Чандар – дерево жизни

Бутай ам гъавурда тваз алахъна. Амма къаридиз адан ван къведай япар амачир. Ада гададин шейэрни багъламадик кутуна дегьлизда гьазурна эцигнавай.

– Ма, къахчу жуван мал-девлетни, ахлад кьил элкъвей патахъ!

– КIарабар гьинава? – галкIидай маса чка-затI амачир гададиз авайди себетдин дерт тир, ада ам институтдиз вахгана кIанзавай.

– КIарабар за кучудна, – лагьана къариди.

– Гьина?

– Лугьудач. Кьейидан кIарабар сура ферикъат хьун лазим я.

– Я чан баде, ваз абур хашпарадин кIарабар ятIа вуч чида, вуна абур куь диндин шартIаралди кучудиз? – къари вичи авур кардал шаклу авун патал лугьуда Бутая. – Белки, ам мусурман ятIа?

– Мусурманри чпин мейитар гадардайди туш, – къариди вич дуьз кар авурвилин чIалахъ тир.

– Белки, ам атеист, коммунист тиртIа? – алатдач гада къаридилай.

– АтIа дуьньядиз фидайла, виридан рикIел Аллагь хквезвайди я. А язухдин руьгьдиз регьим авун паталай за дуьаяр авунва ва мад хъийида.

Гафунал кIеви къари хьана Маруся баде.

Институтдиз кIарабар вахгун тавуниз килигна, Бутай анай акъудунин месела кватна. Институтдин кьилевай ксар урус къариди кIарабар кучудна лагьай ихтилатдин чIалахъ хьаначир. Я абуруз чIалахъ жез кIан хьаначир. А девирда диндихъ инанмиш жезвай инсанар амайди абуруз хиве кьун тавун чпин саламатвал тир жеди. Муькуь патахъай чпин студент динегьли инсандин кIвале яшамиш хьана лугьудай ихтилатни абуруз герек авачирди яз акун мумкин тир. Жегьил гада ихьтин чкадал къведай чIал чидайтIа, Маруся бадеди вичи кIарабар кутур чка ва я абур вичи кучудайди хиве кьадай жеди. Гьайиф хьи, гьа и кар хьайитIани ая лугьун патал адан патав эхиримжи умуд гваз фейи Бутай генани пашман хьанай. Ам, къари кьенваз, кучудзавай сефил мярекатдал аватнай. Рагьмет хьуй абуруз кьведазни…

Суьгьбетчиди, туьтIуьхдин трубкадилай тIуб алудна, галамаз галамаз нефес къачуна. Ял акъадарна. Ихтилатди адаз гуж гузвайди тайин тир. Амма адаз генани рахаз, вичин рикI аладариз, руьгьдин деринда кIватI хьанвай кьван лугьудай гафар ичIириз кIанзавайди аквазвай. Гьавиляй за Бухсай халуди вичи лугьудалди вилик ичIи рюмкайра мад са кьатIар эрекь хцун кьетIна.

– Ажеб дуьз кар авуначни вуна, – кIубандиз лагьана ада, за ички цайила.

Бутаян кьилел атай ва адан уьмуьр михьиз маса патахъ элкъуьрай дуьшуьш къарибади тир. Амма адакай ихтилат авунин себеб гибе тирди зи рикIел аламай. Бухсай халудин вичин рикIел аламани-аламачни лугьуз фикирзавай за.

– Къала яхъ кван садра, – лагьана Бухсай халуди. – Чи ихтилат гибедихъ галаз алакъалуди тир гьа, рикIелламатIа ви.

– Эхь, эхь, – рикIяй адан зигьиндал гьейранвализ ла-гьана за.

– Ихтилат мад гьа Бутай стхадикай жеда. Къе гьадан югъ хьурай. Ша адан руьгьдин хатурдай хъван ибур.

Чна, артухан са гафни талгьана, хъвана.

– Къала кухтур ви аппарат, – лагьана ада.

– За ам хкуднавачир. Гьич рикIелни атанач хкудун.

– ЯтIа зи суьгьбет маракьлуди хьана, – хъуьрез-хъуьрез лагьана Бухсай халуди.

– Вун гьахъ я. ГьакI я, халу.

– Бутай Армиядиз тухвана. Анай хтайла, гьикьван дидедини бубади цIийиз кIелик экечI лагьанатIани, ада яб ганачир. Ам чахъ галаз хиперив атанай. Чубан хьана, чахъ галаз амукьна. Рекьидалди.

