Чандар – дерево жизни

– Вирида кутазва… Чи кIвалик вучиз жедач?! Чун бомжар туш хьи!

– Ам хатадай агал хьайила, ахъайиз хъхьун мумкин туш, лугьузва.

– Вирида гьикI ахъа хъийизватIа, вунани гьакI ахъа хъийида ман… ТахьайтIа, вун итим тушни? – Заирадивай вичин гъуьлуьк хкуьрдай са гаф лугьун тавуна акъваз жедачир.

Джирас адан и хесетдихъ галаз вердиш хьанвай. Ада папан бязи гафарин «рипер» гьисс хъийизмачир. Ам папан неинки цаз алай амалар, гьакI амай кьериз-цIаруз винел акьалтдай кIвалин-йикъан къайгъуйрик жез алахъунин хесетарни япалай ийиз вердиш хьанвай. Амма ада ракьун рак къачуник яргъалди хев кутун тавун и кардихъ галаз алакъалу тушир.

Идан себеб я мишекъат девирни, я гъвечIи, гьамни вахт-вахтунда гун тийизвай мажибни тушир. Я идалди ада «Зун итим я, за заз кIандайвал ийида!» лугьунни ийизвачир. Шегьерда вирида илигна ракьун ракIарар кутунай и жегьил итимдиз инсанар чеб чпивай къакъатун, сада садаз ихтибар тахвун, гьар сад вичин кьилдин къабухда гьахьун аквазвай.

Гьелбетда, къецел чIуру девир алукьнавай. Виликан уьлкве чкIанвай, цIийиди арадал атунин умуд гьеле авачир. Вуч умудар авайтIа, абур гьеле гьа куьгьне уьлкведихъ галаз алакъада амай. Уьлкве хуьз тахьай инсанри гьар сада вичин кIвал кьилдин къеледиз элкъуьриз алахънавай, абур акваз-акваз дегиш жезвай, накь садбур тиртIа, къе масадбур жезвай. Виридан кьилин пеше маса къачуз маса хгун хьанвай. И савда-базардин метягьдиз неинки са шейэр, гьакI инсанар чебни элкъвенвай. Джирасаз, лагьайтIа, дегиш жез кIанзавачир. Адаз бан-бубайрин дагъвивилин адетризни кхьин тавунвай къадим къанунриз вафалувал хуьз кIанзавай, гьа къанунар чеб хуьз кIанзавай. ИкI инсанриз чпиз чеб ихтибардайни къиметдай аватунин гъавурда

акьазвачир ам. Ахпа гьикI ятIани, ракьун ракIари Заирадин къилих хъсанвилихъ, ачухвилихъ, муьгьуьббатлувилихъ элкъуьрунин умуд аваз, Джираса папан истемишун кьилиз акъуднай. Амма гьадалдини кар туькIвеначир.

Гъуьлуьнни папан арайра къайивал артухарай мад са себеб авай, амни къе ада кIвализ хкай набатат тир.

А цуьк Заирадиз са шумуд йис идалай вилик Джирасан кIвалахал, адан кабинетдин дакIардал акунай. Гьелбетда, а какахьнавай девирда паб вичин итим кIвалахал алани-алачни ахтармишун патал атанвайди тир. И кар Джираса вичини кьатIанвай.

– Им вуч я? – хабар кьунай Заиради, дакIардин шуьшейрай винелди фенвай яргъи-шуькIуь пешериз килигиз.

– Набатат я ман, – жаваб ганай Джираса.

– КIвалин цуькведиз ухшарди туш…

– Чуьлдин цуьк я. ТIвар вуч ятIа чидач. – лагьана Джираса, вичи набататдиз ганвай кьилдин тIвар папаз малумар тавуна.

– Ваз ам гьинай атанвайди я? – вичин суалдин жаваб вичиз чизвайтIани, хабар кьунай Заиради.

– Чимназа гайи цуьк я ман. За ваз ихтилат авурди вуч тир…

Заирадин чина хъен артух хьанай. Амма а серинвал Чимназ вахтсуздаказ кечмиш хьунихъ галаз алакъалуди туширди Джираса кьатIанвай.

