Ұлытау-нама

Обаны өлшеу жұмыстарының нәтижесінде келесі көлемдер анықталды: обаның «мұрттары», немесе, Әлкей Марғұлан жазғандай, «сәулелері» солтүстік-шығысқа қарап тұрғызылған, соған қарап, ескерткіш жаз айларының қақ ортасында, күн сол бағыттан шығатын кезде салынған деген тұжырымға келуге болады. «Мұрттардың» оңтүстік-батысында, айнала көлемі 15 метр шамасындағы екі «патша» обалары орналасқан. 100 метрге созылған солтүстік «мұртты» диаметрі 9 метрді құрайтын «құрбандық» оба бастап, тура сондай көлемдегі оба аяқтайды. Оңтүстік «мұрттың» ұзындығы 80 метр, оның батыс және шығыс «құрбандық» обалардың айнала көлемі 10 метр.

Обаны өлшеп болғаннан кейін Бала-Жезді өзенін төмен қарай қарап шығуды көздей отырып, Келдібек (1897 жылғы атауы Қарашың) ауылынан оңтүстікке қарай 5 шақырым жерден кездейсоқ тағы бір обаға тап болдық. Бұны біз әзірше Бала-Жезді-ІІ деп атадық. Оба өзеннің сол жағалауында, арнаның сортан жерінде жатыр. Өзеннің жылдық белсенділігінің салдарынан батыс жағындағы жалғыз «патша» обасы болмаса, «мұрттары» да, «құрбандық» обалары да сортан құмның астына түсіп кеткен, тек тастардың жоғарғы бастары ғана жер бетінен анық емес көрінеді. Қара жол екі мұртты ортасынан кесіп өткен, сондықтан, тас «іргесі» жолдың үстінде көлденен жатыр. Сол жатқан күйі біздің осы обаны кездейсоқ табуға себеп болды.

Обаны өлшеу жұмыстарының нәтижесі келесідей болды: «патша» обасының айнала көлемі 11 метр, «құрбандық» обалардың көлемі шамамен 9 метр. Солтүстік «мұрттың» ұзындығы 110 метр, оңтүстік «мұрттың» ұзындығы — 80 метр. Оңтүстік «мұртты» батыстан бастайтын «құрбандық» обаның көлемі 10 метр.

Бала-Жезді-ІІ обасын өлшеп болғаннан кейін Келдібек арқылы Сәтбаев қаласына қарай қайта жүре, үйге оралдық. Үйге келгенмен зерттеу жұмыстары аяқталған жоқ. Спутник картасын пайдалана отырып, Бала-Жезді-ІІ «мұртты» обаның орнын анықтадық. Обаның жан-жағын шалып отырғанда, Келдібек ауылынан шығысқа қарай 3 шақырым, Есқұла су тасымалдайтын стансасынан оңтүстік-батысқа қарай 5 шақырымдай жерден тағы бір «мұртты» оба табылды.

Бұл обаны біз Қарашың-ІІ деп атадық, өйткені ең бірінші табылған Жезді «мұртты» обасын сол маңайдан басқа обалар анықталғаннан кейін, Қарашың-І деп атауға тура келді. Негізі, обаларға қатысты топономикалық жұмыстарды ескерткіштердің атауларын анықтау үшін тереңірек жүргізу қажет. Ол үшін 1897 жылғы «Материалдарды» пайдалана отырып, қыстақтардың тізімін айқындаған жөн.

Қарашың-ІІ «мұртты» обасының спутник арқылы өлшенген және шамамен алынған переметрлері келесідей: ескерткіштің батыс жағында диаметрі 13 метр шамасындағы жалғыз «патша» обасы және екі «мұртты» бастайтын, айнала көлемі шамамен 6 метрді құрайтын, «құрбандық» обалар орналасқан. Екі «мұрттың» ұзындығы 70 метрдей, екі аяқ «құрбандық» обалардың айнала көлемі 6 метр шамасында.