Ам кьейи йис мишекъатди тир. А кьуьд Мугъанда мусибатдинди хьанай. Къалин живер къвана, къати къаяр

акъатна. Суьруьйриз еке зиянар хьана. Чуьлда авай суьруьдин са пай садлагьана акъатай къаю кIвачин кьилел чIагурна кьенай. Магьачкъаладай хуьруьн майишатдин министр кьилеваз са жерге гьакимар атана акъатнай. КIвачин кьилел сарар экъис хьана чIаганвай хипер акур министрди, хьанвай мусибатдин гъавурда такьунваз, жузунна: «Ибуру икI вучзавайди?» Чубанриз, вахтунда кьуьд акъудуниз гьазурвал акваз куьмекар ганач лугьуз, гьакимрикай хъилер авай. Гьавиляй, виридакай хкечIна, Бухсая министрдиз жаваб гана: «Хипер, чан алай министр акуна, хвешила хъуьрезва, юлдаш министр». Гьакимдиз вичихъ гелягъайди талба тирди чир хьанвай. Ада са чуькьни авуначир. Адаз вичин суал бегьемсузди тирди аннамишнавай. А суалди ам гьихьтин министр ятIа къалурнавай. Бутаян жаваб лагьайтIа, мезели ихтилат хьиз, вири Азербайжандизни Дагъустандиз чкIанай.

Са тIимил йикъарилай Бутай месе гьатнай. Ам сталжем хьанвай. Ада вич азарханадиз тухуз туначир. Зун гъавурда акьурвал, адаз вичиз куьмек техжедайди чизвай. Я туштIа ада вичи вичиз са квяй ятIани жаза гун яз икI ийизвай. Гьа йикъара ада Маруся бадени рикIел хкизвай. Институтдай гъайи кIарабрив вич дуьздаказ, инсандин кIарабрив хьиз, эгечI тавунин дертни авай адаз.

– Стха чан, – лагьана ада заз, беденда къайи фул къекъвез, – Зун кучуддайла, дидеди храй гибедик кутуна сурал твах.

– Яда, абур вуч ихтилатар я? Вун хьтин итимдиз азардин хура акъвазун вуч я! Къе-пака, чкадиз хтайла, ахьтин кьуьлер вуна ийида хьи!..

Ада хьтин туьнт кьуьлер чи хуьре садавайни ийиз жедачир. За жува кьуьлердайлани, гьам чешне яз кьадай.

– Ваъ, вуна за лагьайвал ая. А гибедикай зи фикирар ваз чизвайди я. АтIа дуьньядиз виридалайни гзаф чи къадим бан-бубаяр мукьва я, гьавиляй абуруз адан шикилни хъсандиз чизва.

Зак къалабулух акатнай. Идан гафар терхебавилин лишанар ятIа лугьуз фикирни авунай. Маса чуькь-затI тавуна, за стхадиз гьада лагьайвал ийида лагьана гаф ганай.

Стхади заз лугьудай: «Халичадик кваз сурал тухунин адет пайда гьа дегь заманрилай авайди я. Гьа чIаварин халичайри инсанрин рикIел атIа дуьнья хуьзвай ва анихъ галаз и дуьньяда абур вердишарунин везифа кьилиз акъудзавай. Къадим чи бан-бубайри халичани, амай адан эменнини кьейидахъ галаз сура твадай. Гьар итимдин хзанда дишегьлийри ахьтин цIийи халича хрун лазим тир. Чи дидеди храй гибедин чешне, адаз вичизни хабар авачиз, гьа вахтарилай чав агакьнавайди я. Адан гибе зи сура тваз тахьуй. Дидедин ядигар аманат яз амукьрай ви кIвале». – Рекьизвай меселни стхади заз вичин чирвилер ачухарзавай. Амма абурухъ и саягъда ада инанмишвал авун зун патал мискIал тир.

Стха са кьве йикъалай михьиз гьалдай фенай ва, атай духтурривай са чарани таххьана, куьтягь хьанай.

Чи къишлахрал са «Зил» машин авай. Къавал брезент алай. Стхадин мейит гьана месел алаз эцигна, винелай адан япунжини хъивегьна, зун йифен рекье гьатнай. Стха хуьруьз хкана кIанзавай. Эхиримжи йикъарани йифера я са динжвал, я са ахвар тахьанвай зун рекье михьиз жаздан жезвай. Амма къизгъин мекьивили зи аман атIузвай. Кабинада са къвалахъди агалтдай хьтин мумкинвални авачир. – Акъвазра кван, – лагьана за шофёрдиз. – Зун зи стхадин къвалав фида.