– Гадара ам! Кьейибурун шейэр кIвале тадайди туш…

– Им савкьат я, – жаваб хганай Джираса. – Ам багъишайда вичел чан аламаз гайиди я.

Заира хъелна хъфенай. Итим кIвализ хтайлани, ам адахъ галаз рахан тийиз хьана. «Гена хъсан хьана, – фикирнай Джираса, вичи вичиз сабур гуз, – къал-къиж галачир хъел хьана…»

И цуькведихъни Чимназахъ галаз алакъалу кьилдин бицIи тарих авай. Адан са пай Заирадиз чизвайтIа, муькуьдакай адаз хабар авачир. Муькуь пай анжах са Джирасаз чизвай ва ада ам, садазни талгьана, раиж тавуна, милайимдаказ ва чIехи гьуьрметдивди рикIин къене хуьзвай. Гьавиляй гагь-гагь ада вичин рикIе са тIал авайди хьизни, гьа са чIавуз Чимназан вилик вич тахсирлу язни гьиссзавай. А гьисс Заирадихъ галаз араяр рекъирдавай генани къати жезвай.

Чимназ Джирасахъ галаз санал са идарада къунши кабинетда кIвалахзавай дишегьли тир.

Чуьлдай гъайи, я вичиз, я масабуруз тIварни течидай цуьк кIвалин шартIарив, авайвал лагьайтIа, идарадин шартIарив вердишариз кIан хьун са акьван екеди тушир, къанни цIуд касдикай ибарат, чIехи пай дишегьлияр тир коллективда гьадан рикIел атун мумкин тирдал къе Джираса са шакни гъизмач. Вучиз лагьайтIа алукьнавай кака-хьай йисара яшайиш къвердавай четинди жердавай дишегьлийри чпин кабинетра авай кIвалин цуьквериз-набататриз яб хъиязамачир, кIвалахални кIан хьайила къвез, кIан хьайила хъфизвай. Мажибар къуллугъчийрив агакьар тежезвай я чIехидавайни (адан лакIаб БенбецI тирди квез малум я) садазни туьмбуьгь ийиз жезвачир. Идарада гьатнавай ихьтин къайда гьам кьилевайди, гьамни адан гъилик квайбур патал къулайди тир.

Коллектив битавди яз амачир. КIвалахзавайбур сад садаз такваз, сад садал гьалт тийиз, садаз муькуьдан уьмуьрдикай, яшайишдикай хабар тушиз гьафтеяр, варцар жедай, гагь-гагь абур кьвед-пуд вацралай мажиб гудай са юкъуз гьалтдай.

Гзафбуру чпиз пата-къерехдай кIвалахар жагъурна-вайтIани ва гъиле авайдини са акьван вичихъ галкIиз жедайди яз амачиртIани, ам гадардай къимиш гьеле садазни къвезвачир. «Белки, хъсан вахтар хквен…», – умуд гьеле садани квадарнавачир. Анжах дишегьлийри чпин кабинетра авай цуьквериз яд хгузмачир, абур пузмиш хьана кьуразвай.

Виляй вегьенвай цуькверизни набататриз Чимназакай чара хьана. Ада вири абур кIватIна вичин кабинетдиз хкана, ам абурухъ гелкъвез хьана. Абурал чан хтана, пешер-пиришар, хилер-тIурар дулу хьана.

Гьар вич кIвалахал атайла, къеце рагъ аваз хьайитIа, Чимназа набататар авай гьешер идарадин чIехи дегьлиздиз – шуьшебенд янавай яргъи ва гегьенш айвандихъ акъуддай. Акурдаз акI хьунни мумкин тир хьи, гуя ина, дегьлиздин кьиле – эхиримжи кабинетда цуькверин туьквен ахъайнава. ГьакI садра хьунни авунай.

– Цуьквер маса гузвайбур яни? – хабар кьунай садра идарадиз атай са жегьил итимди.

– Эхь, – жаваб ганай Чимназа, сив алахьна, лацу седефар хьтин сарар аквадайвал хъуьрез-хъуьрез. – Къачу.

Муьштери жез кIан хьайида савдадик хев кутуначир, адаз Чимназан ачух, михьи, ван алай хъуьруьнай цуьквер маса тагузвайди чир хьанай.