Спутник картасы арқылы, Үлкен-Жездіге Бала-Жезді құятын маңайдан төмен орналасқан ауылдан тура шығысқа қарай жүретін жолдың сол жағынан, өзеннен екі шақырым жерден тағы бір оба анықталды. Обаны спутниктен өлшегенде, көлемі басқа обаларға қарағанда едәуір ірілеу екені бірден көзге түсті. Екі орталық «патша» обалардың көлемі шамамен 15 метр, екі «мұрттың» ұзындығы 130 метрден, басты және аяқ «құрбандық» обалардың диаметрлері шамамен 7—9 метрден болды. Бұл обаны зерттеп, атауын беру үшін кешенді археологиялық жұмыстарды жүргізу қажет.

Жезді өзенінің алқабында тағы бір анықталған оба бар екен, ол Талдысай археологиялық кешенінде, Жезді-Ұлытау тас жолының бойында. Оны археолог Арман Бейсенов зерттеп бастаған, бірақ ол бойынша жарияланған мақалалар мен монографияларды еш жерден кездестірмедік. Аталған археологиялық ескерткіштер Батыс Сарыарқада шоғырланған «мұртты» обалардың бір бөлек кешені болып табылады және тереңірек зерттеп, тіркеуге алуды талап етеді.

Мұхтар Бақытұлы 20.10.2022 жыл Сәтбаев қаласы

Яфес

Яфес (Яфет) — көне жылнамаларда аталған Нұһ пайғамбардың баласы, түрк елінің түп атасы. Яфес туралы Рашит ад-Дін, Әбілғазы, Жалаири, т.б. жылнамашылар, мәтіні бір-бірінен айнымайтындай етіп жазады. Бүкіл Жерді топан су басып, күллі тірі жан опат болғанда, Нұһ пайғамбардың кемесінде аман қалған Яфес, Хам, Сам атты үш баласы, келіндері және сыңарлы жануар-жәндік Жерді жаңадан игереді.

Әбілғазының жазуы бойынша, Нұһ пайғамбар өзінің үлкен ұлы Яфесті теріскейге, Хамды Үндістанға, Самды Иран жеріне аттандырады. Яфес әкесінің жұртынан шығып, Еділ мен Жайықты қоныстанып, сол жерде 250 жыл өмір сүріп, қайтады. Ол дүниеге сегіз ұл бала әкеледі. Олар: Түрк, Қазар, Сақлаб, Рус, Минг, Чин, Кемер және Тауарих.

Рашит ад-Дін өзінің «Жамиғат ат-Тауарих атты жылнамасында Яфестің өмірін мемлекетіндегі басты өмір сүру шаруашылық болып көшпелілік қалыптасқан кезеңмен ұштастырады. Сонымен қатар, жылнамашы Яфесті Шариғатқа негізделген басқару жүйені орнықтырған патша ретінде сипаттайды.

Яфес дүниеден өтер алдында өзінің мұрагері қылып Түркті тағайындайды. Ол қалған алты баласына «Түркті өздеріңнің патшаларың деп санаңдар және оған бағыныңдар» деп аманат етеді.

