Ұлытау-нама

Добун мерген Оғыз қаһанның нәсілінен тарағанын Әбілғазы жазады. Оның бабасы Қиян Ел қанның баласы еді. Қиянның кезінде Ұлы далада маңызды саяси өзгерістер орын алған болатын. Себебі — даланың басты аймақтарын ғасырлық шөл алып, жер жетіспей, рулар мен тайпа-елдердің арасында қақтығыстар орын алды. III — IV ғасырлары шығыстан жылжыған күндер Ұлы көштің басталуына себепкер болды.

Сол аласапыран заманда өмір сүрген Қиян мен оның құрдасы Нүкүз (Ел ханның інісінің ұлы) жан-жақтан алған жаудан мал-мүлкін сақтау үшін бір таудың ішіне кіріп паналайды. Ол жер бүгінгі тарихнамада Ергенеқон деген атаумен белгілі. Әбілғазы Қиянның ұрпақтары Ергенеқонда 400 жыл өмір сүрді дейді. Сонда, қият болып аталған Киянның ұрпақтары Ергенеқоннан шыққандағы кез VIII ғасырға келеді. Оларды сол кезде басқарған құрлас руынан шыққан патшалары Бөрте шене.

Әбілғазының Ергенеқон туралы баяны шындыққа жатады, өйткені Ұлы даланы жалмап алатын ғасырлық шөл туралы кезінде Лев Гумилев те жазған. Ол шөл әр алты ғасыр сайын болып тұрған. Адамзат тарихнамасына белгілі ең бірінші ғасырлық құрғақшылық біздің дәуірімізге дейінгі ІІІ ғасырда болған. Одан кейін жоғарыда аталған ІІІ-IV ғасырда болған екіғасырлық құрғақшылық орын алды. Сол кезден VІІІ ғасырға дейін далада мал жайып, адам баласына өмір сүру мүмкін емес еді. Тек VІ ғасырда жауын-шашым мөлшері артып, шөптің басы көтерілгеннен кейін қаңсырап қалған даланы аман қалған ру-тайпалар иегере бастайды. Ол кезең Түрк қаһанатының құрылып, үлкен империяға айналған кезеңімен белгілі.

Сонымен, Ергенеқоннан шыққан ел даланы жайлап, қоныстарды иегеріп, жайылымдарға мал өргізіп көбейді. Сол арада Бөрте шенеден Добұн мергенге дейін 13 ұрпақ өнеді. Добынның жұрты қуатты мемлектке айналды. Қиян (Хиям) қаласы оның басты қонысы болып, жазғы орны Арғанатыдағы Добұнның ауылы (Домбағұл) деп аталған Дарқу сарайы болды.

Күлтегіннің тасқа қашалған жазуында «оғыздар менің иелігімде еді, бірақ олар маған қарсы бой көрсетті» деп жазылған. Кейін оғыздарды қайта бағындырмақ болған істен ештеңе шықпай, олар Түрк қаһанатынан егеменді болғаны тарихқа мәлім. Осы саяси жағдайға Добынның қатысы бар ма деген сауал туындайды, өйткені Теріс-Кендірліктің бойындағы дің тарихта ерекше із қалдырған тұлғаға арнап тұрғызылғаны айдан анық.

Добұнның үлкен ұлы Белгінот (Белгібай) қазақ шежіресінде Найман елінің белгілі бабасы ретінде көрсетілетін Белгібайға келеді. Ал екінші ұлы Бүгінүт моғол тілінен қазақшаға аударғанда Бақанот, немесе Бағаналы болып шыға келеді.

Әбілғазының жазуы бойынша Добұн баян ерте қайтыс болып, әйелі Алангүй ерсіз тағы үш бала табады. Ол таңғажайып хиқаяны «Түрк шежіресінен» табамыз. «Бұл үш ұлдан болған елдердің бәрін Нирун дейтін еді, нирунның мағынасы — „ару тұқым руы“ дегені, өйткені моғолдың түсінігі бойынша, ол ру нұрдан пайда болды». (Әбілғазы. Түрк шежіресі. 1992 жыл. 47-бет). Осы үш баланың ең кішісі Бүтіңжардан Шыңғыс қаһан мен мұңғылдың көп рулары тарайды. «Оғыз-нама» мен «Түрк шежіресі» бойынша, Қайду Бүтінжардың сегізінші ұрпағы болса, Шыңғыз қаһан Қайдудың алтыншы ұрпағы. Яғни, Бағаналылар мен Шыңғыс қаһан әулеті бір шешеден туады. Сондықтан, кейбір зерттеушілер Шыңғыс қаһанды бағаналыдан таратады.