Акьахна кузовдиз, зун Бутаян мейитдин къвалавай япунжидик экечIна. Жуваз хабарни авачиз зун дерин ахвариз фена, гуя кьейидахъ галаз зунни хкьенва.

Чидач гьикьван вахт алатнатIа, зун машин акъвазуник ва къати рахунардай ванцик ахварай аватна. Рахазвай чIал цIапашринди я.

– Кьенвайди хуьруьз хутахзавайди я. Машинда маса затI авач. Мейит я авайди.

– Бес вун тек вучиз я? Ша, тент ачуха! Къалура заз кузов! – буйругъдалди лугьузва рахазвай касди.

Чун милицайрин постунал акъвазарнавайдан гъавурда акьуна зун.

– Ваз герек ятIа, жув акьахна килиг, – лугьузва шофёрди. – Заз ана вуч аватIа акунва, чизва.

Милицади, кьулухъ бортуник ккIана, кузовдин къенез фонардив экв ядайла, за япунжидикай кьил хкудна.

Садлагьана гьарай акъатай ам, кьулухъди гадар хьана, чилел алукьна. Экъуьгъиз эгечIна. Ада санлай вири лезгийрин диде-буба акадарнавай. Язухдиз, кьейидал чан хтай хьиз хьана, зурбадаказ кичIе хьанвай.

– Кьейидакай кичIе жемир, хванахва, чан алайбурукай кичIе хьухь, – лагьана за милицадиз, кузовдай кьил акъудна.

– Бес вун чан алайди тушни? – гила заз экъуьгъзава милицади, вичиз ягъай хаф бине авайди тирди къалурун патал.

Чидач, вучиз инсан акI тешкил хьанватIа. Кьенвайдал чан хтайла хвеши хьана кIандай чкадал кичIе жезва…

– Кьейиди авай чкада экъуьгъарун гунагь я, стха, – сабурлувилив секинарзава за ам. – За жуван стхадихъ галаз адан эхиримжи рехъ пайзава.

– Багъишламиша, стха, – лагьана вичин сеперрикай регъуь хьайи милицади. – Куьн, лезгияр, халис итимар я. Гьала машин. Куь кьейидаз Аллагьди рагьметрай.

Чи рехъ давам хьанай. Мад заз ахвар хтаначир. За датIана гибедикай фикирзавай. Инсанри чпин тарихдин зигьин квадарзавайвиляй абурун уьмуьр муракабди жезвайди яз жагъанай заз. Дувулривай къакъатирдавай чун кьисметрин гарари акатай патахъ гваз физва, гваз къекъвезва. Чун анжах жуван хам, беден хуьз, амма руьгьдин къайгъу са акьван чIугван тийиз вердиш жезва.

Бутай хуьруьз хкайла, за чилик квай гибе хкудиз тунай, адак, сурарал тухудайла, стха кутуна кIанда лагьайла, мукьва кьилияр, иллаки дишегьлияр, «кIвачерик квай бартIалдик кутун хъсан жезвач, михьи са маса халича хьана кIанда» – лугьуз, зун стхадин эхиримжи тIалабун кьилиз акъудуникай къерехдиз ийиз алахъзавай. Амма за жуван рикIевайди кьилиз акъудна. Гибе кIвалин вилик квай багъдиз тухвана, кIвач хкIун тавунвай жив алай чкадал вегьена, хъсандиз михьи ийиз туна. Ахпа за стхадин эхиримжи мурад кьилиз акъудна.

Стха кучудна хтайдалай инихъ за гибе чилел вегьиз туначир. Ам за жув ксузвай дивандин далу патахъай цлаз ягъна. Гила ажалди атана зи туьд кьунвайла, зун гьар юкъуз и гибедиз килигзава. Фикирарзава. Веревирдерзава. Уьмуьрни ажал тупIалай ийизва. И мукьвара зи гъиле къадим «Мисридин кьейибурун ктаб» гъиле гьатна. Гьанавай гзаф шикилар-лишанар заз зи дидеди хранвай гибедилайни жагъана. Ингье килиг ибур, – Бухсай халуди, ацукьай чкадилай кьурай яргъи тIуб туькIуьриз, лагьана: – и рагъ, къушар, и луьтквеяр, и гичинар…

Ибурун виридан гъавурда акьаз хьанайтIа вуч хъсан тир!