– Къачу ман! – лагьана Чимназа, жегьил алатна физ акурла. – Чна маса гузвайди туш, гьакI багъишзавайди я.

Жегьил кас дегьлиздин кьилиз атана. Набататриз вил ягъна, ам, кьил сухна, кабинетдин къенезни килигна.

– Яъ, – лагьана ада, – инаг сагъ са оазис я хьи! Гьи цуьк къачуртIа жеда?

– Гьим кIандатIани къачу, – лагьана Чимназа, хъуьрез-хъуьрез. Ахпа вичин жумартвални алава хъувуна: – Гьикьван кIандатIани къачу.

Жегьилди гьар са гъиле са гьеш кьуна: сада – герань, муькуьдани – шуькIуь-яргъи япар алай кактус.

Итимди гьешеравай цуьквер икI къачуна хъфинал Джирас мягьтеларнавайтIани, ада са куьтIни авуначир. Амма ам адан тажубвал кьатIай Чимназан шад баянди кьацIаз хкана:

– Сад вичин – адахлидиз, садни ярандидедиз къачунвайди я, – Чимназа вичин гуьзел хъвер авуна. – Гьим низ ятIа, жува фикир хъия.

– Туш, – лагьана Джираса. – Сад – папаз, сад ашнадиз я. Гьим низ ятIа, жува хълагь.

– Квевай, итимривай, ашнаяр галачиз жедач, – хъвер галачиз рахана Чимназ.

– Ашна тахьуй, рикIиз хуш дишегьли хьурай, кIаниди хьурай, – Джираса вичин келима хъуьтуьларна, адаз маса тав хгана.

– Им маса ихтилат я… Кьилинди муьгьуьббат я…

Мад хъуьрез акъвазнавай Чимназан чIулав вилерин деринрай Джирасаз сифте сеферда са гьихьтин ятIани сефилвал акуна. Хзан авай и гуьрчег кIалубрин, гьамиша вич дишегьливилин гьуьндуьрда хуьзвай, вич кьве аялдин диде тир, амма икI тирдахъ вичин акунралди садни чIалахъар тийизвай и гуьзелди вичин вилерин деринра ихьтин пашманвал гуж гъалибна чуьнуьхзавай хьиз хьанай Джирасаз. «Белки, зун яргъалди дишегьлийрин вилерин деринриз килиг тавуна аматIа?.. – хиялнай итимди. – Уьмуьр я ман… Чаз сад аквазва, сад аквазвач… Инсанриз исятда каш-мекь авун, дуланажагъ гуьнгуьна тун четин хьанва. Иллаки дишегьлийри и кар чпин рикIин деринра регъвезва, амма винел акъуд тийиз алахъзава… Анжах тек са Заирадивай вичин рикIевай велвелани пакадин йикъакай авай къалабулух, Чимназавай хьиз, чуьнуьхиз жезвач, гьавиляй ам адан чинал пайда жезва жеди…»

Амма Джираса авур и хиялрикай садни гьакъикъатдив кьурбур хьаначир. Заирадин къайивилин себебарни масадбур тирди адаз чир тахьана авачир, амма ихьтин фикирар авуналди гъуьл вичин папан еришрин-гьерекатрин гъавурда жезмай кьван дуьздаказ акьаз алахъзавай. Чимназан вилерай акур дерин сефилвиликай лагьайтIа, гьадан гьа-къикъатни масад тир. ИкI тирди Джирасаз Чимназа вичин «оазисда» авай саки вири цуьквер идарадиз къвез-хъфизвай патан ксариз пайна куьтягьайла чир хьана…

Амма а чIавалди идарада маса важиблу вакъиаяр кьиле фенай.

БенбецIаз вичин идара тахьай мисал авуна кIанзавачир. Адалай цIар чIугурвалди вичин гьакимвални ред жедайди чIехидаз чизвай. ГъвечIи коллективдин кьиле авайтIани, адаз вичин гьакимвал чIехиди хьиз аквазвай.