Жоғарыда келтірілген екі аңызды сараптай отырып, Домбауыл мерген мен Добұн мергенді бір кейіпкер ретінде қарастырсақ, Шыңғыс ханның Қият бабаларының атамекені ретінде Ұлытауды қарастыруға болады деуге толық негіз бар. Бұл жайында Гавердовский былай жазады: «При возвращении Чингиз-хана из Персии в свое Отечество, Чучий в 1223 г. имел в степи Киргизской около гор Улутау с отцом своим свидание, во время которого при большом торжестве, сопровождаемом ристаниями и знаменитою охотою, отец восстановил опять согласие с сыном, отдав все земли Дайтше-Кипчак в верховное его управление». (Гавердовский Я. П. Обозрение киргиз-кайсакской степи. 1804 г.)

Әрине, аңыз бір мәтінде болып, тек уақыт өте адам мен жер атаулары өзгеріске ұшырағанын жоққа шығаруға болмайды. Бірақ Әбілғазы мен Қадырғали Жалайыр Шыңғыс қаһанның шежіресін тарқатқанда Добұн мергенді атайды. Соған қарағанда «Моңғолдың құпия шежіресінде» аталған Добұн шын өмірде болған кейіпкер болу тиіс.

Ал енді географиялық сұраққа келетін болсақ, Шыңғыс қаһанның бабалары — Қара хан, Өғыз хан, т.б. бәрі Борсықтағы Қарақорымда (Қарақұмда) қыстаған. Гавердовский 1804 жылы ел шежіресіне сүйене отырып Найман елінің кіші бір бөлігі Бақана (Бағаналы) руы Қарақұмда Шыңғыс қаһанның жорықтарына дейін қыстаған дейді. Бұл дерек Қазақстанды мұңғылдар келіп жаулап алды деген тарихи ұстанымды жоққа шығарып отыр. Өйткені мұңғылдармен тайпалары автохтонды болып шыға келеді. Тарихи шындық соған жақын болады.

Ол ол ма? Гавердовский Шыңғыс қаһанды мұңғыл нәсілінен шыққанын атап, олардың Отаны Ұлытау мен Кішітау деп кесіп айтады. Сонымен қатар, Шыңғыс қаһаннан кейінгі Ұлы қаһандары қазақ жерінің шығыс бөлігінде орналасқан дейді. «Известно, что прямые наследники Чжингис-хана, имевшие главное пребывание близ восточной части степи Киргизской, носили титул великих ханов и верховных властителей всех орд, а потому народ, им подчиненный, назывался Великою ордою, или, говоря прямо по азиатскому диалекту, Большою ордою, которая занимала обширное пространство восточной части степи Киргизской. От сего впоследствии западные поселяне всех в востоке обитающих моголов называли сим именем». (Гавердовский Я. П. Обозрение киргиз-кайсакской степи. 1804 г.)

Жоғарыда сарапталған фактілерді түйндейтін болсақ, Ұлытау өңірінің Шыңғыс қаһан империясының тарихында ойып алған рөлі шынымен де ұлық. Басқа емес, Жошы ұлысының Ұлық Ұлыс аталуы бекер емес. Ұлытау ХVІ ғасырға дейін бөгде ешкім жоламайтын қорық болды. Ұлытауды Карпини де, Рубрук та, Поло да көре алмай кетті. Алаша хан, Домбауыл, Жошы хан, Болған ана күмбезді кесенелер ашық алаңға, «он ок ұшатын» қашықтыққа дейін жан-жағы алақандай көрініп тұратын жерге тұрғызылған. Олардың айналасындағы бейіттерге кейін, шамамен ХVІ ғасырдан кейін кісілер жерленген. Оған дейін Жошы ханнан басқасының бәрі жалғыз тұрған. Оларды қият-бағаналылар мен Жошының ұрпақтары қорыған.