Заз лугьудай гаф авачир. Зи гьейранвал Бухсай халудиз лезги дишегьлиди хранвай гамунай къадим «Мисридин кьейибурун ктабда» авай шикилар акунихъ галаз алакъалуди тушир. За гьейранвал вичин са кIвач сурун япал алай и кас дегь заманрин сирера къекъуьнал, ада мукьвал жезвай ажал къалабулух, къурху, теспачавал квачиз вилив хуьнал ийизвай. Налугьуди им адетдин са мугьман атунал вил алаз акъвазнава.

– Гила зунни гьа и гибедик кутуна рекье хтур лугьузвайди я за кIвалинбуруз. Алатай заманра гьар са лезги кIвале са махсус халича авайди тир – кьейибур кутадай. Гьадаз килигиз, инсанрин рикIел ажал жедай, Аллагь жедай. Гила хьиз туш. Иски халичаяр, гибеяр, гамар, сумагар, пцIуяр гьакIан синтетикадин гьапур-чапурдихъ дегишарзава цIийи несилри чи. Абуруз чизвач хьи чпивай тарих, дувулар, инсанвал, таъсиб къакъудзавайди… Гьайиф… Яда, зибур яргъияр хьана… Багъишламиша, чан хтул. Къала хцуз кван садбур… Хкуд жуван аппаратни…

Бухсай халудихъ галаз чун хурушумар алукьайла чара хъхьанай.

Магьачкъаладиз хтайла, за сифтени-сифте Низамидин чIехи эсерар кIелна. И жигьетдай захъ Бухсай халудихъ галаз ийидай гзаф меслятар ва ихтилатар пайда хьанвай. Гьайиф хьи, адан ажалди заз ам ахвадай мумкинвал ганачир.

Зун ам кьейи чкадал хуьруьз хъфенай. Сурарал ам гьа вичин стха кутур гибедик кваз тухванай. Адан мейит, сурун лакьанда туна, къванералди агал хъувурла, Бухсай халудин рухвайрикай сада, накьв вегьиз эгечIдалди вилик, гибени суруз вегьена.

– Дидедин тIалабун я, – лагьана хци. – Рагьметлудан рикI алай бартIал тир ам, гьадахъ галаз хьурай лагьана.

Гибе сурал вегьей накьвадик гьамишалугъ яз акатнай.

И карди тежер кьван зи рикI къарсурна. Бухсай халудихъ галаз мад са чIехи тарих, сирлу ярж, девиррин шагьадатнама чилик хъфенай. И кардал Бухсай халу рази тежедайди заз чизвай. Вучиз адан кайванидиз, рухвайриз чизвачиртIа, заз сир яз амай. Абуруз, чпивай хьайитIа, кьейидаз хъийизвай эхиримжи гьуьрмет таъсирлуди ва чIехиди ийиз кIан хьанай…

Заз амукьайди тек са теселли я: Низами Генжеви лезги тирдахъ зун гила кIевелай инанмиш хьун за жуваз Бухсай халуди багъишай чIехи ядигар яз гьисабзава. Адалайни гъейри, за хуьряй жуван дидеди храй са халича, шегьердиз хкана, цлакай куьрснава. Ам, гьелбетда, Бухсай халудин дидеди – Хеже бадеди храй хьтинди туш. Адан чешне масад я. ЯтIани…

Чуьлдин цуьк

Гьикая

Заира ракьун яцIу ракIар вири къуватдалди геляна кIваляй экъечIна.

– Гила ам бажагьат элкъвена хкведа, – лагьана Джираса, вичи кIвализ кIвалахдилай хкай набататдихъ элкъвена. – Адай вичин уьмуьрда акъатай са акьуллу кIвалах зав гужуналди и ракIар кутаз вугун хьана… – касдиз ракIар галукьай къати ван хуш хьанай.

Жегьил итимди, къенепата са гьихьтин ятIани кьилин гиг хайида хьиз, юргъундаказ кьве гъилни ахъайна, вичин пелеш хьанвай вири беден санлай заландаказ дивандал гадарна.

Адаз вичин къуьнерилай зурба пар алатайди хьиз хьанвайтIани, рикIин деринра квак хьиз къекъвезвай къалабулухни ада гьисс тавуна авачир. ЯтIани суст хьайи ам вичизни хабар авачиз ахварин хиялдиз фена…

Джирасан къенин кIвалахдин югъни гьа вирибур хьиз сугъулди тир. Амма кIвализ хкведалди вилик ада садлагьана кьетIи къарар кьабулна: набатат кIвализ хутахда!

