Чандар – дерево жизни

– …

– Гьа ваз авачир шикил заз ава. Гьам твада за. «Рухваяр аваз, хуьруь ягъай къван я» лагьана кхьида.

– …

– Зун туьнт жезва? ГьикI ваз къванни, кхьинарни герек авач? Ваъ, ваъ, за хиве кьурди за кьилизни акъудда… Вавай хабарни кьадач за, чан дуст, бейкеф жемир…

– …

– Зак къалабулух ква лугьузвани вуна? Айвар накь йифиз хтанвачалда кIвализ… Зи куьмекчи…

– …

– Ам кьван авайла, вуна зунни кIвализ тахтай йифер хьайиди я лугьузва. Лагь, лагь. Жегьилар туширни кьван чунни!

– …

– Хуьруьз Урусатдай атанвай жегьил муаллим рушар авай кIвалериз зунни Кштар фейи вахтар лугьузвани вуна? Хьайи крар я. Вучда гила? Вун феначирни? Вун пеле кIур акьуна кьулухъди гадар хьайивални рикIел хкваш… Бес я, вахъ галаз ихтилатар авуна куьтягь жедайди туш! За Кштарални са кьил чIугуна кIанзавайди я. – Алхазур къарагъна.

ДапIар агал хъувуна, ам гьаятдай экъечIдайла, ада багъдиз вил вегьена. ЧIехи тарарикай заландаказ ва къалиндиз ичерни чуьхверар темягь тухудайвал куьрс хьанвай. Вахт-вахтунда артухан хел-пут атIун тавуни тарариз са гьихьтин ятIани вагьшивал гузвай. Алхазура дериндай агь чIугуна: адалай я вичин, я дустарин багъларихъ гелкъвез, абурухъ галайвилер ийиз жезмачир Ам садлагьана акъваз хьана.

– … – ШабатIаз вичин дустуни лугьудай гафар амай.

– Гьаятдин вар агалмир лугьузва вуна, аялар багъдиз атурай. ТIуьрай чпиз… Тушни? Ваъ, за акI ийидач. За са муаллимни галаз мектебдай аялар гъана гьабурув атIуз тада. Кьилел чIехиди алачиз абуру багъ кукIварда, дуст кас… Бегьер рикIивайни зурбади хьанва цIи… Вуч? Вуч?

– …

– Ваъ, зун аник кумач лагьанай хьи за ваз… Виш граммар жуваз гьана аку… Гьана авайди я лугьуда кьван шарабдин вацIар…

– …

– Ваз ана затIни авачирди гила чир хьанани? Хъфена кIандачир аниз…

Алхазур куьчедиз экъечIна. Гьа вичи лугьудайвал, дустарихъ галаз, абурун тIварарихъ галаз, абурун руьгьерихъ галаз авур ихтилатри ам вичин руьгьдин деринриз авуднавай. Адаз са вичин рикIе, руьгьда, бейнида авайдалай артух къецепатай са затIни таквазвай хьиз тир. Садлагьана адан рикIел вичиз ахварай акур гурар хтана ва ада вич гьа гурарай винелди хкаж жезвайди гьиссна; ада заланвал гьиссзавай, амма ам са гьи ятIани къуватди винелди ялзавай, адаз, кьуьзеказ вичизни и кар хуш тир. «Гьакъи-къатда гьахьтин зурба гурар хьанайтIа хъсан тир, – хиялдай фенай адан. – Заз, белки, Айвар гьина аватIа аквадай». Адаз вич Кштаран кIвалин патав гьикI акъатнатIа чирни хьаначир. Рекье адал гьалтай са шумуд касди гайи саламрин ва кьур хабаррин ван адаз хьаначир. Гьалтайбуру кьуьзек хибри ва я биши хьанва лагьана фикирна, чпин саламар ада япалай авунилай гъил къачунай. Абуруз Алхазур гьи алемда аватIа хабар тушир.

Кштаран гьаятдин варцеллай дапIар ахъайдайлани адаз вичи вучзаватIа бажагьат хабар авай. И кар адан гъилери чеб вердиш хьунин таъсирдик кваз кьилиз акъуднай. Гьаятдиз гьахьайла, кьуьзек вич вичел хтана. Акъваз хьана ва ада вич исятда гьина аватIа ва вичи вуч авун ва я лугьун лазим ятIа аннамишна. Чкадал хтайла, вич Кштаран гьаятдал акъатнавайди ва вич вуч патал атайди тиртIа адан рикIел хтана.