Пенсиядиз экъечIна са шумуд йис хьанвай, вични шанкIал, кьилелай чIар фенвай, вилерални еке, яцIу шуьшеяр авай айнаяр алай, пеле авай дерин биришрин кьилелай, гьар вилин къаншарда кIерецар кьван авай кьве тIур экъечIнавай ам, экуь-шуьтруь костюмни алукIайла (адал ам, шуьткьверни гьатна, гьамиша куьрс хьана жедай), къабух хана кьецIилдиз амай бенбецI хьиз аквадай – иллаки, кIул вегьенваз, кьил виликна къекъведайла. Идарачийри адаз гьавиляй «БенбецIни» лугьузвай. Амма и лакIаб адал бенбецIдин акунар ала лагьана акьалтайди тушир. А ухшарвилер коллективди гуьгъуьнлай кьатIайди тир. И лакIаб арадал атунихъ маса себеб авай.

Гьеле совет девир амаз са гьинай ятIани гъана коллективдин кьиле тайинарай и гьакимдин мецеллай гафарикай виридалайни гзаф сивяй акъатзавайди «улыбка» тир. Амма касдивай урус чIалал и гаф лазим тирвал лугьуз жезвачир. Адан сиве и гафунин кьилел къвезвайди (муькуь гафаринни вай-гьал тахьана амачир) маса мусибат тир. Язух гаф «улипка» хьиз акъатдай. «В чалавеки самый дарагуй вещ – это улипка», – къизилдин сарар къалуриз, хъуьрез-хъуьрез лугьудай ада гьар сеферда вичин чIехи кабинетда коллектив кIватIайла. Адаз вири къуллугъчийри чпин везифаяр хъуьрез-хъуьрез авуна кIандай, и кардай ам виридаз бегенмишни хьанвай. ЯтIани, гьар ижлас хьайила, вичин «улипка» рикIел гъиз хьайи адал «Улитка» лакIаб акьалтнай. И кардиз рехъ ачухайди Чимназ хьанай.

Адетдин са ижласдилай гуьгъуьниз къуллугъчияр чпин кабинетриз чукIун хъувурла, Чимназ Джирасан патав атана:

– Рушар захъ галаз рази хьанва, вири хъуьрена чIагизва, – ам вични, куркур хьиз, хъуьрезвай. – Заз ви фикирни чир хьана кIанзава.

– Куьн патахъай? – мягьтел хьанай Джирас.

– Чи «улипка» лугьудайди рикIивайни «улиткадиз» ухшар я. Гьавиляй я адавай «улыбка» дуьздаказ лугьуз тежезвайдини.

Чимназ, хъвер атIана, Джирасаз килигиз акъвазна. Ада гуя вичин хци цIелхемлу вилералди вичихъ галаз санал кIвалахзавай и итимдин акьул-камалдин дережаяр алцумзавай, налугьуди адак вичин зарафатдин гъавурда дуьздаказ такьунин къалабулух ква.

Джираса яргъал вегьеначир. Ам хъуьрена чIаганай ва вичин акьул-камалдал рехне гъаначир. Адан хъуьруьн кьуруди тушир: абурун чIехиди, дикъетдивди фикир гана килигайла, рикIивайни бенбецIдиз ухшар тир.

– Айнаяр алудайла, ухшарвал иллаки бетерди я, – хъуьруьни вилерал гъайи накъвар михьна Джираса.

– Къабух алачир бенбецI! – алава хъувунай жегьил, иер, вич кIвалахал кьабулна са акьван вахт хьанвачир Чимназа, итимрин арадайни вичин гуьзчивилин терефдарар жагъунал рази хьанваз…

