Апошні алгарытм

Калі насціл быў гатовы, Травень загадаў мне лезці на скалу побач, а следам падсадзіў і Лабрыка. Закінуў наверх найдаўжэйшую бамбучыну, адзін канец якой быў зрэзаны пад вострым вуглом.

Другую сцябліну ён прыхіліў побач, папярэдзіў, каб нікуды не перастаўляў.

– Па-першае, паглядвай на той каньён, – паказаў ён на разлом. – Калі вылезе Глышка – валі назад у лес. Ён бегае кепска, але камянямі шпурляе добра.

– А па-другое?

– Не злазь, пакуль не вярнуся. Гэтай бамбучынай бі яму па вачах, не давай вылезці!

– Дык уцякаць ці біцца?

Але крыкнуў ужо наўздагон. Травень падхапіў з зямлі яшчэ адну сцябліну і накіраваўся да берага. Мачэтэ ён пакінуў.

Мне засталося толькі сесці і пільнаваць адначасова і паплечніка, і невядомага Глышку. Паняцця не меў, хто ён. Адзін старажытны кітайскі палкаводзец раіў ведаць ворага яшчэ да сутычкі з ім. Ну, гучыць не зусім дакладна, але сэнс у тым, што калі добра ведаеш, то вораг табе не страшны. Калі што, я тыя камяні яму і вярну.

Блізіўся поўдзень. Сонца стаяла амаль над самай галавой і неміласэрдна смаліла на голым камяні. За лічаныя хвіліны я зненавідзеў джынсы: нібы знарок пашылі, каб спякота стала яшчэ больш невыноснай. Падкасаў іх да каленяў, але гэта мала ратавала. Злезці ды засесці пад бокам каменя, дзе быў кароткі, але хоць нейкі цень, я не наважыўся. Да таго ж даводзілася ўтрымліваць Лабрыка, каб той ненарокам сам не заляцеў на насціл. Добра, што хоць нейкую палёгку прыносіў свежы вецер.

На поўдзень, за сотню крокаў ад нашай пасткі, каля берага мясціліся дзве скалы, кожная памерам з нашу кватэру. Туліліся адна да адной пляскатымі вяршынямі, нібы закаханыя. Пад імі ўтварыўся грот – у празрыстай вадзе віднелася глыбокая цёмная пляма. Калісьці гэтыя блізняты, відаць, былі адзінай глыбай, што скацілася з гор.

Травень спыніўся насупраць грота, пастаяў, рушыў далей, потым развярнуўся. Ізноў замер, углядваючыся ў нешта пад скаламі. Прайшоўся на поўнач і назад. І так некалькі разоў туды-сюды.

Здавалася, з яго ўжо рагаталі ўсе крабы, якія тут толькі вадзіліся: на беразе не засталося нічога жывога. Нават алушы і тыя зніклі. Лезці далей да рыфаў – бязглуздства, магутныя хвалі адразу раструшчаць галаву аб гэтае каменне.

Нарэшце крабалоў палез у хвалі.

Скокнуў на меншы камень, што ледзь выступаў з вады перад гротам, нагнуўся і ўзяўся шарудзіць бамбучынай пад скляпеннем. Тое цярпела нядоўга. Сцябліна раптам вырвалася з рук, нібы аловак на паперы апісала прыгожую дугу і знікла пад вадой. Над паверхняй з'явіліся два перыскопы, а затым і метровая клешня. Яшчэ імгненне – і адцяпала б галаву гарэзе, але той ужо ірвануў на бераг. Аднак паслізгнуўся на жвіры, упаў і няўдала закоўзаўся. Умомант страціў увесь свой спрыт. Гаспадар кляшні не ўпусціў такой нагоды: вада ўспучылася – на свет паказаўся пляскаты панцыр і чатыры пары доўгіх ног.

Няўдаха-лавец ўскочыў і, пакульгваючы, пабег да нас. Краб кінуўся наўздагон.