Сонысымен Ұлытау өзінің ұлылығын бүкіл Евразияға паш ете алмады. Ол саяси құпия тарихи құпияға айналды. «Моңғолдың құпия шежіресінің» түп нұсқасы солай пайда болды деп ойлаймыз. Бұл тек біздің пікіріміз. Қалғанын бір Аллаһ біледі!

Мұхтар Бақытұлы Сәтбаев қаласы 30.01.2021 жыл

Қырық-Құдық мешіті

Ресей империясының қазақ жеріндегі отарлау саясаты қазақ ру-тайпаларын «төмен мәдени», яғни дала аймақтарына ығыстыруды көздеді. Петропавловск, Павлодар, Усть-Каменогорск, Семипалатинск, Верный бекіністері қалаларға айналып, аумақтарында православл шіркеулері мен еврей синагогалар бой көтерді. 1865 жылы Орал, Сібір және Жетісу казактары Ташкентті алысымен, қазақ толығымен өз шаһарларынан айырылды. Ұлы Жібек жолы құлдырап, оның үстінен жоңғар шапқыншылығы оңтүстіктегі қалаларды әлсіреткеннің үстінен, орыс патшалығы жаңа қалалар салып, қазақтарды үйреншікті мешіт-медреселерінен шектетті. Көне шежіре мен Құран-кітаптарына толы кітапханалар, зәулім мешіттер, терең рухани білім беретін медреселер біртіндеп жойылды.

Дала аймақтарына шоғырланған қазақтар баба салтын және мемлекеттілікті құраушы, қоғам өмірінің түп қозғалтқышы болып тұрған ислам дінін сақтау жолында мешіттер салып, жат дәстүр мен өзге рухани ықпалдан елді сақтап қалуға бар күшін салды. Ислам діні Ұлық Ұлыс және Қазақ хандығы заманынан бері қазақ өміріне терең сіңіп, саяси, қоғам, экономикалық және рухани құндылыққа айналды. Бала кезінен бастап, қазақ Құраннан тәрбие алып, ислам дінінің басты қағидалары мен парызын орындап жүрді.

Жыл бойы теріскейде мал жайлап, түстіктегі қыстақтарда қыстап жүрген қазақтың хәлі кеңдігін жоғалтып, көшу аймақтары тарыла бастады. Түстіктегі мешіт-медреселер қол-жетімсіз болып қалды. Отырықшылықты талап етіп отырған патша әкімшілігі неше түрлі кедергілер ойластырып, көшпенді қазақты далаға «қамап», қалаға тек сауда жасауға ғана келетіндей жағдай жасап қойды.

Сол кездері қазақ өз салт-дәстүрін, мәдениетін сақтап қалу үшін барынша мешіттер салуға кірісті. Ұлытау өңіріне көз салсақ, мешіт-медресе салу, белгілі кісінің басына жеті атасын тізіп көк тас қою сол ХІХ ғасырда кеңінен тарағаны байқалады. Зерттеушілер аталмыш кезеңде Ұлытау өңірінде 20-дан астам мешіт болғанын айтады. Солардың ішінде, тіркеуге алынбаған 6 мешіт белгілі болған екен. («Ұлытау. Ұлытау ауданы. Энциклопедия», бас редактор С. Қожамсейітов). Олардың бәрі түгелімен Ұжымдастыру кезінде большевиктердің айтақтауымен бозғын-белсенділердің қолымен бұзылып, кірпіштері ұжымшарларда үй, пеш, қора салуға жұмсалды.

Тоғыз күмбезді Дулығалы мешіті туралы біз 2016 жылдың тамыз айында, Жезқазған қаласында шығатын «Сарыарқа» газетінде, «Құлмұхаммед ишан» атты мақалада, мүмкіндігінше, жан-жақты жазған болатынбыз.