Гьа икI чIехидал БенбецI тIвар акьалтнай. ЛакIаб са акьван кутугайди туширтIани, коллективда чпин гьакимдиз къвезвай гьуьрмет тавуна авачир. Абуруз адан къадир чизвай. Касдин къимет иллаки четин йисар алукьайла генани хкаж хьанай. Са уьлкве чкIана, цIийиди арадал са гуж-баладалди къвезвай залан йисара БенбецI вич вичивай квахьначир. Идара ва коллектив девирдин регъверик акатнавайтIани, абур сагъдаказ кIвачел аламукьун БенбецIан гьунар хьанай. Идара авай бицIи дарамат къа-къудун патал татай министирарни милицаяр, угъриярни къачагъар хьаначир. Абурук идара михьиз агал хъийиз алахъайбурни тIимил хьаначир. Амма БенбецIа виридаз дурум гана, садавайни ам кIвач илисни битIишариз хьанач, гуя коллектитвдиз къабух алачиз аквазвай и гъвечIи инсандал яцIу ракьун кьеркь алай. Ам вичин тади квачир еришдалди чкадин гьукумдин лап вини кIарара авайбур и гъвечIи идара хуьнин лазимвал чIехиди тирдан чIалахъариз алахънай. Ада гъизвай делилрихъ чIехи гьакимар бажагьат агъазвай, авайвал лагьайтIа абуру адаз ябни гузвачир, абурузни ам далудихъ кас галачир са гьашарат хьиз аквазвай, гьавиляй абуру идара агал хъувунин ва ам авай чка чпин гъилик авунин гьакъиндай шумудни са къарарни акъуднай. Амма БенбецIа виридалайни чIехиди чIалал гъана. Ам чIехидан патав фида ва я аниз ахъайда лагьана адан мидяйри гьич фикирни авуначир, я ам гьикI адан патав фенатIа абуруз хабарни хьаначир. Абуруз гуьгъуьнлай чир хьанай: виридалай чIехидини БенбецI са хуьруьнвияр я, абур мектебда санал кIелайбур, са хуьре санал чIехи хьанвайбур я. Гуьгъуьнлай абур лап талукь мукьва-кьилиярни я лугьуз ванер акъатнай. Вири мидяйриз БенбецIал кIеви къабух алайди акунай, адак кягъ хъийидай садни хъхьаначир.

Коллектив, лагьайтIа, гьакIни инанмиш тир: лап гьа и чIехи «къабух» далудихъ галачиртIани, БенбецIди идара хуьдай, вучиз лагьайтIа ам гьахьтинди тир: садан кьилни такъатдайди, иникай фена аникай хкечIдайди, вич кьван пуд чилерин кIаникай физвайди, къачурдалай багьаз маса хгуз алакьдайди, ракIарай чукурайтIа дакIардай хкведайди, ламариз балкIандин леэнар ядайди, къатирдал шивцин пурар эцигдайди, къушран какадилай сар твадайди, къуьлуьн тIварциз тIвал ядайди… Алукьнавай дар девирда ихьтин чIехиди хьун цавай аватна гъиле гьатай пай хьиз тир.

БенбецIаз вичин къадир чизвай. Вичел къуллугъчийри лакIаб эцигнавайди адаз хабар авай, амма ада и кар садазни къалурдачир. Ам хъсандиз чидай са камаллу касди ихьтин са шагьидвални авунай: «Эгер адан чиниз тфу гайитIа, ада, цуькIуьн гъилив михьна, са затIни тахьайди хьиз лугьуда: яраб марф къвазва жал?»

БенбецIдик хкуьрдай, хкIадай кас амачир. Ам мураддив агакьнавай: ада вичин чка, вичин къуллугъ, вичин гьакимвал хвенвай. Амай крарикай адаз са къайгъуни авачир. Коллективдинни чIехидан арада кхьин тавунвай икьрар кьабулнавай: гьарда вичиз кIандайвал ийин, идаради кIвалахзаваз къалурин, авуна кIани кар хьайитIа, гежел тевгьена ийин, гайи вахтунда мажибарни къачун. Ихьтин икьрарни, авайвал лагьайтIа, мажибрин гъвечIивиляй кутIуннавайди тир: БенбецIа вичин къуллугъчийриз пата-къерехдани чпиз кьве кепек къазанмишдай мумкинвал гузвай. И карди чIехидахъ, вуч лагьайтIани, чIехи ва регьимлу рикI авайдакайни лугьузвай.

Мадни чIехидан рикI суварар къейд авунал гзаф алай. Саки вири суварриз ада коллектив санал кIватIдай. ТIуьн-хъун тешкилдай, къуллугъчийрив кьуьлер ийиз, манияр лугьуз тадай. Тамадавилел рикI алай касдин. Гьар сефердани ада межлис вичиз адет хьанвай гафарилай башламишдай: «В чалавеки самый дарагуй вещ – это улипка». Коллективдин гуьгьуьлар гьасятда ачух жедай, виридан сивер япарихъ фидай, къайгъуяр-къамар рикIелай алатдай, межлис, чIемяй авахьзавайди хьиз, вичин нетижадив агакьдай.