Бура-зялёны панцыр дасягаў метраў двух ушыркі, а разам з нагамі –усіх чатырох. Пляскаты, усыпаны шыпамі, з вачыма-перыскопамі на тонкіх сцяблінках. Пачвара быццам з фантастычнага фільма. Краб быў невысокі, усяго мне па грудзі, але ягоная шырыня, ды масіўныя метровыя клешні выглядалі жахліва. Гэтакія гідраўлічныя нажніцы, якімі экскаватары дэмантуюць старыя будынкі. Здавалася, што зноў пачаўся кашмар з ізалятарамі і праваднікамі.

Дэмантаваць тут было каго.

Выцягнуўшы клешні наперад, краб імкнуўся дацянуцца да Траўня, клацаў імі літаральна за метр ад спіны. Гігант пёр напрасткі, на дзіва лёгка цягнучы на сабе цяжар брані. Важыў ён, мабыць, не менш за тону. Дагэтуль я быў упэўнены, што брахіюры бегаюць толькі бокам, але, відаць, прырода для гэтага віду зрабіла выключэнне не толькі ў памерах.

Я падскокваў на скале, нібы на патэльні. Лабрык заўзята брахаў, але таксама не ірваўся на дапамогу.

Перад самай ямінай нага Траўня раптам ажыла: той выпрастаўся і як вецер пранёсся па цэнтральным ствале. Схапіў загадзя падрыхтаваную бамбучыну і развярнуўся тварам да смерці.

Далей усё зрабіла бязлітасная фізіка. Маса, памножаная на хуткасць. Пераследнік па інерцыі заляцеў на самую сярэдзіну насцілу, доўгія ногі праваліліся паміж тонкімі сцяблінамі – тыя ахвотна раз'ехаліся ў бакі. Затрашчалі, ламаючыся, быццам запалкі. Краб заваліўся набок і абрынуўся, выплеснуўшы хвалю кіпеню. Але паспеў учапіцца кляшнямі за краі яміны і пачаў падцягвацца. У гэты момант свіснула бамбучына ў руках Траўня – і левае вока павісла на перабітай сегментаванай сцяблінцы. Гэта на некалькі секунд аглушыла гіганта, той асунуўся ў яміну яшчэ глыбей.

Паляўнічы і ахвяра імгненна памяняліся мясцамі.

Другое вока краб паспеў схаваць. Уцягнуў у заглыбінку, засталася толькі вузкая шчыліна, прыкрытая бранёй. Травень прыцэліўся і ўдарыў наўскасяк зрэзаным канцом у гэтую шчыліну. Трапна. Пры іншых абставінах наўрад ці ўдалося б, але калі клешні занятыя, а ногі сціснутыя недзе ўнізе, то любая кропка на гэтым непрабіўным панцыры – зручная цэль. Патрэбныя толькі сталёвыя нервы.

Аслеплены і аглушаны болем гігант канчаткова зваліўся ў яміну. У гарачай пары замільгалі клешні. Варочалася масіўнае цела, намагаючыся ўчапіцца за стромкія краі. Праз хвіліну-паўтары там усё заціхла.

Я зусім забыўся, што хоць адно крабавае вока прызначалася мне – застыў слупам, трымаючы ў руках сваю зброю. Не змог адвесці вачэй ад гэтага класічнага хорару. Відовішча для «васямнаццаці плюс», уваход абмежаваны, нават з дарослымі.

Травень спакойна стаяў каля прыроднага катла. Апіраўся на бамбукавую дзіду і разглядаў зломаны пазногаць на правай руцэ. Нібыта кожны дзень быў за прыманку для мясцовых монстраў.

– Слухай, а калі б гэты краб цябе дагнаў? – выдыхнуў я, крыху адышоўшы ад пабачанага.

– То пашанцавала б яму з абедам, – бестурботна засмяяўся паляўнічы.

Закінуты храм

Наша здабыча варылася больш за гадзіну.

Мы схадзілі ў джунглі, нарэзалі ліян, бананавага лісця. Выламалі доўгі сук, абрэзалі на ім бакавую галінку – атрымаўся добры крук. З тонкіх ліян сплялі кашолку, выслалі яе знутры бананавым лісцем. Таўсцейшыя ж взілі ў адзін канат і акуратна склалі петлямі.