– Салам алейкум, Кштар, азиз дуст! Кштар-муаллим! Атанва зун… – лагьана ада, вичин дустуни уьмуьрда тамамарай пешедин тIвар кьетIендаказ чара ийиз ва гьуьрметдалди кьаз.

Са жавабни тахьуни Алхазур мягьтеларна. Ина са вуч ятIани хьанвайди адаз аян хьана ва ада вичин дикъетлувал къалинарна. Гьамиша кIвалин кьулухъ галай тевледин цлавай къаткурна эцигнавай кьуларин гурар чкадал аламачир. Кштара ам къавуз сахси янавачир тевледин къавал акьахун патал раснавайди тир. Марф къвадайла вичи ва я къариди къавуз кул гун патал. Тевледа ада вичин багъдин емишар, салан майваяр хуьзвай. Гила тевледа хуьдай затI амачиртIани, гурар бейкардаказ чкадал аламукьун лазим тир.

«Гурар вутI хьана?» – ван алаз хабар кьаз кIан хьанай Алхазураз Кштаравай, амма ада «Ам ваз чир хьуй ман» жаваб гудайди чиз, кьуьзека са куьтIни авунач. «Кьуларин кубут гурар низ герек хьуй? – фикирна ада. – Ам чуьнуьхдай хьтин са затI туш эхир».

– Бейкеф хьанва, дуст, вун закай, гьахьняй зи саламдиз жавабни гузвач, – явашдиз, гуя вичи вичиз лугьузвайди хьиз, кушкушна Алхазура.

– …

– Ванмир? Рахамир лугьузвани вуна заз? Яда, зун ви патав ихтилатариз атанвайди я, на заз кис хьухь лугьузва… Вуч хьанва? Хийир хабар хьуй.

– …

– Хийирдин хабар ятIа, хъсан я, – Алхазура балхундихъ фидай гурарин кьулунихъ галай дапIар ахъайна, заландиз кьул хкажна, шуьшебенд янавай айвандихъ хкаж хьана.

Айвандихъ акъатнавай са ракни адан кьве патай кьве дакIар агалнавай. Кьве чкадилай дакIаррин арада шикилар авай рамкаяр куьрсарнавай. Сад кьилди Кштаран шикил тир. Жегьил муаллим кьилел гьяркьуь зранар галай шляпани чандал чIагай костюм алаз, туьтуьна галстук аваз, вилери цIарцIар гуз килигзавай. Хуьруьз и шикил ягъай вахтара атай жаван урус муаллим рушари ихьтин жегьил дакIардай татана ракIарай атанайтIани ахъай тавуна тадачир. Кштаран амай дустар патал адан шляпа зарафатардай са багьна тир. «АлукIмир, – лугьудай абуру, ам биологиядин муаллим тирдини къейд авун яз, – вун къарникъуз хьиз аквазва». Авайвал лагьайтIа, шляпа адан кьакьан буйдихъ галаз дигайдаказ кьунвайди тир. Дустариз шляпади Кштаран дагъвивал квадариз, адак гьакимдин къилихар кутаз кичIезвай. Амма ада яб ганачир. Та пенсидиз фидалди ада гьа шляпа алукIнай. Гатузни, хъуьтIуьзни. Кьилин къаб ам патал кIубанвал ва вич къайдада аваз хуьнин, мектебда кIелзавай аялрин, вичихъ галаз санал кIвалахзавай муаллимрин ва хуьруьнвийрин вилик вич гьи чIавуз хьайитIани гьар са дуьзгуьн кар кьиле тухуз гьазур тирвилин лишандиз элкъвенвай. Гьавиляй дустари мад адак хкуьр хъувуначир. «Чи арадани шляпа алай сад хьурай», – лагьана, секин хьанай эхирни абур.

Йикъарикай са юкъуз, мектебда гатун тIатIилрин вахт алукьайла, хуьруьнвияр мягьтел хьана амукьнай. Кштар муаллим кьилел кьакьан бухари бармак алаз кIваляй экъечIна. «Бес я! – лагьана ада вичел гьалтна мягьтел хьайи гьар садаз. – Гила за кимин къванер чими ийида». Им адан пудкъанни цIуд йис тамам хьайи югъ тир. Амма адавай кимин къванер яргъалди чими ийиз хьаначир, сифте къари, са вацралайни Кштар вич рагьметдиз фенай. Кимел атана ацукьай чкадал ахвариз фейи адан рикI акъваз хьана.