Дар девир алукьайлани, БенбецIа межлисрилай гъил къачуначир.

Чимназа Джирасаз гьешина авай набататни гьа ихьтин шад са мярекатдилай гуьгъуьниз ганай. Авайвал лагьайтIа, гьа межлис хьана са кьадар йикъар алатайла. Амма а ядигар гунин дувулар Чимназа иштирак хъувур гьа эхиримжи межлисда авай.

Гьа сефердани, амайбур хьиз, ЦIийи йисан сувар БенбецIан кабинетда къейдзавай.

Чимназ а юкъуз дишегьлийрикай виридалайни иер тир. Яргъи чIулар чIарар ахъайна, тIарам бухахдив кьур, хурни къуьнер ахъа, гимишдин рангунин яргъи булушка алаз кабинетдиз атай адан гуьзелвал Джирасаз сифте яз аллагьсузди яз акунай. Гьамиша кIвалахдал адахъ галаз вичин къуншидихъ галаз хьиз хуш рахун-рафтарвал хуьзвай, адетдин са-кьве келима, мукъаят кьве комплимент авуна рахаз вердиш Джирасан мез и сеферда лугьудай гафар авачиз амукьнай. Вич ацукьнавай чкадилай гьеле ракIара амай Чимназан вилериз килигай итимдин вилер са гъвечIи геренда адан вилера акьунай ва адаз абурун чIулав деринрай кьасухдай, са нин ва я куьн ятIани хъиляй чуьнуьхнавай къалабулухни пашманвал акунай. Гьикьван и гъамлувал уьтериди тиртIани, Джирасаз ам такуна ва я гьисс тавуна амукьначир, вучиз лагьайтIа дишегьлиди чуьнуьхна хуьзвай а дертлувал жегьил итимдиз танишди тир. Гьа са вахтунда Чимназан вилера Джирасаз са вичиз багъишнавай кьилдин эквни са легьзеда куькIвена чуьнуьх хъхьайди хьиз хьанай. Адан фикирар тапанбур хьаначир.

– Зун зи къуншидин патав ацукьда. Ваз цал цлавай къуншияр чара ийидай ихтияр авайди туш, коллега, – зирингдиз лагьанай Чимназа Джирасан патав ацукьнавай къуллугъчидиз.

– Вун хьтин гуьзелдин хура гьикI акъвазда! – къуллугъчиди, къарагъна, вичин стул дишегьлив вугана.

И юкъуз Чимназ чир жедайвал амачир. Ада манияр лугьузвай, кьуьлерзавай. Итимрини дишегьлийри чпи чеб кьуна ийидай аста кьуьлер авуникни кьил кутурди Чимназ тир. Ада, магнитофонда вичи кIваляй гъанвай кассета туна, са таъсирлу макьам кутуна, БенбецIаз кьуьлуьник экечIун теклифнай. Межлисда тамадавал авунни рикIелай фейи БенбецIа яргъалди Чимназ ахъай хъувуначир: мад ва мад гьа са макьам кухтаз, Чимназан са пай ачух туькме хурарал кьил эцигна (налугьуди и БенбецI гьабурунни иеси я) умундаказ чархар язавай. Чимназа са аксивални ийизвачир, ам хъуьрез-хъуьрез рази жезвай. Джирасан кьиляй гьасятда хиял фенай: «Ида са нин ятIани хъиляй ийизвайди я… Гъуьлуьн хъиляй туштIа низ чида?.. Хзанда къал хьанва жеди…»

Гьар гьикI ятIани, Джирасаз и декьикьайра, къарагъна, къизилдин сарар экъисна, вилер акьална, вич Чимназалай са кьилин куьруь яз, адан хурал чIар фенвай кьил эцигна ян гузвай БенбецIан айнайрин юкьваз са ифей гъуд чуькьуьз кIан хьанай. Амма ада маса рехъ жагъурна:

– Авторитарный режим куьтягь хьана алатнавайди я, гьуьрметлу шеф, къара жемятдивни са нефес къачуз гице, – лагьана, зарафат авун яз, ада Чимназ БенбецIан гъиляй ахкъудна, адахъ галаз вич кьуьлуьник экечIна.