За гэты час вада паднялася да самага верху, пераліваючыся цераз край. Затым яміна глуха выдыхнула, нібы стары дзед пасля паходу ў краму, і кіпень зноў паступова апусціўся на метр. Недзе пад намі дыхала геатэрмальнае ядро. Воблакі пары то хавалі, то зноў паказвалі членістаногі вастравок – яго буры панцыр пачырванеў і набыў матавае адценне.

Да наступнага цыклу мы ўжо былі гатовыя. Як толькі ўзровень вады пачаў падымацца – падвялі самаробны канат пад правую клешню, падчапілі яго з другога боку сукам-круком, завязалі вузел і зацягнулі пятлю. Потым асцярожна, без рыўкоў, каб не абарваць вяроўку, пачалі падцягваць цела наверх. Каб не сіла Архімеда, гэтая туша так бы і засталася на дне. Калі вада дасягнула краёў – мы выцягнулі кляшню на сушу. Ледзь справіліся: важыла яна мо пад сотню кілаграмаў, калі не больш. На шчасце, адзін край яміны быў ніжэйшы, і ўвесь кіпень пераліваўся праз яго.

Далей была не менш складаная частка аперацыі. Я абматаў канат вакол сябе і ўпёрся абедзвюма нагамі ў набліжэйшы валун – утрымліваў клешню усім целам. Травень нанёс моцныя, дакладныя ўдары мачэтэ ў адну кропку на локцевым згіне. Пасля доўгага кіпення злучальная мембрана страціла трываласць, а вось сустаў трымаўся. Нам давялося яшчэ павалтузіцца, круцячы канцавіну і так, і гэтак, пакуль сустаў з хрустам не разламаўся.

Здабычу адвалаклі ад крыніцы, у справу пайшоў базальтавы абломак. Выбралі цяжэйшы, з вострым краем. Грукалі з усёй сілы, з-за галавы, цэлячы ў адно месца. Моцны панцыр паддаўся неахвотна, пакрыўся расколінамі, а потым разламаўся. Пад чырвонымі аскепкамі паказалася белае з ружовым мяса, ад яго ішла пара. У гэтым каўшы было кілаграмаў з дваццаць чыстага дэлікатэсу, не ўлічваючы брані і суставаў.

Травень спяшаўся – усё тым жа мачэтэ выкалупваў яшчэ гарачыя кавалкі і кідаў у кашолку. Я трымаў яе раскрытай. Мы ўсё ж такі захапіліся гэтым працэсам. Раптам забрахаў Лабрык – у бок вялізных глыбаў, што валяліся ля падножжа скалы. Я павярнуўся. Нешта цяжкае праляцела каля самага вуха і з трэскам разляцелася за лічаныя крокі ад мяне.

– Бяжым! – Травень ускочыў, падхапіў пляцёнку і рвануў назад да цясніны.

Нават не азірнуўся.

Я панёсся следам. У мяне добры статкавы інстынкт. Каб пачаў круціць галавой, наступны камень трапіў бы па адрасе: ён упаў каля самых ног і яшчэ колькі метраў пракаціўся побач, весела падскокваючы. Памерам з маю галаву. Я ледзь паспяваў за таварышам, хоць той бег і з грузам, і з мачэтэ ў руцэ, ды яшчэ і пятляў, як заяц. Мабыць, і вочы на патыліцы меў, бо крыкнуў:

– Не бяжы напрасткі! Віхляй!

У самы раз. Я вільнуў управа – і яшчэ адзін вялізны камень праляцеў акурат маім ранейшым курсам. Я заманеўраваў, спадзяючыся, што ў невядомага каменякідальніка дрэнна з прыцэлам на апярэджанне. На шчасце, так яно і было. Яшчэ з дзясятак камянёў грукнула недзе за намі, а потым мы з радасцю нырнулі ў камарыны гушчар.