«Ваъ, – кIвализ хкведалди вилик фикирнай Джираса вичи вичик, дакIардаллай гьешинавай хъукъванвай накьвадикай хкатнавай къацу цIириниз яд гуз-гуз. – Заирани зун чара ксар я. Чун сад садав кьурбур хьанач. Адан хъилеринни къайи рахунрин себебар масадбур я – я зи гъвечIи мажибни туш, я захъ пул квай са халу тахьунни. Вичин тIул гьахьтинди я. Вичин рикIин къайивални дарихвал я…»

Ада вичиз тIвар къени малум тахьанвай чуьлдин набататдин шазан кьуранвай, гьешинин къерехрилай пелешдиз куьрс хьанвай хъипи шуькIуь пешер мукъаятдиз мукI-ратIдалди атIана вичин кIвалахдин столдин кIаник квай ведредиз гадарнай.

Ам Заирадал эвленмиш хьана ирид йисалай гзаф алатнавай. Адаз абур гьакI гьавая, са шадвални, са кфетни авачиз фидайбур тирди чеб санал хьайи сифте йикъарилай аян хьанайтIани, ада вичин папан рикIе муьгьуьббатдин цIир, итимдихъ къанихвал авунин гьисс пайда жеда лагьана яргъалди умудар кутаз хьанай. Амма Заира авагъначир. Ам гьамишанда хьиз къайидаказ амукьнай. Иви ргазвай жаван гьикьван адав назиквилелди ва кIанивилелди эгечIнайтIани (са шумудра, алакь тийиз-тийиз, шиирарни кхьена адаз бахш ийиз алахъна), абурун арада итимдизни дишегьлидиз, гъуьлуьзни папаз хас рафтарвал дигмиш хьаначир.

Эвленмиш хьайи гьа сифте йифиз Джирасаз Заирадив агатиз кIан хьайила, жегьил сусан патай кIанивилин ва ашкъидин са майилни чамран рикIи, руьгьди, беденди гьиссдайвал, виле акьадайвал малум хьаначир. ЦIийи свас рушвилин дережадай дишегьливилинни пабвилин дережадиз экъечIунин макъамни адан патай са хушни авачиз, са цIай-цIелхемни квачиз, къайидаказ кьиле фенай. Гьа чIавуз чанда цIайни ифин авай жегьил гададиз кьисметди вичикай ягьанат авурди хьиз, вич хъуьруьнриз вегьейди хьиз хьанай. ЯтIани касди сабур хвенай, и кардиз ам вичихъ уьмуьрда хьанвай са акьван чIехиди тушир тежрибади, гьа жигьетдай дишегьлийрихъ галаз кьилди амукьунин тежрибадини мажбурзавай, идалайни гъейри, ам Заирадилай са ирид йисан чIехини тир, гьавиляй жегьил итимди вичин суса месик авуна лазим тир везифайрик хуш авачиз кьил кутун адан уьмуьрда и кар сифте яз жезвайвилихъ галаз алакъалу авунай. «Вири цуьквер садлагьана ачух жедайди туш, – теселли ганай ада вичи вичиз, – гьар цуькведиз вичин вахт ава».

Гьа чIавуз садлагьана кьилиз атай и гафар адаз гьатта хушни хьанай, абур адаз вичи авур са агалкьун хьизни авай, амма гуьгъуьнлай, йисар къвез алатирдавай, адаз вичи лагьай гафарихъ мана аваз ахкуначир. Гила адан фикиррай, цуьквер ахъа тахьанмаз кьурунни мумкин тир, я туштIа, ваз цуьк хьиз акурди гьакIан са чIуру векь хьунни.

Муьгьуьббатдикай са шадвални акун тавур Джираса чпиз аял хьайитIани жеда, гьада и сугъул уьмуьр гуьрчегарда, адал звал гъида лагьана умудни авунай, амма Аллагьди и мураддизни рехъ ганачир. Ихьтин умуд Заирадихъни авай. Ам кьилиз акъат тийиз са шумуд йис алатайла ва адал вил алаз акъвазунихъ са метлебни амачирди чир хьайила, жегьил дишегьли михьиз дегиш хьанай: адак гьасятда хъел къведай хесет акатна. Зарафат авуртIани, адетдин жуьреда рахайтIани, чан-рикI ийиз алахъайтIани, гъуьлуьн гьар са гафуни ам къутми ийидай. Адан чин, гуьгьуьл ачух хьайи декьикьаярни кьериз-цIаруз жедай, Джирас гьа легьзейрикай са даях кьуна вичин папан рикIиз рехъ акъудиз алахъдай, амма Заира гьасятда вичин адетдин кьацIа гьат хъийидай, ада вичел милайимдиз са гъил эцигун, са темен гун кьабулдачир.

