бўлиб қоларди.

Полк навбатчиси рапорт бериб, одатдаги буйруқни кутди, аммо полковник разводни давом эттириш ўрнига, қўлларини орқа қилиб, бир нимасини йўқотган одамдек у ёққа ва бу ёққа юра бошлади. Ҳамма ҳайрон. Бир маҳал полковник қарасаки, барабанчи йўқ!..

Сиз ўрмонда айиқнинг ўкирганини эшитганмисиз? Мен ҳам эшитмаганман... Лекин шу тобда полк командирини ўкираётган айиққа ўхшатдим:

– Барабанчи қаниии!!! Нега сафда барабанчи йўқ!!! – деб шунақанги бақирди-ки, мени нарядга қўйиш ҳақидаги буйруққа имзо чеккан батарея командирига сичқоннинг уйи минг танга бўлиб кетди.

Менимча, у бир дақиқада... Йўқ, бир дақиқада эмас, спортчилар юз метрга югурганда телевизор экранининг бурчагида рақамлар тизиллаб ўтиб туради-ку, ана шунга ўхшаш олтмишдан бир сонияда «Мўмин Мирзонинг қатл этилиши», э, йўқ, барабанчининг нарядга қўйилиши хато эканини тушунди:

– Мен... Мен... уни нарядга қўй-ган-дим, – деди, дудуқланиб.

Полковник ғазабланиб:

– Нима?!. Дивизия командири генерал Юдиннинг «Тадбирда барабанчи бўлиши шарт!» – деган буйруғини бекор қилдингми?! – деб шунақанги ўқрайдики, капитан довдираб:

– Йўқ, йўқ... Бекор қилмадим... Ҳозир... Ҳозир уни топиб келаман, – деганча казарма томонга югуриб кетди.

Мен эса бу воқеани деразадан кузатиб турарканман, қувончдан ёрилиб кетишимга сал қолди. Хаёлимда «Кунинг битди, старшина», – деб ўйладим-да, шоша-пиша казарманинг энг узоқ бурчагига бориб, гўё пол артаётган одамдек эгилиб олдим, аслида эса батарея командирининг кўзига кўринмасликка қарор қилгандим, вақтни чўзиш учун.

Полковник олдида титраб-қақшаган капитан казармага югуриб кириши билан йиртқич бўрига айланди. Азиз Несиннинг «Мушт кетди» ҳикоясини ўқиганмисиз, катта раҳбар ўртачароқ раҳбарга танбеҳ беради, ўртачароқ раҳбар кичикроқ раҳбарга бақиради, мана энди бизнинг «кичикроқ раҳбаримиз» энг кичик раҳбар – старшинадан бор аламини олишга бел боғлаганди. У остона ҳатлаб ўтиб прапорщикни шунақанги уят сўзлар билан сўкдики, фил эшитса, унинг қалин ғадир-будур териси шилиниб тушган бўларди. Капитанни қаршилаб чиққан старшина қўрқувдан дағ-дағ титрай бошлади.

– Барабанчи қани? – деб сўраганда, старшина довдираб атрофга қаради, лекин мени кўрмади. Кўрмасди ҳам-да, ахир мен калавотнинг тагига яшириниб олган бўлсам...

Ташқаридан «айиқ»нинг гулдурос овози янгради:

– Падарингга лаънат, Иваненкооо! Сени яна қанча кутиш керак? Барабанчини топ!!!

Капитанимиз гўё устидан муздек сув қуйилгандек қунишиб кетди. Бир зум қўзичоққа айланди-ю, старшинага қараб, бўрилигига қайтди, тишларини ғичирлатиб:

– Падарингга лаънат, Бураченко-о! Агар икки дақиқада барабанчи сафда бўлмаса, ошқовоқ каллангни узиб ташлайман! – деди-ю, ташқарига отилди.

Бўри кетгандан сўнг қуёндек титраб-қақшаб турган старшина қутурган итга айланди, яшириниб ётган каминанинг ҳидини сезиб,

– Отинг ўчгур, Муҳаммадиев! Калавотнинг тагидан чиқ! – деб бақирди.

Камина эса гўё калавот тагини тозалаб чиққан кишидек пол артишни давом эттирдим.

Старшина яна бақирди:

– Дарҳол барабанни олиб, плацга югур!..

– Ўртоқ прапорщик, сиз менга гапирдингизми? – деб сўрадим гўё ҳеч нарсадан хабари йўқ одамдек.

Старшинанинг ранги бўзариб, шу тобда «Советлар паспорти»даги жандармга ўхшаб кетди: «Нақ қўйиб берсангиз ҳузур қилиб роса калтакласа, мени ётқизиб...» Лекин у ўзини босди, тишларини ғижирлатиб, буйруқ берди:

– Полковник кутяпти, дарҳол шинелни елкангга илиб, разводга чиқ!

Деразадан ташқарига қарадим. Бутун полк саф тортиб қимирламай турибди. Полк командири эса у ёқдан бу ёққа юришда давом этарди, катта гавдасидан сабртоқати тўлиб бораётгани, тишини тишига қўйиб кутаётгани сезилиб турарди. Атроф сув қуйгандек жим-жит...

– Менми? Нега?.. Мен ахир наряддаман-ку?! Қўлингизда ёзма буйруқ бор...

– Ўйнашма! Буйруқ бекор бўлди!.. Разводга чиқ!