На адным дыханні прадраліся скрозь бамбук. Травень махнуў – усё, адбой. У гэтую гушчэчу за намі ўжо ніхто не спяшаўся. Мы паваліліся на валуны, цяжка дыхаючы.

– Бачу, вы даўно сябруеце, – паспрабаваў я пажартаваць, калі аддыхаўся.

– Раней сябравалі, пакуль не пазычыў у яго тое-сёе, – прызнаўся Травень.

– Няўжо запалкі?

– Ды якая розніца...

– Мог бы і вярнуць! Ведаеш, значна лепш, чым лавіць камяні!

– Клопат вялікі, – адмахнуўся ён. – Вернеш ці не – усё адно не даруе.

– Даруе, мы ж яму тону свежага мяса пакінулі! Вось і разлічышся!

– Ага, разлічышся, – пасміхнуўся даўжнік. – Яшчэ і вінным застанешся.

– Настолькі кепска ў яго з характарам?

– Мы на яго тэрыторыі. Яго ўладанні – яго і дзічына. Лічы, мы яшчэ больш вінныя, калі адхапілі гэтую кляшню.

Травень разаслаў на пляскатым камені бананавы ліст і вываліў наш няхітры абед. Мы накінуліся на яшчэ гарачае мяса. Яно было мяккім, мела прысмак марской солі і, мабыць, тых мінералаў, якімі насыціўся прыродны кацёл. Хапіла і Лабрыку, яшчэ палова засталася пра запас. Запілі вадой з ручая, а рэшту пакідалі назад у пляцёнку.

– Я так і не бачыў гэтага твайго Глышку, можа, паглядзім? – прапанаваў я, адганяючы маскітаў. Хацелася хутчэй выбрацца адсюль, хоць у які бок, толькі б не карміць гэтую арду.

– Паспееш пабачыць. Пачакаем, пакуль нажарэцца, потым маханём да дзеда Кірмаша.

Праз гадзіну мы наважыліся выглянуць з зараснікаў. Перад гэтым Травень сплёў з ліяны павадок і начапіў на рэтрывера. Папярэдзіў, каб ані гуку.

Каля нашай скалы з'явілася яшчэ адна глыба.

У ёй акрэсліліся дзве рукі, дзве нагі, адна галава і непамернае бруха. Чалавек, але не зусім, бо памерамі з самазвал, як і гэтая скала. Ростам пад пяць метраў. Шырачэзныя плечы, доўгія, падобныя да бярвёнаў, жылістыя рукі. Галава нібы дзежка, уціснутая проста ў тулава, уся ў гузаках і наростах. Гэтую дзежку ўпрыгожвалі кудлатыя бровы, нос-бульбіна, тоўстыя губы і россыпы бародавак.

Вакол валялася тое, што раней было крабам: чырвоныя кавалкі панцыра, адарваныя ногі і іншыя парэшткі, ад якіх рабілася крыху моташна. Велікан здолеў не толькі выцягнуць гэтую тушу, але і запіхнуць у сябе значную яе частку. Клешні, ногі, сам панцыр – раструшчыў, паадрываў, падаставаў знутры ўсё, што можна.

Глышка спаў, прытуліўшыся да скалы і падпёршы галаву кулаком-цэбарам.

Ісці ўздоўж вады было рызыкоўна: крабаед павярнуў сваё чэрава да сіняй прасторы акіяна, відаць, каб хутчэй астужаліся тэрмаядзерныя працэссы, што зараз у ім адбываліся. Ды і вецер мог данесці наш пах, а нюх у яго, паводле слоў Траўня, як у сабакі. Таму мы рушылі паўз скальную сцяну.

Прабіраліся ціха, перабежкамі, прысядаючы за кожным валуном. Мне даводзілася не толькі цягнуць Лабрыка на павадку, але і сачыць, каб той не падаў голасу. Як толькі мне здавалася, што лабрадор вось-вось пагукае ўладальніка кепскага характару, я хапаў яго за пысу і прыціскаў да сябе. Чакаў, пакуль не пройдзе гэты жыццярадасны парыў, потым мы зноў працягвалі рух.