И кардин себеб эвелдай Джираса аялар тахьун яз гьисабнай. И фикирни гьахъ тахьана тушир. Итимди чеб кьведни ахтармишиз духтурдин патав фин патал авур меслят икьван чIавалди авур кьван меслятрикай Заиради садлагьана кьабулай сифтегьанди хьанай. Инални вичик аял хьунин тIур акат тийидайди чир хьайи дишегьлидиз аму-кьайди гъуьлуьн уьмуьр авайдалайни артух чIулаварун хьанай. Гила абур чпин кьве кIвалин секцияда гьар сад са кIвале ксузвайтIани, дишегьлиди вич Джирасан паб тирди генани хцидаказ къалурзавай: итим кIвализ са тIимил геж хтун хьайитIа, «Хъванвани?» лугьуз, сивикай ни чIугвадай ва, са ялни атун тавуртIани, къати къалар акъуддай, ам ксайла, адан жибинар акъатIдай, адаз ял ядай йикъара дустарихъ галаз гуьруьшдиз физ кIан хьайитIа, папа, кьве гъилни ахъайна ракIара атIумарна: «Заз чида вун гьиниз квахьзавайди ятIа! Санизни фидач вун!» лугьуз, акъваздай. «КIантIа, вуннни ша», – лугьудай Джираса. «Атана куь пиян тIишериз килиг тавуртIа, заз маса къайгъу авач!», – жаваб хгудай туьнт хьанвай дишегьлиди. Адак гьакI себебни авачиз хъилердай хесетни акатнавай. Месела, гъуьлуь паб саймишай вахтара, кIвалин къайгъуйрик кваз са вуч ятIани хабар кьурла, папа чин чIурна са жавабни тагуз чин эл-къуьрдай, ахпа фена кухняда, кьасухдай тахъ-пахъ ийиз таз, гьарай ацалтна, манидарвилин са лишанни вичик квачиз, хъел кваз манияр лугьуз, къапар чуьхуьдай. Джираса ваннада вичин пекер чуьхуьдай – идалди ада вичин хъел элекьардай.

КIвализ дустар, мугьманар, гьатта мукьва-кьилиярни хквезмачир. Гьабурузни Заирадин къилихрин шагьидар жедай мумкинвилер садрани кьведра хьаначир. Джираса гагь-гагь вичи вичиз теселли гудай: «Хъсан хьана гена аялар авачиз, тахьайтIа гьабурни Заиради вичин кьил такъатдай хесетрин хурук кутуна пуьрчуькьардай».

Джирасаз къуншийрикай утанмиш тир. Адаз къал-къиж кIандачир, вучиз лагьайтIа кIвалин цларивай ина жезвай гьарай-эвердин ван кьаз хьун, чуьнуьхиз хьун мумкин тушир. Вичинни Заирадин и аламатдин алакъайрикай къуншийриз хабар авайди Джирасаз чизвай: куьчеда ва я подъездда абуру салам гузвай ва адетдин хабарар кьазвай жуьредай адаз абуру вичин язух чIугвазвайвилин тав аквадай. Ам фена вичин кIвале фикирариз ацукьдай. Вичин папан къилихрай кьил акъудиз, абурун гъавурда акьаз алахъдай, амма, гьамиша хьиз, адаз вич батIулдай хьтин са делилни жагъидачир. Чара хьунин фикирни кьилиз мукьвал-мукьвал къвезвайтIани, ада ам винел акъудна Заирадин вилик эцигзавачир, вучиз лагьайтIа вичи адаз эвленмиш хьунин теклиф авуна, гила чара хъхьунин меслятни вичи къалур хъувун дуьз кар яз аквазвачир. Хзан туькIуьрайда ам чукIуруник хев кутун ада тахсирлу кам яз, итимсузвал яз гьисабзавай. Вич и пашман мярекатди сугъул ва манасуз уьмуьрдикай къутармишдайди чизвайтIани, адаз и кардик кьил Заиради кутуна кIанзавай, амма гьадан рикIелни вучиз ятIани икI авун алачир. Гьавиляй адаз амукьзавайди Заира вучиз ихьтинди ятIа лугьуз фикирар авун тир.