Аялар адаз авачир.

– …

– Фикирлу хьанва зун… РикIел хкунар чеб чпелай расалмиш жезва, дуст кас… – саки кушкушкалди лагьана Алхазура, вичиз, гьаятдиз гьахьайла, Кштара авур тагькимар рикIелламаз. – Яда, ви гурар вутI хьана, гурар?

– …

Алхазура дегьлиздин ракIараллай дапIар ахъайна:

– Куьчедаллай гурар кIвале жеч эхир.

Ам са-са кIвализ килигна. Рагъ экъечIдай пата авай кIвалин рак ахъайдайла ам садлагьана акъваз хьана.

– …

– Вуч «ван мийир» хьана, яда? Ви ракIарри чIигъ-пIигъзава лугьуз зи тахсир яни? Хтана чIем ягъ петилриз, – Алхазура, вичин гафар векъибур яз акуна, абур лагьана лугьуз рикIяй гьайифни чIугуна ва гьа са вахтунда адак гъалабани акатна, гуя ада исятда рак ахъаюналди са вижесуз кар ийида.

Адаз чизвай: рагъэкъечIдай пата авай кIвалин кьве хилен ракIарал дапIар алач, адахъ кIвалин къенехъди явашдиз гъил гелягъун бес я, ам регьятдиз ахъа жеда, ада, амай ракIарри хьиз, чIигъни ийидач. Иллаки, кIвализ гьахьдайла, эрчIи гъил галай пата авай хиле гьич вандач. Гьавиляй Алхазура биришри кьунвай, дамарар хкиснавай штIум гъил кьетIидаказ гьа хилел илисна. Адаз кIвалин къеняй сифтени-сифте акурди ракIарин къаншардавай дакIардин кIанивай са къвалахъди эцигнавай кьуларин гурар хьана!

Кьуьзекан чанди цIай кьуна. Ада кIваликайни, вичикайни са ни ятIани векъи зарафат авунвайди кьатIана. Гъилевай аса тIарамдиз кьуна, ам къенез гьахьна.

Вилериз акур шикилди адан хъел-ажугъ, амай вири гьиссер михьиз тахьай мисална. Буш хьайи гъили аса, кIвалин чилик халича квайтIани, галукьна ван тавун патал, са тIимил хкажна хьиз кьуна.

– …

– Тс-с, – садлагьана сес акъудна ада, пIузаррал тIуб эцигнаваз, гуя вичиз Кштара лагьай гафарин ван амайбурузни къвезвайди хьиз.

Цлавай гвай ракьун каравутдал Айварни са руш ксанвай. Гададин къуьнел кьил эцигнавай рушан чкIанвай яргъи чIарари гададин хур михьиз кIевирнавай. Абур акьван ширин ахвара авай хьи, кьуьзека икI анжах малаикар ксун мумкин я лагьана фикирни авуна. Гьа и фикирди ам вич вичел хканай. Анжах гила адаз чилел акатайвал гадарнавай пекерин юкьвай Айваран мобильник акуна. Ам хкажна, Алхазур къецел экъечIна. Кьуьзеказ телефон хкуднавайди чизвай. Айвандихъ атана, ада телефон кутуна.

– Гьавиляй тир женжелди завай зун кIвалериз килигиз мус фида лугьуз хабар кьазвайди, – лагьана ада кушкушдалиди. – ДакIардин тIуб алатай сеферда захъ галаз атайла кьасухдай ахъайна туна ада. Малаик ваъ, луту я, луту.

– …

– Кязавач за адак… Дидедин рикIик хьанва… Зун кIвалив ахгакьдалди хейлин вахт жеда, язух дишегьлиди вичи вичин рикI тIуьна куьтягьда. ИкI дидедиз ам фад жагъида, – Алхазура, фена, мобильник гадани руш ксанвай кIвале къачур чкадал эхцигна, адан къвалав мукъаятдиз Кштаран кIвализ талукь вири куьлегарни агудна, ракIар явашдиз агал хъувуна.

– …

– Эхь, зазни и уьмуьрда са кьадар амалар чир хьанва… Вун гьахъ я, дуст. Ви гъилик кIелай кьван аялар вири вибур я лугьудай вуна. Къуй гьакI хьурай…

Алхазур, гурарин кьул агал тавуна, гьаятдиз эвичIна. Рушни гада авай кIвалин цлахъ фена, акъвазна. «Женжелди зун атуниз игьтият ийизвай, гьавиляй гурар кIвализ хкажна, ам чкадал аламачирди за кьатIудачирди хьиз хьана адаз… Зун акьван хибри хьанвач… Вун гьеле чранвач, зи жегьил дуст…», – вичи-вичик фикирна кьуьзека.