Тое, што я здалёку прыняў за гузакі і наросты, аказалася грыбамі. Цэлыя пласты, нібы апенькі стары пень, абляпілі ўсю галаву – макаўку, скроні, патыліцу. Нават над вачыма: яны навісалі падстрэшкамі замест броваў. Толькі гэта былі не апенькі, а нешта падобнае да трутавікоў – цвёрдых, як камень, якія толькі сякерай і возьмеш. У адзенні гэтая істота не мела патрэбы: скура ад босых ступняў да самых грыбоў парасла шэра-зялёнымі лішайнікам. Ды не аднаго віду, а розных. На твары, руках, грудзях шчыльна рос ліставаты лішайнік, на хрыбце і крыжах – звісалі зялёныя бароды.

Каго тут выклікаць: батанікаў ці заолагаў?

Кожны крок даваўся ўсё цяжэй. Сядзець нішком і чакаць за каменем, стрымліваючы дыханне, было невыносна. Да таго ж навалілася спёка, ад якой пот цёк цурком. Хвіліны ператварыліся ў вечнасць. На ўмоўнай чырвонай лініі час зусім спыніўся. Здавалася, парослыя мхом вушы огра чуюць нават, як калоціцца маё сэрца. Толькі не спяшаецца ускокваць, а цярпяліва чакае, пакуль мы самі канчаткова не залезем у пастку.

Травень, здавалася, насалоджваўся кожнай хвілінай.

У класічных прыгодніцкіх фільмах вораг абавязкова прачынаецца ў апошнюю хвіліну: ловіць нейкі неасцярожны гук ці проста яму закарцела нешта праверыць. Адным словам, на тое ён і вораг, каб пралупіць вочы ў самы недарэчны момант. У выніку ён падымае вэрхал, мітусіцца, ганяецца і чамусьці імкнецца кагосьці там забіць. Мабыць, класічны варыянт выглядае больш прывабным. Калі небяспека ўжо засталася ззаду, і я з палёгкай выдыхнуў, паскараючы крок, лабрадор раптам вырваўся з маіх рук – і з вясёлым брэхам пабег да велікана.

Я кінуўся следам.

– Куды, назад! – Мяне схапіла за каўнер моцная рука і развярнула ў бок каньёна. – Туды бяжы! Твой дурань нас яшчэ абгоніць!

І я атрымаў добрага штурханца ў спіну.

Гэта адразу ацверазіла – перастаўляючы, як у сне, ватныя ногі, я пабег у патрэбным кірунку. Травень падштурхваў у спіну кожны раз, калі я збіраўся прыпыніцца ці нават азірнуцца на нашага чатырохлапага камікадзэ. Што называецца, не даваў стаць саляным слупам. Да ўсяго ж, даводзілася пераскокваць ці аббягаць вялікія валуны – атрымаўся спрынт з бар'ерамі на ўсе чатырыста метраў.

Прызнаю, што Травень разбіраўся ў сабаках лепш за мяне.

Лабрык дабег да ўтылізатара крабаў і абдаў таго зацятым брэхам. Так, што чуваць было па ўсім беразе. Не заглушыў яго нават рокат хваляў. У адказ – аніякай рэакцыі. Глышка як спаў, так і працягваў ціха пахропваць. Да рэтрывера пачало даходзіць, што правілы гульні крыху іншыя. І чым далей мы ўцякалі, тым больш відавочнымі яны станавіліся. Развярнуўшыся, лабрадор ірвануў да каньёна.

Лёгкія са свістам і хрыпам хапалі паветра. Сэрца, здавалася, вось-вось выскачыць. Ногі падгіналіся і чапляліся за кожны камень. Яшчэ крыху – і зваліўся б на месцы.

Нарэшце мы ўварваліся ў разлом, дзе, радасна падскокваючы, нас сустрэў пераможнік спаборніцтва.