Санихъай вичив агуд тавуни, итим чара кас хьиз кьабулуни, муькуь патахъай адетдин хайи папа хьиз гъуьлуьз вичин хсуси уьмуьрдалди яшамиш жедай рехъ тагуз ала-хъуни Джирас теспача авунвай. Ада эхиримжи вахтара вичин уьмуьрдин рекьел ихьтин дишегьли гьалтун бедбахтвал яз гьисабзавай. Ада мукьвал-мукьвал вичи кIвалахзавай идарадин чIехидан – БенбецIан гафар рикIел гъизвай. Коллективда Джираса свас хкянава ва адак лишанар кутаз кIанзава лагьай ван акъатайла, БенбецIа вичин гъилик квай жегьил къуллугъчидиз чIехи тежриба авай касди хьиз лагьанай: «Килиг, гада, хзанда буба ва я стха авачир руш гъимир гьа! Ахьтиндакай бегьем паб жедайди туш». А чIавуз Джираса БенбецIан гафарал рикIяй хъвер авунай, вучиз лагьайтIа, Заирадиз я бубани, я стхани авачир. ИкI тирдакай БенбецIаз чизвачир, амма адан гафари вичел коллективда вири хъуьрезвай ва вичиз БенбецI лакIаб ганвай кас саки аяндар хьиз къалурзавай. Хъверни Джирасаз гьавиляй атайди тир. Гила Джирасаз хъвер къвезвачир, ада БенбецIан гафарик квай кьел гила неинки кьилелди аннамишзавай, гьатта рикIелдини гьиссзавай.

Эвленмиш жедайла вичи тади къачурдан гъавурда Джирас гила акьунвай. «Баде рекьидалди мехъер ая» лугьуз тади кутаз хьанай адак дидедини бубади. Мехъери рикIивайни бадедин гьакIни чIехи уьмуьр генани яргъи хъувуна лагьайтIани жеда: гила ада гьар сеферда вичин патав хуьруьз хтайла хтулдивай птул тIалабзава, вичивай гьам такунваз атIа дуьньядиз хъфиз жезвач лугьузва. Тадини Джирасак гьавиляй акатна жеди. Чара кас тир БенбецIан сивяй акъатай меслят вичин вахтунда диде-бубадин ва я бадедин сивяй акъатнавайди тиртIа, гадади мехъер авуник фад хев кутун тавунни мумкин тир.

Муькуь патахъай Заира акурла, адавай тади къачун тавуна акъвазни хьаначир. ТIарам буй-бухах, еке шабалт вилер авай, далудал яргъи чIулав киф алай и руша адан рикIи гьа сифте акун кумазни чIугунай. Иллаки адан кьилин юкьвайтIуз цIар ганвай кьечIемди ам гьейранарнай. Джирасан рикIел вичин дидедин шикил хтана, жегьил вахтара гьа икI кьечIем аваз ягънавай шикил.

Абур чеб чпел библиотекада туьш хьанай.

Джирасан рикI ктабрал алай. КIвализ вугун тийидай са кьит ктаб кIелдайла, иниз Заирани атанай. Амни, вичиз лазим ктаб къачуна, Джирасан кьулухъ галай столдихъ ацукьнай. Са кьадар декьикьаяр алатайла, руша гададивай вахт хабар кьунай. Гьа чIавуз тир Джирасаз адан кьечIем акурди. Гьа чIавуз ада сифте яз эвленмиш хьуникай фикирнай, кIвалинбуру вичик кутазвай тадидал эхир эцигдай вахт хьанваз акунай. Джираса вахт гьикьван ятIа жаваб ганай ва рушахъ галаз ихтилат давамарун кьетIнай. Амма Заира, ихтилат авуник хев кутун тавуна, хъфенай. И карни Джирасаз рушан лайихлувилерикай сад яз акунай.