Адаз исятда вичин вил, дуьз лагьайтIа яб квел алайтIа чизвай. Са зур декьикьадилай кIваляй къати хци сесерикай ибарат макьамдин ван акъатна.

– Дидедин зенг я, – лагьана Алхазура, гьаятдин варарихъди тади камар къачуна.

Гибе

Гьикая

Бухсай халудикай са вуч ятIани кхьидай ниятар захъ садрани-кьведра хьаначир. ЯтIани арадал затI атаначир. Вучиз лагьайтIа заз квелай эгечIдатIа чизвачир.

Чубан итим тир ам, ва адан пешедин кьетIен-вилерикайни куьлуь-шуьлуьйрикай заз авай са чирвални авачир. Амма ам кьетIен чубан, ажайиб, садазни ухшар тушир кас тирди заз чидай. Зун и кардихъ жуван лап аял чIавалай агъанвай ва инанмишвал зи рикIе садрани эксик хьаначир. Гилани, Бухсай халу амачирла, адан садазни ухшар туширвал ва чIехи итимвал, чан алай чешне хьиз, шикил хьиз, мукьвал-мукьвал зи вилик акъвазиз жеда.

Эхиримжи сеферда зун адал кьил чIугваз фейила, за а гуьруьш эхиримжиди жеда лагьана фикирначир. Амма Бухсай халудин йикъар акьалтIзавайвиликай хаин хиял зи рикIяй тефенани авачир. Ам, а хиял, заз жуваз хабарни авачиз, вич-вичелай, са гьинай ятIани атана зи хура гьатнай. За ам кваз кьуначир ва за ам гьа атайвалди рикIяй чукурни авунай.

Чидач, Бухсай халудиз за а къайи фикирдихъ галаз чIугур бицIи бягьс зи чинилай, вилерай акунани-акуначни. Амма гила за фикирзава: зи рикIяй фейи хиял адаз аян хьанай. Амма ада заз вичиз аян хьайиди къалурначир. Ам вердиш хьанвай: адаз вичел кьил чIугваз къвезвай гьар садан вилерай зи рикIиз сух хьайи хиял аквазвай. За исятда кьатIузвайвал, ада вичин гьалди патав атанвайдаз къулайсузвални руьгьдин азият тагун вичихъ амай кьилин везифа яз кьабулнавай. Тушиз хьайила, ада, чара хъжедайла, заз лугьудачир:

– Гьар сеферда хкведай вахтар ваз авайди туш, чан хтул. ЦIийи хъсан ктабар хьайитIа, вахгана рахкура са хкведайдав.

За а чIавуз фикирнай: «Бухсай халудиз рекьиз кIанзавач, ам уьмуьрдик кьаз жедай чка кумай кьван кьуна акъвазиз алахънава… Са куьк ятIани адан умуд кума…»

Тушир. Зун ягъалмиш тир. Виликан кьермецI, тIарам буй-бухах, къуватлу гъилер авай, вилер хци, мехъеррик туьнт кьуьлердай, дустарихъ галаз суфрадихъ итимвилелди ацукьиз-къарагъдай, ички хъунал рикI са кьадар артухни алай, амма, гьикьван хъвайитIани, садазни я куьчедани, я кIвалени са харчи гафни лугьун тийидай, акси яз, мез тежедай кьван ширин жедай и дагъви итим заз ам эхиримжи сеферда авай гьалдиз къведайдан чIалахъ хьун четир тир. Ам кьурана, кIура хъхьана, вилер къенез хъфена, михьиз штIум хьанвай. Амма гъвечIи хъхьанвай вилера амай цIелхемрини тванвай кьилел хтанвай куьлуь чIарарин ва са шумуд юкъуз тун тавунвай чурудин икьи лацувили адан зайифвилер са тIимил инкарзавай. Амма туьтIуьхдин кIанелай, буш чкадилай, тунвай гъвечIи, эйбежер трубкади Бухсай халудин гьайиф чIугваз тазвай.