Әбілғазының жазуы бойынша, Түркте төрт ұл болған екен: Түтек, Жекел (Жақал), Берсежар, Емлақ. «Өлер алдында Түрк патша қылып Түтекті таққа отырғызып кетеді. Түтек ақылды және кемеңгер патша болды. Ол Иран падишаһы Кеюмерстің замандасы еді. Бір күні аңға шығып, жабайы ешкіні атып алып, кебап пісіріп, оны жеп отырғанда, еттің бір бөлігі жерге түсіп кетеді. Жерге түскен етті көтеріп, аузына салса, ет өте дәмді болып сезіледі. Сөйтсе, ол жер тұзды екен. Сол кезден бастап Түтек етке тұз қосуды бұйырады. Түтек өлер алдында таққа ұлы Абұлжа қанды отырғызып, „барса келмеске“ кетеді. Абұлжа елді көп жыл басқарып, орнына Бақүй Діп қанды отырғызады. Бақүй әлсірегенде, таққа Алынша қанды қояды. Алынша қанның уалаяттары мен ел ұлыстары көбейіп-көркейіп, күшті ел болады. Оның екі егіз ұлдары болады: біріншісі — Татар, екіншісі — Моғұл. Алынша қан қартайғанда өзінің жұртын екіге бөліп, екі ұлының еншісіне береді. Моғұл қанда төрт ұл болады: үлкені — Қара қан, екіншісі — Гүр қан, үшіншісі — Қыр қан, төртіншісі — Ұр қан. Моғұл қан билік тізгінін Қара қанға беріп, өзі мәңгілікке аттанады. Қара қан Ортақ пен Кертақты жайлаған. Бүгін ол тауларды Ұлытау және Кішітау деп атайды. Қысты ол Сыр бойында, Қарақұмда және Борсықта өткізген». (Абу-л-Газы. Родословная туркмен. АН СССР, М. 1958).

Алынша елін екі ұлына бөліп бергенде, Мұңғылға тиесілі жұрт Ертіс пен Ыстық-көлден Жайыққа дейінгі жерді алса, Татардың жұрты Ертістен Машынға (Манчжурия) дейінгі жерлерді жайлаған. Осылай Яфестің ұрпақтары Ұлытауды өздерінің мемлекетінің орталығына айналдырып, күллі кигіз туырлы елдерді біріктіреді.

Мұхтар Бақытұлы, 19.11.2022 жыл

Яса

«Яса», «Жаса», «Жасау-ізі» — Шыңғыз қаһанның әмірімен қабылданған мұңғыл құқықтық заңдарының жиынтығы. Кейбір зерттеушілердің пікірі бойынша «Ясаны» құрастыруға Жошының нойаны Байқу (Майқы) тікелей қатысқан. Заңнаманың 33 үзінділері және Шыңғыз қаһанның ауызынан шыққан 13 қосымша сөзі аңыздар мен әдебиетте, жырлар мен жылнамаларда, әсіресе, парсы және арап тарихшыларының хабарламаларында сақталған. Толықтай бірінші болып «Яса» туралы парсы жылнамашы Рашит ад-Дін баяндаған. Заңнаманы зерттеумен Йозеф фон Хаммер-Пургшталь, И. Березин, Г. Хоуорт, Аль-Макризи, Мұхтар Мағауин, т.б. айналысқан.

«Ясаның» мәтіні көбіне қылмыстық құқығы туралы ережелерден құралып, үлкен далаға созылған алпауыт империяның елін бір тәртіпке бағындырып, тыныштық орнатуды мақсат еткен. Мемлекет басқарудан бастап қарапайым адамға дейінгі қарама-қатынасты бір жүйеге келтіру арқылы, баптардың талаптары бұзылған сәтте қолданылатын жазалар қарастырылған. Соған қоса, кейбір ережелер әскери жасақтарды қалыптастыру, оны басқару мәселелері және нойандар мен қандардың бір-бірімен әскери де, әкімшілік те қарым-қатынас орнату тәртіптер туралы баяндаған.

Заңнамадағы тұрмыс-тіршілік бағыттағы баптар ең біріншіден көшпелі кигіз туырлы елдерге арналған. Мысалы, жолаушыны тамақтандырып, үйге қондыратын барлық жағдай жасау даладағы әр адамға міндеттелген және оны орындамағандар қатан жазаға тартылатындығы ескертілген.

Қазақ қандығы кезінде жарыққа шыққан қалмақтардың «Дала жинағы» мен қазақтардың «Қасым қанның қасқа жолы», Есім қанның ескі жолы» және «Жеті жарғы» заңнамалары «Яса» ережелерінен негізделген. ХІХ ғасырда қазақ даласын аралаған орыс зерттеушілері жергілікті елдің көптеген салт-дәстүрлері Шыңғыз заманынан басталатынын айтады. Демек, шығыстанушы Веньямин Юдин қалыптастырып кеткен «чингизизм» ұғымы қазақ даласында сегіз ғасыр бойы тамырын тереңінен жайып, кеңес заманына дейін елге ықпал еткен.