Я павярнуўся. Гарачая крыніца, Глышка і парэшткі краба адсюль былі як на далоні. Не такі ён і дурны, гэты хадзячы гербарый: чакаў у цені, пакуль мы рабілі ўсю брудную справу, а потым пракраўся па-за скаламі. Хацеў забіць адразу двух зайцоў, а то і трох, калі б адзін з іх не меў добрага нюху. Не павярніся я ў той момант на брэх, хто яго ведае... Дагэтуль чую, як са свістам пралятае каля самага вуха важкая глыба.

Наш рабаўнік нават не думаў падымацца. Лабрык лашчыўся і хапаў за рукі. Прасіў, каб прыдумалі яшчэ нейкую гульню.

Каньён быў высокі, вузкі, месцамі і дзве машыны б не размінуліся. Базальтавыя сцены падымаліся на вышыню дзесяціпавярховага дома – уверсе віднелася толькі блакітная шчыліна.

Унізе панавалі вільгаць, змрок і прыемны халадок. Дно выглядала даволі роўным, ішло прама, як па нацягнутым шнуры, паступова падымалася ўгору. Зверху наскідвала камення, галля і рознага смецця, праз гэтыя купы бег-прабіваўся ручаёк.

У гладкіх сценах на розных узроўнях, а таксама абапал дарогі былі высечаны глыбокія жолабы, па якіх мусіла збягаць вада, але праз набітае смецце яна проста пералівалася цераз краі. Зразумела, што дрэнаж быў недзе і зверху, па краях каньёна. Толькі даўно тут не было сапраўднага гаспадара, каб прачысціць, павыкідваць усё і хоць неяк адвясці ваду. Таму нам давялося хлюпаць па ручаі.

Таго гаспадара, што туліўся цяпер у гэтых сырых сценах, усё задавальняла. Сляды яго побыту трапляліся па ўсім шляху: косткі, чарапы свіней, капыты, сківіцы акул, рэшткі разбітых панцыраў, пер'е, памёт і рэзкі пах аміяку. Тут табе і зала, і спальня, і кухня, і прыбіральня – усё ў адным калідоры. Царскія харомы на ўсю даўжыню. Каб не ручай, які падчас моцных ліўняў ператвараўся ў бурлівы паток і хоць неяк вымываў гэтую аўгіевую стайню, тут, без сумневу, усё б стала выграбной ямай.

Задзьмуў вецер, пачаў падштурхоўваць у спіну. І чым глыбей мы забіраліся, тым больш мяне працінаў халодны пот: куды кідацца, калі ўсё ж заявіцца гаспадар?

Метраў праз сто каньён вывеў да невялікай круглай пляцоўкі, парослай папаратнікамі.

У цэнтры пляцоўкі на чатырох магутных быках ляжаў двухметровы каменны глобус з абрысамі знаёмых мацерыкоў і астравоў. Адзін бык глядзеў на захад, другі на поўнач, трэці на ўсход, а чацвёрты на поўдзень. Выгнутыя рогі апошняга нацэліліся проста на нас. Глобус трымаўся толькі на іх прагнутых спінах, на шаснаццаці паўсагнутых нагах. Уся скульптура была цалкам выразана з базальту і адпаліравана амаль да люстранога бляску: на цёмнай паверхні гралі адбліскі і адлюстроўваліся нашы постаці.

У базальтавай сцяне, па ўсім перыметры замкнёнай пляцоўкі, быў высечаны трохярусны фасад, на якім, дзе толькі можна, чапляліся купіны папаратнікаў і фікусаў са звісаючым карэннем.

Насупраць кожнага быка, акрамя нашага, цямнелі парадныя ўваходы – глыбокія нішы, дзе ўсё танула ў густым змроку. Да парадных вялі шырокія прыступкі. Усярэдзіне кожнай нішы знаходзіліся высокія арачныя дзверы і па тры масіўныя калоны паабапал. Калоны падтрымлівалі на ўзорыстых капітэлях суцэльны пояс выразнога антаблемента і асобныя, распісаныя арнаментамі трохкутныя франтоны. Усю пляцоўку паміж уваходамі, ад калон да калон, апяразваў шэраг вузкіх ніш, у якіх стаялі скульптуры старажытных ваяроў у натуральную велічыню: панцырнікі, капійнікі, лучнікі, прашчнікі і нават вершнікі. Усё войска ў рыштунку антычных часоў.