Ада нефес дериндай ва четиндиз къачузвай. Гьар сеферда рахадайла, ада трубкадин тIусунин кIуфал тIуб эцигзавай. ЯтIани Бухсай халуди ажузвал хиве кьазвачир. Ам вичин патав атай гьар садан гуьгьуьл кьаз, хура гьамишан хьтин хци рикI амай инсан хьиз къалуриз алахъзавай. Аламат тир, адалай и кар алакьни ийизвай. Налугьуди адан руьгь авайдалайни зурба ва къуватлу хьанвай, гуя бедендин виликан вири къуватар адан руьгьдиз хганвай. Алава яз, адан кьилинни чурудин лацувиляй адан сабурдин зурбавални аквазвай. Им кьатIун тавуна жедай кар тушир. Гьавиляй гьар садан рикIиз, Бухсай халу акурла, къвезвай хаин хиял михьиз квахьзавачиртIани, а фикир кьил чIугваз атанвайдан гьейранвилин хъендик акатзавай.

Зун шегьердиз хтай са вацралай хуьряй хабар атанай: Бухсай халу рагьметдиз фена.

РикI тIар хьун, хажалат хьун анихъ акъвазрай, заз регъуь хьанай. За рагьметлудан эхиримжи тIалабун кьилиз акъудначир: зун адаз са ктаб кьванни ракъуриз агакьначир. За ам икьван фад куьтягь жеда лагьана фикирначир жеди.

Ихьтин чIавуз жув гьахъардай делилар ва я жуваз тапан теселлияр жагъурун са акьван четин кар туш. Амма заз чида хьи, зи ва зун хьтин са масадан чкадал Бухсай халуди акI ийидачир.

Амма заз жуваз теселли яз кьабулиз жедай хьтин са кар авай: зав Бухсай халудин ван гумай, ада заз ахъаяй ихтилатар за диктофондиз къачунай.

Бухсай халудин руьгьдин вилик зи регъуьвал адан къилихрин ва ахлакьдин вири артуханвилерин арадай заз эхиримжи гуьруьшдин береда чир хьайи адан мад са кьетIенвилихъ галаз алакъалуди хьанвай. Гьавиляй и карди зи рикIиз азиятни кIукI алаз хьиз гузвай.

Заз жув гъвечIи чIавалай ам чидайдатIани, адан рикI ктабар кIелунал алайди за кьатIаначир. Эгер заз са ни ятIани и кардикай лагьанайтIани, зани, вирида хьиз, «Чубан итим я, илимрихъ, ктабар кIелунрихъ галаз идан са алакъани авайди туш» лагьана фикирдай. Амма Бухсай халу адетдин чубан яз хьанач, ам еке чирвилер авай савадлу кас яз акъвазнай зи вилик вичин эхиримжи йикъара. Гьа чIавуз ада заз вичин ктабхана къалурнай. Ам са акьван чIехиди тушир. ЯтIани хсуси ктабханадин зурбавал ана авай ктабрин дережади, абур кхьенвай ксарин тIварари тайинарзавай. Касдиз вуч кIелдатIа, вуч кIелдачтIа, хъсандиз чизвай.

– ХъуьтIуьз Мугъандин къишлахрал хъфидайлани, гатуз хайи дагъларин яйлахриз хкведайлани, гьар сеферда за са ламран пар ктабар къачудай, – лагьанай ада заз. – ЧIехи пай Мугъанда туна, са кьадарбур идаз-адаз пайна, хуьруьн мектебдин ктабханадиз вахкана.

– Къачур кьван вири вуна кIел ийизвайни?

– Эхь. Кьиле кьван кIелиз жедай ктаб хьайитIа, вучиз кIелдач кьван?

– Валлагь, маншаллагь! – гьейран хьанай зун.

Бухсай халуди трубкадин тIусунилай тIуб алудна, галамаз-галамаз дерин нефес къачуна. Заз артухан рахунралди адаз гуж гуз кIанзавачир. Амма адаз вичиз рахаз кIанзавай, ам мугьманрихъ, вичиз суьгьбетардай ва вичиз яб гудай ксарихъ къаних хьанвай. Ада кайванидив суфра ахъайиз туна. Ичкини гъваш лагьана.

– Вуна идаз гъил яргъи ийидайвал тахьуй… Духтурдин тагьким я, – лагьана адан кайваниди, эрекьдин птулка эцигдайла.

– ТIуьн-хъуна мугьмандиз кIвалин иесиди чешне къалурун лазим я, – вилера хъвер аваз жаваб гана Бухсай халуди. – ТахьайтIа мугьман гишила хъфида. – Ада птулкадин кIуф алудна, рюмкайра эрекь цана.