Мұхтар Бақытұлы, 20.11.2022 жыл.

Мұңғыл

Мұңғыл, моғол, моңғол — түрк қауымынан шыққан кигіз туырлы елдерге жататын көшпелі ел. «Оғыз-нама» мен «Түрк шежіресі» бойынша біздің дәуірімізге дейінгі заманда мұңғылдардың атамекені бүгінгі қазақ даласы болған. Көне жылнамашылардың шежірелеріне сүйенсек, Мұңғыл Алыншаның баласы және Татардың інісі болып келеді.

Әбілғазының пайымдауынша «Мұңғыл» есімі «мұңаю» деген көне түрк сөзінен шыққан. Сол замандардағы салт-дәстүр бойынша баланың есімін бір жасқа толғаннан кейін бірақ қойған. Өсіп келе жатқан бүлдіршіннің мінезін байқап, қылықтарын бақылап барып, сырт көз бағалаған ғұрпына сай оған атын берген. Біздің дәуірімізге дейінгі І-мыңжылдықта Мұңғылдың ұрпақтары сол кездегі Ортақ пен Кертақты (қазіргі Ұлытау мен Кішітау — Әбілғазы) және Қаратау мен Сырдың бойын мекен еткен. Сол елдің арасынан, шамамен б. д. д. ІІ ғасырда, Евразияның көптеген елдерін бағындырған Оғыз («Оқ», «із») қаһан шыққан.

Шамамен ІІ ғасырдың аяғында оның құрған ұлық империясы, Ертістің арғы жағынан келген бауырлас татарлардың шабуылдарынан әлсіреп, құрбымға кетті. Аман қалған Қиян қан мен оның бауыры Нүкүз екеуі шамалы елмен Еркінқон деген таулы жыраға барып тығылады. Ол жерде 450 жыл өмір сүріп, әскер саны көбейгеннен кейін, шамамен VII ғасырдың ортасында Ортақ пен Кертақтағы атамекендерін татарлардан азат етіп, жаңа мемлекет құрады. Бұл жолы мұңғыл елін бастаған Бөрте-шені болатын. Жайлауы Жайықтан Ыстық-көлге дейін кеңейген ел Оғыз қаһанның ұрпақтары болғандықтан, оларды оғыздар деп атап кетті.

«Оғыз қаһан» эпосы бойынша, шамамен VIIІ ғасырда оғыздарды Қият руының басшысы Добын-баян (Домбауыл) басқарған. Добынның ауылынан Белгібай, Бағаналы және нируундар (ару тұқым) тарайды. Нируундардың Бүтінжар тармағынан Шыңғыз қаһанның бабалары өрбиді. Шамамен Х ғасырда Ұлы далада кезекті құрғақшылық орын алып, көшпелі елдер арасында тағы да аласапыран заманы басталып кетті. Соның салдарынан, қытайлардың шабуылының нәтижесінде мұңғыл елі жан-жаққа бытырап, Ұлытауда тек Бағаналы (Бакана —Гавердовский) қалады.

Кейін, ХІІІ ғасырдың басында тарихи сахынаға Шынғыз қаһан шығып, мұңғыл елін бір тудың астына топтастырады және Оғыз бабасының Алашын азат етуге бел буады. Бүгінгі күні мұңғыл этнонимі қазақ қоғамының арасында өшіріліп, қазіргі Моңғолияда ғана сақталып қалған. Оның бәрі, Х ғасырда сол жаққа ауып кеткен Шыңғыз қаһанның «зүүнғар» (сол қанат) тайпалары, яғни Баят, Дөрбіт, Ойрат, Торғауыт, т.б. мұңғылдардың шежірелері ұмытылмағанының арқасында сақталған.