Джирас мад са сеферда кIвалахдилай гуьгъуьниз библиотекадиз фейила, адаз ана Заира акунай. Ада явашдиз рушаз салам гана, амма жаваб хьаначир. «Белки, ван хьанач жеди», – теселли ганай вичиз гадади. Мад ам рахун хъувуначир. КIелзавай ктабда вуч кхьенватIани адан кьиле гьатзавачир, вучиз лагьайтIа кьилевайди маса фикир тир: «Им ахъайна виже къведач!.. Пата-къерехда вил авайди туш… Таниш хьана кIанда!..» Квелай гатIундатIа течизвай же-гьилдин рикIел кьетIен са гьерекат атана. Ам сятиниз килигна. АтIа сеферда руша вичивай сятдин шумуд ятIа хабар кьур чIав агакьайла, гадади: «Я руш, сятдин нянин ирид я» лагьана. Заира вичин вири сив ацIурзавай лацу иер сарар аквадайвал ван алаз хъуьренай. Абур библиотекадай санал экъечIнай. Гьа чIавуз Джирасаз Заиради университет куьтягьзавайди, адакай гележегда чIаланни эдебиятдин муаллим жедайди чир хьанай.

Амай вакъиаяр вири фад-фад кьиле фенай.

Абурун мехъерни хьана, адан гуьгъуьналлаз Джирасаз вичи кIвалахзавай идарадинни диде-бубадин куьмекдалди кьве кIвалин секция къачудай мумкинвални хьана. Са гафуналди, цIийи хзан патал цIийи уьмуьр башламиш хьана. Амма цIийи бахт атана агакьначир…

Сифте яз таниш хьайи вахтара Джираса Заира гьихьтин хзандай ятIа фикир ганачир. Гьа чIавуз адан рикIел БенбецIан гафар атаначир, рикIе куькIвенвай кIанивилин гьиссди вири гафар, вири крар къерехдиз гадарнавай. Джирасаз гьар гьикI ятIани чизвай эхир Заира вичин кьве вахахъни дидедихъ галаз яшамиш жезвайди. Вахар кьведни гъуьлерихъ галаз чара хъхьанвайбур тир. Амма адан дидединни бубадин алакъайрикай Джирасаз эвленмиш хьайидалай гуьгъуьниз чир хьанай. Адан буба, пабни аялар гатазва лугьуз, бубавилин ихтияррикай магьрумнавай. Заиради вичин са акьван экв алачир аялвал гзаф дертлудаказ рикIел хкидай. А чIаван шикилрикай вичин бубади диде, къунши итимдиз салам гана лугьуз, гьикI чIарар кьуна гьаятда галчIурнайтIа, ахпа нажах кьуна адал хкажайвал ва вич, пуд-кьуд йисавай аял-руш, бубадин гъилик «Диде

ахъая!» лугьуз ккIайла, дахди вич гьикI туп хьиз гадарнайтIа ва вич кьилихъди цла гьикI акьунайтIа, адан рикIелай садрани алатдачир. Гьа чIавалай инихъ адаз вичин буба такIан хьанай. Са гьихьтин ятIани себебдалди, вичин вахарихъ ва я дидедихъ галаз суьгьбет хьайилани, ам адакай буба лугьуз рахадир, гьакI адан тIвар кьадай ва вичи адаз ийизвай нифрет эксик тахьанвайди къалурдай. Амма Джираса куьчедал ва я базарда гьалтай таниш са дишегьлидиз салам гайила, Заиради «вуна адаз вучиз салам гайиди я?» лугьуз гъуьлуьз гъуьнтI гайи дуьшуьшрини бубадикай рушазни пай ганвайди къалурзавай. Заирадин вичин рикIел и кар Джираса вичиз хъел атай вахтара гъиз алахънайтIани, гуьгъуьнлай гьайифар чIугунай, вучиз лагьайтIа бубадин рушвал хиве такьазвай дишегьли генани къапарай акъатнай.

Вичин папан аял чIаван, вичиз гьакI ихтилатрай чидай вакъиайрикай фикирар авурла, Джираса Заирадин руьгьдани зигьинда а яргъал йисара гьихьтин зурба татугайвилер хьанатIа гила кьатIузвай, гьеле гъвечIи руш яз бубадихъ элкъуьрнавай такIанвал, къвез-къвез чIехи жез, вири итимриз ихтибар тавуниз, гьабурни аквадай вилер тахьуниз элкъвенвай. Якъин хьи, Джирасни гьа итимрин жергейрай тир. Вичинни папан араяр рекъинин маса себеб адаз жа-гъизвачир…

КIвале къалар къвердавай мукьвал-мукьвал жезвай. Эхиримжиди яцIу ракьун ракIар кутунихъ галаз алакъалу хьана.

– Вучда ракьун ракIарикай? Чи кIвале угърийрин вил ацукьдай вуч ава? – лагьанай Джираса сифте яз Заиради ракIарикай ихтилат куд авурла.