– Де вун хвашгелди, – зи рюмкадихъ вичин рюмка яргъи авуна, гелягъна. – Вун атурайь – рагъ атурай. Сагърай вун зи кьилив атай. Ви сагълугъдай хъвада за! Хъсан къадирлу инсанрин сагълугъдай хъвана кьейитIани, къайгъу туш! – ада ички, яд хьиз, хупI-хупI ийиз, хъвана. Виликра хьиз, ички цавун кьиле туьтIуьхдиз ичIирдай мумкинвал адаз амачир.

Бухсай халу акваз-такваз гьа заз чидай виликан жумарт ва викIегь дагъвидиз элкъвезвай.

– Вуна Низами кIелнани? – садлагьана хабарсуз жузунна ада.

– Куьруь шиирар кIелна, чIехи эсеррив агакьнавач, – вилив техвей суалдиз туькIвей жаваб гун четин тир.

– КIела, вири кIела. Ам чиди я, лезги я.

– Чи алимрихъ тахьай викIегьвал ава вахъ, Бухсай халу, – лагьана за.

Ада за вичин гафарал шак гъайиди кьатIанвай. Трубкадин тIусунилай тIуб алудна, ада дериндиз са шумудра нефес къачуна, тIуб тIусунал эхцигна, давамарна:

– Садра Бакудиз азарханада авай са чубандал кьил чIугваз фейила, зун гьана месел алай са яшлу алимдихъ галаз таниш хьана. Сифте гьада заз лагьайди я Низамидин лезгивиликай. Шаирди фарс чIалал кхьенатIани, адан шиирра авай мягькем ибараяр лезги чIаланбуруз хасбур я лагьанай. Адахъ лезги чIалал кхьей эсерарни авайди малум хьаналдай, амма абур цIапаш алимри терг авурди я лагьанай заз гьа иранвиди.

– А алимдивай ваз лагьай гафар вичивай илимдин рекьелди винел акъудна лугьуз жезвачирни? – шаклувилини, кватнавай ихтилатди кутунвай гьейранвилини зун Бухсай халудив «къекъвей» суалар вугуниз мажбурзавай.

– А суал зани ганай адаз. Вич тек я, Сталина ва гьукуматдин чIехи къуватди тайинарнавай кардиз аксивалун кьил регъверик кутур мисал жезва лагьанай.

– Заз аквазвайвал, вуна Низами вири кIелнава?

– Эхь! – лагьана Бухсай халуди, гъил мад эрекьдин птулкадал яргъи авуна. – Низамидин эсерар кIелайла, зун мад сеферда а алим жагъур хъийиз алахънай, амма, гьайиф хьи, ам рагьметдиз фенваз хьана… Низамидикай мад бесрай. КIелна, са фикирар жувани ая. Гила вахтар масадбур я.

Бухсай халудин чиниз ранг хтанвай, адан гуьгьуьлар ачух хьанвай. Адаз рахаз кIанзавай. И кардин вилик пад кьадай я себеб, я ният захъ авачир. Зун адан суьгьбетчивилиз рум гуз алахъзавай. Адан жумартвилин, мугьман кIан хьунин гуьзел лишанрихъ дерин дувулар авайди заз чидай.

Гьаятдай са ни ятIани эверна. Бухсай халу айвандихъ экъечIна:

– Къунши я. Яйлахдиз хиперал физвайди я. Япунжини балкIандин пурар лигемда къачуз атанвайди я… Вуна заз багъишламиша, зун адан кар туькIуьрна хкведа.

– Ая-ая, – лагьана за.

Заз аял чIаварилай чидай и кIвале гзаф дегишвилер хьанвай. ЧIехи хзан ацукьзавай кьилин и утагъда а чIавуз я диван (за кьатIайвал, Бухсай халу гьа инал ксузва), я телевизор, я чIехи стол авачир. ДакIарни цIийиди, виликандалай чIехиди хьанвай. Заз чидай затIарикай амайди тек са затI тир: дивандин далудихъай цлакай куьрснавай гибе. Гьада зун зи бейнидин дериндай яргъал аял чIавариз хутахнай.

Зи рикIел ам Хеже бадеди – Бухсай халудин дидеди храй бере алама. Югъ хъуьтIуьнди тир. Чун садбур алерраллаз, садбурни кьамараллаз хуьруьн тик ва гуьтIуь куьчейрайгъуз авахьиз, гьарай кьилеллаз авай. Ада чун, мягьледин са кIеретI гадаяр (рушариз вичи кьилди эверда лагьанай), кIвализ илифарнай. ЦIийи бартIал кIвалин чилел экIяйна, винелай чIехи суфрани вегьена, чаз са дем къурмишнай. Ниси, дуьдгъвер, суьзме, ргай якIун тикеяр, къенфетар, емишрин зурар, ширин туьнт чаяр туькмишнай чаз Хеже бадеди.