Мұхтар Бақытұлы, 20.11.2022 жыл

Ұлытау өңірінің тас дәуіріне жататын ескерткіштерді зерттеу

Өңіріміздің тас дәуіріне жататын ескерткіштерді ғылыми зерттеуді 1946 жылы Ә. Х. Марғұлан басқарған Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (ОҚАЭ) жүргізе бастады. Сол сәттен ғылым үшін көне тұрақтар, тұрғын мекендер және шеберханалар сияқты мыңдаған объектілер туралы мәліметтер пайда болды.

Тіркеуге алынған ең көне ескерткіштерден палеолит дәуірінің ашель кезеңіне жататын адамдардың тұрақтарын атап өтуге болады. Олар: Мұзбел, Жаман-Айбат, Аяқбұлақ, Обалысай. Мезолит және неолит дәуірлеріндегі ерекше орын алып отырған, Үлкен Жезді өзенінің алқабынан табылған Тоқтағұл тұрағын атап өткен жөн. Неолиттік тұрғын-мекендердің қатарынан Ұлытау, Жанайдар, Мыйлықұдықтың төменгі қабаты, т.б. табылды.

Ескерткіштерді зерттеу барысында археологтарға жергілікті комбинаттың геологиялық партиясы көп көмек көрсетті. Жер қабаттарынан кен іздеп жүріп, олар көне заманындағы адамдардың тас құрал-жабдықтарына тап болып отырды және сол материалға сүйене отырып, өздерінің мақсаттарына да жетіп отырды.

Объектілердің арасынан, Жезқазғаннан Ақкенсеге дейінгі жолда табылған, Передержка-1 және 2 тұрақтары ерекше назарға лайық. Бұл жердегі адамның тұрмыс-тіршілігіне куә ретінде, орта және кейінгі палеолитке жататын, ирексынды және екіплатформалы нуклеустерді алуға болады.

1964 жылы археолог М. Н. Клапчук, Жезқазғаннан оңтүстік-шығысқа қарай 150 шақырым жерде орналасқан, Жаман-Айбат қыр сілемінің аумағында жатқан тас дәуірінің 11 ескерткішін ашты. Археолог оларды ашель заманына, яғни б. д. д. 140-мыңжылдық пен одан да ерте кезеңге жатқызады.

1967 жылы сол Клапчук, Жетіқоңырдан оңтүстік-батысқа қарай 4 шақырым жерден, Обалысай-1 тұрағын ашты. Қазба жұмыстары кезінде галька, нуклеус және чоппинг сынды тас құралдары табылды. Обалысай-1-ді Клапчук төменгі плейстоценнің аяғы және орта плейстоценнің басына, яғни б. з. д. 400-мыңжылдыққа жатқызады.

Ағымдағы мыңжылдықтың басында тас дәуірінің ұлытаулық тұрақтарының археологиялық зерттеуі қайтадан жанданды. 2001—2012 жылдардағы ОҚАЭ жұмысының нәтижесінде, зерттеу жұмыстардың бірінші жылда-ақ, О. А. Артюхова, Д. С. Байгунаков, Т. Г. Бексеитовтар Талдысай шағын ауданда, палеолиттен энеолитке дейінгі кезеңге жататын 11 ескерткіш ашты. Олар: Тоқтағұл, Үлкен-Жезді, Талдысай-3, Аяқбұлақ, Талдыбұлақ-1,2,3, Тасбұлақ, Сарыбұлақ-1,2,3.

Үлкен Жезді тұрағында жүргізілген қазба жұмыстары, Талдысай шағын ауданын алғашқы адамдар кейінгі палеолитте, яғни мұз еріген кезде, шамамен б. д. д. ХІІІ-мыңжылдықта игергенін көрсетеді. Тоқтағұлдың топырағын радиоуглеродтық сараптама жасау арқылы тұрақтың тұрмыс-тіршілігін б. д. д. VII-ІІІ-мыңжылдықтармен тежеуге тура келеді.