На другім ярусе размяшчаліся паўкалоны, паміж імі былі высечаны арачныя вокны і нішы, таксама са скульптурамі. Толькі гэтым разам жывёлы, якія нашага вострава зусім не датычыліся: вось спакойна дрэмле, паклаўшы галаву на лапы, тыгр; вось горда пазірае на нас леў; вось падрыхтавалася скокнуць з вострага карніза чорная пантэра; вось выглядае са сваёй нішы воўк, а побач за купінай папаратніка узняўся на заднія лапы мядзведзь. Алені, антылопы, дзікі, не знайшлося толькі месца буйнейшым звярам.

На самым верхнім ярусе месціліся дэкаратыўныя пілоны і турэлі з вузкімі вокнамі; у паўкруглых экседрах туліліся урны, каменныя малпы і птушкі. Паўкупал кажнай вежы над уваходамі ўвенчваў базальтавы арол з распраўленымі крыламі. А вышэй зноў навісала суцэльная скала.

І ўсё ва ўбранні барэльефаў, гарэльефаў і арнаментальных паясоў. Паўсюль, дзе толькі можна было знайсці вольны куток. Расліны, птушкі, жывёлы. Жанчыны ў доўгіх туніках, некаторыя з амфарамі на плячах. Мужчыны ў тогах ці ў латах. Рука невядомага майстра выразала ў цвёрдым базальце з неверагоднай дакладнасцю, кожную рысу так, што можна было чытаць эмоцыі на каменных тварах, а затым адшліфавала да мяккага, алеістага бляску.

Паўдзённае сонца заглядала праз няроўнае кола скал, ствараючы ўнізе рэзкія, кантрастныя цені. Рокат хваль, шум ветру, крыкі птушак – усё засталося за маналітнай тоўшчай. Цішыня і спакой. На дне гэтага каменнага калодзежа нібы застыў сам час.

Хто, калі вытачыў гэтыя шэдэўры? Калі адсюль сышлі апоншнія людзі? Колькі часу мінула? Нешта падобнае можна пабачыць у Петры, у Іарданіі, але тут зусім іншы размах.

Пляцоўку таксама пакрывала смецце – тоўсты зляжалы пласт, пад якім чвякала вада. Паабапал выхаду ў двух нішах застылі вершнікі ў поўным рыштунку, на галовах каменных коней віселі рэшткі сеткі з тоўстых ліян. Травень паведаміў, што сеткай Глышка вылоўліваў занадта ахвочых дзікоў: чакаў, пакуль хто сунецца ў каньён, а потым гнаў да гэтых быкоў, дзе ўжо перакрываў выхад.

За параднымі ўваходамі ў вечнай цемры пакоіліся глыбокія залы. Усходняя і заходняя залы пад самую столь былі заваленыя пародай: невядома, час ці чыя рука наўмысна абваліла іх.

Уваход у паўночную залу перакрывалі масіўныя дзверы – пяціметровыя палотны ад нізу да самага верху аркі. Створкі былі выкаваныя ў выглядзе кветак, вінаграднай лазы, матылькоў і дробных птушак. Трымаліся на умураваных у скалу вертыкальных слупах, якія ўвенчвалі бронзавыя совы. І дзверы, і слупы, і совы на іх пазелянелі ад часу. Да дзвярэй звонку быў прывалены вялікі, вагой пад тону, валун. Побач прыткнуўся меншы.

Знутры залы цягнула моцным скразняком. Менавіта там, у чарнаце, знаходзіўся тунэль.

– Пакрыўдзіўся ўсё-такі, –Травень кіўнуў на меншы валун. – Яшчэ на тым тыдні падпіраў толькі гэтым.