– Къе за и гибе храна куьтягьна, чан балаяр, – кIвачел-кьилел элкъвез гара авай ам. – Неъ-хъухъ, итимрин къурсах мягькемди хьана кIанда. Куьн итимар я. Регъуь жемир, чан ширинар.

Адаз вичин хтуларни, амай аяларни вири сад тир. Адахъ гьакьван чIехи ва жумарт рикI авай. Аялриз фу-затI гун адан рикI алай кар тир. Къугъвазвай абуруз куьчедай эвериз, гьар садан гъиле дуьдгъвер элянавай фан са тикени са ккIал ниси тунни Хеже баде патал адетдин кар тир. КIвализ атана-хъфизвай гьар са аялдин гъиле къенфетар ва я маса ширинлухар твадайлани адан гъилин ачухвилиз кьадар чидачир.

Гибе гуьгъуьнлай тавдин кIвалин – мугьманар кьабулдай утагъдин чилик вегьенай Хеже бадеди. Гила чиликай хкудна чIехи кIвалин цлал хкуни и хзанда халичадиз гузвай къимет артуханди, ам хранвай касдиз, адан руьгьдиз ийизвай гьуьрмет къалинди тирди къалурзавай.

Бухсай халу хтана:

– Багъишламиша, чан хтул, мугьман туна, жув куьчейриз фейи мисал хьана.

– Зун мугьман туш хьи, я халу, жуванди я, – лагьана за.

– Ай баркалла, чан хва, ви гафарал къадимлу хьуй вун, – руьгь акатна Бухсай халудик. – ЯтIа цуз са вад-цIуд граммар.

За, кьатI ягъна хьиз, рюмкайра ички цана.

– Сагърай вун, Бухсай халу! – рюмка хкажна лагьана за, – ви рикIин хцивилин, ви викIегьвилин, ви инсанвилин, ви кIубанвилин сагълугъдай хъвазва за.

– Пара кьван сагърай вун, чан хва, – лагьана ада, за вичиз гайи къимет кьадардилай артуханди яз кьабулуни адак регъуь хьунин лишанар кутунвай хьиз аквазвай. – Итимвал, садра квадарайла, мад къажгъидай затI туш. Атана ажалди туьтуьнилай кьунвайлани, чаз итимвал квадардай ихтияр авач. – Трубкадилай тIуб алудна, дериндай къанихдаказ нефес къачуна, ада, хупI-хупI ийиз, ички хъвана.

Эхиримжи гафаралди адаз вуч лугьуз кIанзаватIа зун гъавурда акьунвай. Мукьвал жезвай ажалдикай авай залан фикирдихъ галаз ам вердиш хьанвай. Адаз авай азият туьтIуьхдин кIанелай кутунвай трубкадикай ваъ, вичин итимвал, вичин инсанвал кьиле кьван, ян тагана, рехне кутун тавуна, кьиле кьван тухуникай, а кар вичелай алакьдани-алакьдачни фикирдикай тир. За вич бязи суалралди залан хиялрикай яргъа ийиз алахъзавайдини ада хъсандиз кьатIузвай. Гьавиляй ада вичи, зун ахьтин суалар гуникай яргъа ийиз, суьгьбет заз кIандай геле тваз алахъзавай. ЯтIани, уьмуьрдикай рахадайла, ажал галачиз рахаз жезвачир, адан лишанар хабарни авачиз ихтилатда кватзавай.

Хеже бадеди храй гуьзел ва ажаиб нехишрив, тарихдинни яшайишдин сирлу яржарив, уьмуьрдин баркаванвилив ацIанвай чIехи гибедал вил вегьена, адакай жуван рикIел хкунрикай за лагьайлани, чи ихтилат мад сефил патахъ элкъвенай.

Бухсай халуди вичини и кар къейднай ва лагьанай:

– Уьмуьрни ажал кьветхверар я. Абур сад галачиз муькуьди хьун мумкин туш. Ша за ваз и гибедихъ галаз алакъалу, амма ваз течидай са дуьшуьшдикайни ахъайин. Белки, ваз ви кхьинра лазим хьайитIа…

– Ахъая, Бухсай халу, заз ви гьар са гаф ширин я. Ви ихтилат диктофондиз кхьейтIа жедани? – гьамиша рекье-хуле жував гвай алат жибиндай акъудна за, суьгьбетчидин ихтилат маракьлу жедайдахъ чалахъвал къати хьанваз.