БенбецIа хъилен са лишанни къалурначир:

– Зун демократиядиз ерли акси кас туш, я хванахва! За ви гафуниз къуват гузва, – лагьана, ада кьуьлуьник санлай кьве дишегьлидиз теклифна: кьведан юкьварилайни хьиз кьуна, гагь садан хурал, гагь муькуьдан хурал кьил эцигиз вичин чархар ягъунар давамар хъувуна.

Чимназ хъуьрезвай. Са арадилай кьуьлуьник экечIайбурун кьадар гзаф хьуникди майдан дар хьайила, ада секиндиз вичин кьил Джирасан къуьнел эцигнай. Итимдиз вичин рикIин гьерекат акъвазай хьиз хьана. Адаз вич са гьихьтин ятIани гегьенш ва са касни авачир атирлу са чуьлдин юкьвал аватай хьиз авай. Ширин аваздин везинди адав вичин беден гьисс ийиз тазмачир, адаз вични Чимназ сад садак ккIанвай кьве пириш яз назик шагьвардин лепейра къугъвазвай хьиз авай. Адаз акI тир хьи, вичивай са мус ятIани квахьай са багьа мурад, хиял жагъун хъувунвайди хьиз. Гьавиляй ада мад са куьникайни фикир хъийизмачир. Чимназан рикIени, чандани гьа ихьтин гьиссер авайди ада мефтIедин икьван чIавалди гьерекатдик тахьай хьтин са пипIелди кьатIузвай. Адаз вичин виликан гъалатIар садрани тахьайбур хьиз, вич яшамиш хьайи уьмуьр вичинди туширди хьиз, я тахьайтIа гьакIан бинесуз, гьакъикъат галачирди хьиз тир. Джирас патал халисан уьмуьр исятда башламиш жезвай ва адан, яни уьмуьрдин, бахтаварвилихъ сергьят авачир… Адаз и кьуьл куьтягь хьана кIанзавачир…

Амма шадвилин мярекатар фад куьтягь жеда. Иллаки идарайра. Межлис югъ мичIи жедалди давам хьанайтIани, вирида ам ам фад куьтягь хьанвайди хьиз гьиссзавай.

Дишегьлияр чIехидан кабинетда къайда хутаз, стол михьи хъийиз, къаб-къажах чуьхуьн хъийиз амукьнай. Итимар гьар сад санихъ чкIун хъувунай.

Джирас вичин кабинетдиз хтанай. Авайвал лагьайтIа, ам дерин ва гьеле вичивайни кьатIуз тежезвай, вичи гьеле бегьемдиз аннамишни тийизвай са гьиссди иниз хканай. Адаз вичи вуч гуьзлемишзавайтIа чинни ийизвачир, амма ада са вуч ятIани вилив хуьзвай. Гьа са вахтунда и вилив хуьн ада вичин са легьзедин ягъалмишвал язни, хъванвай ичкиди кутунвай тапан хиял язни гьисабзавай.

Гьавиляй ам сифтедай чIалахъни хьаначир, ада вич пиян хьанва лагьана фикирнай: рак ахъайна кабинетдиз хъуьрез-хъуьрез гьахьай, беденда звар аваз, вичин тIарам буй кьуьлзавай жуьреда галтадиз, сархуш хьанвай жуьреда килигиз акъвазай Чимназ акурла, Джирас къах хьана амукьнай, адаз вичин бейнидин, рикIин деринра авур хиялар икI садлагьана чандал атун гьакIан са хъен, лепир хьиз, гьакI карагай шикил хьиз авай. «Гила авай ичкияр шак алай чкайра гьазурзавайбур я…», – хиялдай фена адан.

Джирасан патай са гьерекатни такурла, Чимназа, вилера кьезил туьгьметдинни хатур амукьиз гьазурвилин хъвер туна, лагьана:

– Зун къужахламиша, Джирас! КичIе жемир!

Жегьил итим анжах гила, Чимназан ван галукьайла, и гафар адан иер, ацIай назик пIузаррилай алатайди акурла, хъвайи ички са гьиллени квачирдахъ агъунай. Амма ам вич вичихъ са акьван агъанвачир, адаз вучдатIа генани чизвачир.