Зерттеулердің нәтижесінде Талдысай шағын ауданның алғашқы тұрғындардың аң аулау және терушілікпен айналысқаны белгілі болды. Ол туралы тұрақтардың мәдени қабатынан табылған артефактілер куәгерлік етеді. Қазба жұмыстар кезінде құлан, арқар, тура, киік, сонымен қоса, бұлан мен жылқының сүйек қалдықтары табылды. Бұндай тіршілік түрін жүргізуге қолайлы климаттық жағдай әсер етті. Ол кезде жоғары өсімдік, ылғалы ауа және жауын-шашыны мол атлантикалық голоцен үстем болған.

Талдысайдың барлық тұрақтарында он мыңдаған пластиналар, құрал-жабдықтардың ішпектері, тас жаңқаларының құрылымы, кремнилік алевриттер мен аргиллиттер табылды. Тоқтағұл тұрағының энеолиттік қабатының жоғарғы жағынан керамика, кен және қождың қалдықтары табылған. Бұл жәйіт сол кезде өңірде металлургиялық істің толығымен дамығанын көрсетеді.

Мұхтар Бақытұлы, 23.11.2022 жыл.

Талдысай

Талдысай — көне металлургтардың қонысы, Талдысай археологиялық микро-ауданның ерекше нысаны. Қоныс Жезді-Ұлытау бағытындағы тас жолдың 18 шақырымында, Талдысай өзенінің Үлкен-Жезді өзеніне құятын тұсында орналасқан. Талдысай металлургиялық қоныс металл балқыту ісінің ірі және күрделі орталығы болып табылады. Кембридж университетінің радиоуглеродтық зерттеуіне сенсек, қалашықтың қарқынды түрде дамыған тіршілік кезі б,д,д, ІІ-мыңжылдыққа келеді.

1992 жылдан бастап, Ә. Марғұлан атындағы ОҚАЭ-ің мамандарымен және Ө. Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті, тарих факультетінің студенттері жүргізген археологиялық қазба жұмыстары үлкен көлемдегі артефактілерге ие етті. Олардың зерттеулері Талдысай Жезқазғанның кенін өндеу және балқыту ісіндегі маңызды мекен болғанын көрсетті.

Ескерткіш «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында зерттелген нысандардың тізіміне еңіп, сол бағдарламаға сәйкес 2004—2006 жылдар аралығында қомақты қаржы бөлініп, едәуір көлемдегі археологиялық қазба жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік тудырды. Осы жұмыстардың нәтижесінде көптеген бақырлар, яғни металл құю құралдары табылды. Сонымен қатар, кейбір бақырлар, қоныста кен байытумен қоса, ұсталық әдіспен металды өңдеу іс арқылы дамығанын білдіреді. Талдысайдың шеберлері еңбек құралдар, әшекейлер, ине және пышақ өндірген. Ол туралы табылған ұсталық құрал-жабдықтар мен қашаулар куә етеді.

Сонымен қатар, археологтар көп көлемде мыс құймалар тапты. Бұл жәйіт қоныста дайын металлургиялық өнім шығарылғанын және Орталық Азия, Оңтүстік және Батыс Сібір елдерімен сауда-саттық дамығанын аңғартады.

Талдысай қонысы үш қазба нысандар арқылы зерттелді. Археологиялық зерттеу үшін, әсіресе, б.д. д. ІІ-мыңжылдыққа жататын ертеандрондық тұрғын үй және шеберхана болып табылатын №1 қазба нысан қызықты болды. Аумақ шартты түрде батыс және шығыс телімдеріне бөлініп, бұл жерден екі тұрғынды-өндірістік кешен табылды.

Қоныстағы технологиялық процесті зерттеу барысы зерттеушілерді Талдысай металлургтері күрделі өндіріс айналымын пайдаланғанын және металлды алуда әдістерін дамытып отырғанын білдіреді. Ол туралы жер пештерінде өндірілген жабық төлкелер мен сабтарды құрсаулап қаптау құю әдістерінің көрінісі айтады. Бұл пештер Орал және Донецкідегі пештеріне ұқсайды.