– Кутур жуван аппарат, – лагьана ада.

За кутуна.

– Зи рагьметлу гъечIи стха Бутаян рикI и гибедал гзаф алайди тир. Суьретрин, нехишрин, гамунин гьар са фурун баянар гуз чидай адаз. Гьар са лишандикай са лекция кIелдай. Иллаки и гибе ада къадим лезгийри атIа дуьньядин къурулуш ва аниз инсандин руьгь хъфинин кIарар-дережаяр, гурарар-мертебаяр гьихьтинбур ятIа къалурзавайди яз гьисабдай. Кхьидай са кас тир кIандайди. И вун хьтин… Гьайиф, вун адав агакьнач. Бакудавай зи хванахва профессордини адаз са шумудра а фикирар чарчел кхьихь лагьанай, амма стхади «Жеда, агакьда» лугьуз, кхьей затIни хьаначир.

КхьенайтIа, алакьдай адалай. Чакай, кьве стхадикай, виридалайни акьуллуди, чирвилер, чIехи зигьин авайди гьам тир. Мектебни вадралди акьалтIарайди я. Адаз тIебиат хъсандиз чидай, вири векьерин-кьаларин тIварар ада лу-гьудай, инсандин чан-беден гьикI тешкил хьанватIа, ада гьикI кIвалахзаватIа адаз хабар авай. Адаз Аллагьди гьахьтин пай ганвай. «Бес вучиз уьмуьрлух чубан яз хьана ам?» – лугьун мумкин я вуна. Ам кьилдин тарих я.

Зи стха, мектеб акьалтIарна, са касни галачиз Ма-гьачкъаладиз фена, духтурар гьазурдай институтдик экечIнай. А пеше адаз вичиз хкягъиз кIан хьайиди тир. Са йисуз кьван ана кIелна, вичикай я диде, я буба (ам гьамиша чубан яз суьруьйрихъ галайди тир) инжиклу авуначир. Бутай гьа вич хьтин кьве студентдихъ галаз са урус къаридивай кIвал кирида кьуна яшамиш жезвай. Маруся баде гзаф хъсан, мергьаметлу къари тир лугьудай. Ам студент-гадайрихъ хайи диде хьиз гелкъведай, абуруз хуьрекар гьазурдай, пек-партал чуьхуьдай, галайвилер ийидай.

Бутая вичин вири къуватар кIелуниз, вичин кьилин мураддив агакьаруниз гузвай. ГьикI ятIани садра ада мединститутдин махсус музейдай инсандин кIарабар, яни сагъ са себет: кьуру кьил, гъилерин, кIвачерин, кьулан тарцин, пакун тIваларин кьилди-кьилди кIарабар кIвализ хканай. Ада абурукай са вуч ятIани кхьена кIанзавай. Абур авай турба стхади вич ксузвай чарпайдал хъуьцуьгандин кIаник кутунваз хьана. Гадаяр авай кIвал къакъаждайла, Маруся бадедиз и кIарабар жагъида кьван. Руьгь аватда къаридин. Вичин хашпара Аллагьдиз ибадат ийизвай, муъмин кас тир ам лугьудай. Вучда ида?

Хкведа зи стха тарсарай. Къариди кьилдин кIвале, вичин иконаяр ва пак маса ядигарар хуьзвай пипIе кузвай шем эцигна, гъилив хурал хаш чIугваз, дуьаяр кIелзава. Вичиз салам гайи Бутаян ванни атанач адаз. Гадади и пак мярекатдиз манийвал тавун кьетIна. Ам кухнядиз фенай. Къари бадеди, адет яз, гадайриз хуьрек гьазурна столдал тадай. И сеферда хуьрек авачир. «Яраб вуч хьанатIа? – фикирна Бутая. – Къаридиз хьайи хажалат-затI аватIа?» Вич ксузвай кIвализ хъфей гададиз вичин мес-къуьжни кIватI хъувунвайди, кIарабар авай турбани амачирди акуна. Вуч хьанватIа гададин рикIиз садлагьана аян хьана. Ам къаридин патав физ агакьдалди, Маруся баде вич атана акъатна. «Убирайся, ирод! – лагьана ада. – Такого святотатства я не позволю в своем доме!»