– Ина инсанар ама, чун аквада… Хъсан жедач… – и гафар сивяй акъатирдавай Джирасаз вичиз вич дакIан жезвай, ада рикIяй вичи вичиз экъуьгъзавай, «кичIерхъан я вун, кьей хва!» лугьузвай. – Чун хзанар авай инсанар я, Чимназ!.. – вичин и легьзедин ажузвилин себеб ачухариз алахъна ам.

– Туш, Джирас, чибур хзанар туш, кIан квачир фурар я… Чун бахтсуз инсанар я… Зунни, вунни… – Чимназа, теспача яз амай Джирасав агатна, адан гардан кьуна, ам къужахламишна, адан кьилелай тавазивилелди кап алтадна, ахпа адан сивиз яргъалди давам хьайи дерин ва ифей темен гана. Ахпа, темен кьатIна, Джирасан вилера накъвар алай вилер атIумарна, хълагьна: – Чавай чи бахт патал са затIни ийиз жезвач, я чун алахъни ийизвач…

Чимназ хъфенай.

Гьа хъфейди – ам яргъалди кIвалахал хтаначир. Ам, ичалатра рак уьзуьр аваз, азарханада къатканва лагьай хабар Джирасан япарихъ са шумудан сивяй галукьнай. Адал кьил чIугваз физ кIан хьунин фикирни атанай касдиз, амма вичи къалурай ажузвилелай гуьгъуьниз тIазвай дишегьлидин кьилив фини адаз генани артух тIарвал гудай хьиз авай Джирасаз. «За зи ажузвал, адан уьзуьрдикай хабар аваз, кьасухдай авурди хьиз фикирунни мумкин я ада, – вичи вичик лугьузвай Джираса. – Адаз зи хзандин, зинни зи папан арайрикайни хабар авай саягъда зазни вичин хзандикайни вичин тIал-квалдикай хабар авайди яз гьисабзава жеди ада». Гьа и фикирри Джирас Чимназан патав фин энгеларзавай. Гьар гьикI ятIани ада дишегьлидин вилик вич тахсирлу яз гьиссзавай. Гьи патахъай къачуртIани, адаз вич батIул яз аквазвай.

Йикъарикай са юкъуз хабарни авачиз адан кабинетдиз Чимназ атана акъатна. Ам кьуранвай. Чинин рангар атIанвай. АтIа межлисда адал алай абуррикайни мешребрикай виле акьадай са затIни амачир. Налугьуди им маса, зайиф ва юхсул хьанвай, са зурба тайинсузвилин вилик тамамдиз вичин ажузвал хиве кьунвай гъейри са дишегьли я. ЧIехи хьана аквазвай анжах кьве вили ам Чимназ тирдакай лугьузвай. Вилера авай таниш пашманвални гъамлувал эвелдай хьиз уьтериди яз амачир, гьасятда виле акьадайвал артух хьана аквазвай. Адан гъилел цуьк авай гьеш алай.

– Чимназ!.. – садлагьана кIвачел къарагъна Джирас. – Вун… Вуна… Заз ви…

– Им ваз зи патай савкьват хьуй. – Чашмиш хьанвай Джирасав гаф лугьуз тунач ада. – Аманат хьуй… Зун хъфизва…

– ГьикI хъфизва? КIвалахдилай элячIзавани?

– Вири хъфизвайвал… – ада набатат авай гьеш дакIардал эцигна. – Идаз мукьвал-мукьвал яд гуз хьухь. Им чуьлдин цуьк я. ТIвар заз чидач. За чи хуьруьн кьилихъ галай сувай гъайиди я. Аявал авуртIа, кIвалин шартIарив вердиш жедайди я. Цуькни ахъайда. НекIед хъчариз мукьвади я, тIвар заз чидайди туш.

– Адаз за ви тIвар гуда…

Чимназан сивел сефил хъвер атана, ам, мад са гафни талгьана, кабинетдай экъечIна.

Гуьгъуьнлай Джирасаз чир хьайивал, Чимназа вичин кабинетда авай кьван вири цуькверни ажаиб набататар кIвалахал алай дишегьлийриз пай хъувунай. Адалай кьулухъ Чимназ садазни ахкуначир.