– Спадзяюся, ты прыхапіў свой памяншальнік. – Я пастукаў нагой па вялікаму валуну: зрушыць яго можно было толькі трактарам.

– Тут нашы погляды з Глышкай супадаюць.

– Каб ніхто не лез з таго боку?

– Ты даволі здагадлівы.

– Думаеш, абыйсці нельга?

– Паспрабуй абыйсці, – пасміхнуўся Травень.

Вы вярнуліся ў заходнюю залу. Пачакалі, пакуль вочы прывыкнуць да цемры, потым палезлі па завалу пад самую столь. Намацалі дэкаратыўны верх бакавога уваходу: пад самае скляпенне нехта загнаў важкі валун. Крэкчучы і ламаючы пазногці спрабавалі яго выцягці – той толькі павярнуўся і захрас яшчэ надзейней. Тады травень лёг на спіну і стаў штурхаць яго нагамі, раз, другі, трэці… Валун неахвотна павярнуўся і заваліўся некуды далей, адкрыўшы вузкі лаз.

Мы праціснуліся ў гэты лаз, адзін за адным, метраў колькі прапаўзлі, прыціскаючыся да самага скляпення, а потым завал скончыўся. Мы скаціліся ўніз. Навобмацак пайшлі па вузкаму калідору. Зверху даносіўся шоргат і тонкі піск, нешта пранеслася, дакрануўшыся маіх валасоў.

Хутка наперадзе праявілася светлая шчыліна, а затым мы апынуліся ў паўночнай зале. Па нагам адразу сцебануў моцны скразняк. Злева, за каванымі дзвярыма, сярод папаратнікаў ўздымаліся рогі каменнага быка – той з сумам глядзеў на нас, так і не дачакаўшыся, калі здымуць з яго непамерную ношу.

Мы павярнулі направа.

Вакол цемра, наперадзе хоць вока выкалі. Ззаду віднеўся толькі светлы чатырохкутнік.

Травень ішоў упэўнена, відаць, даўно ведаў тут кожны куток. Мне заставалася трымацца за ім, раз-пораз налятаючы на спіну. Ногі ступалі па напластаваннях смецця, пахла гніллю, зямлёй і цвіллю.

– Асцярожна, косткі, – папярэдзіў голас з цемры.

Нешта злавесна затрашчала пад маімі красоўкамі.

– Калона леваруч... цяпер прыступкі ўгору.

Прыступкі скончыліся. Вузкая пляцоўка, адразу за ёй – дзверы: ужо не каваныя, а з суцэльных металічных лістоў, пакрытых тонкай гравіроўкай. Створкі былі рассунутыя часткова, паміж імі заставалася даволі вялікая шчыліна, каб праціснуцца. Далей вузкі доўгі пакой і яшчэ адныя дзверы, раскрытыя амаль цалкам – падобна на тамбур ці шлюз.

– Цяпер трымайся за сцяну праваруч.

Я намацаў сцяну – яна была аздоблена барэльефамі. Злева ўгадвалася другая сцяна, да яе можна было нават дацягнуцца, калі зрабіць шырокі крок.

Скразняк набраў моц. Калі ў прасторнай зале ён жорстка хвастаў па нагах, то ў тунэлі перарос ва ўраганны вецер – з сілай пагнаў наперад. Толькі паспявай перастаўляць ногі. Не ўяўляю, як тут можна прабівацца насустрач.

Тунэль цягнуўся бясконца: ні паваротаў, нічога, каб адзначаць хоць нейкія арыенціры, толькі бясконцы арнамент барэльефу. Хіба што лічыць уласныя крокі. Лабрык прыціскаўся да ног, скуліў, патрабаваў вярнуцца.

Я ўжо змірыўся, што давядзецца ісці і ісці ў гэтай поўнай цемры, можа, праз увесь востраў, як тунэль раптам скончыўся.

У твар дыхнуў прахалодны вецер. Вакол раскінулася начное зорнае неба, на тле якога акрэсліваліся высокі дах і масіўныя калоны. Пахнула лаўрам, ядлоўцам і кедравай смалой.