Ұлытаудағы мешіттердің қатарына Райдың күмбезді мешіті, Сарысу өзенінің бойындағы Айтболат Ақшиіндегі Ахметжан мешіті, Сарыкеңгірдің бойындағы Қонысбайдың, Қаражардың түбіндегі Аққошқардың мешіттері, Қорғантас ауылындағы Ахмет ишанның медресесі, тағы басқалары жатады. Аталған мешіттердің қатарында, бүгін біз әңгіме қылып отырған Қырық-Құдық мешіті де бар. Мешіт іргесінің қалдығы Сарлық ауылының шығысында жатқан Қырық-Құдық қорымының оңтүстік-батыс аумағында үйінді түрде сақталған күйде байқалады.

Біріншіден, Қырық-Құдық атауы неден шығатынын атап өтейік. Мешіт бұзылған сәтте пайда болған, бүгінгі күні үлкен қорымға айналған Қырық-Құдық Сарлық өзенінің оң жақ жағалауында орналасқан. Ол жерде, көшпелі мал шаруашылығы дамып тұрған кезде, көп құдықтар қазылған екен. Және де, қай жерден қазса да, құдық бетіне дейін суға толып, жергілікті Жылкелді руының ауылдарындағы халықты да, олардың еңшілігіндегі малды да толығымен ауыз сумен қамтамасыз еткен. Сондықтан, ол жер Қырық-Құдық атауына ие болған.

Белгілі дереккөз болып саналатын, 1897 жылы жүргізілген Ресей империясындағы тұңғыш халық санағы бойынша жазылған «Материалы по киргизскому землепользованию» атты кітапта Қырық-құдыққа қатысты мәлімет біз кездестірмейміз. Ол жерде тек Сарлық пен Қосшоқы туралы жазылған. Соған қарағанда, сол кездегі Сарлық деп аталған қыстақ, көп құдықтың басында шоғырланған Қырық-құдық болуы тиіс.

Ол кезде Сарлық қыстауында 6 шым үй, 5 кигіз үй, 26 адам саны тіркелген. Малдың саны 212 бас ірі қара және 615 бас қой-ешкі болған. Соған қарағанда, бұл ауыл Жылкелді руының ауылдарының арасында ауқаттылардың қатарында болған. Ауылдың ақсақалы болып Ақсейіт Бабырұлы жазылып тұр. Ақсейіттің інісі Қожамсейіт Сартастағы жылкелділіктердің екі ауылының бірінде ақсақал болып тіркелсе, тағы бір інісі Мырзамсейіттің есімі кездеспейді. Соған қарағанда, Мырзамсейіт Сарлық ауылында ағасы Ақсейіттің серігі болғанға тура келеді.

Енді мешіттің тарихына көз салсақ… Мешіт қай уақытта салынды деген сұраққа біз жауап таба алмадық. Өйткені, бұл мәселеде екі қарама-қайшы пікір пайда болды. «Ұлытау. Ұлытау ауданы. Энциклопедия.» кітабындағы, жоғарыда аталған 297-беттегі «Мешіттер» атты мақалада, Сүтемген Бүкіровтың деректеріне сүйене отырып, энциклопедияның бас редакторы Сағындық Қожамсейітов «Сарлықтағы Достәуір қажының мешіті медресемен қоса салынған» деп жазады.

Достәуір қажы туралы толықтау мәліметті біз «Жылкелді руының тарихы» (бас редактор Мұхтар Бақытұлы) атты кітаптың қолжазбасынан табамыз. Қолжазбаның 147-бетінде, ел шежіресіне және «Жылкелді ұрпақтарының шежіресі» (бас редактор Б. Байжантаев) атты кітапшаға сүйене отырып, былай жазылған: «Мәлімқожаның немересі Достәуір Құран Кәрімді терең меңгерген, ілімді кісі болған. Мекке — Мәдинаға барып, қажылық парызын өтеген. Келген соң замандасы Бабыр батырдың көмегімен Сарлық ауылының шығыс жағына орналасқан Қырыққұдық деген жерде мешіт-медресе салған, онда үлкен кітапхана болған. Достәуір ақын ретінде де аймаққа кең танылған. Оның „Ерденұлы Бименде туралы хиқаяты“ желісі жақсы тартылған, тілі көркем, сәтті шығарма екеніне дау жоқ. Ақынның басқа шығармалары да болуы мүмкін, оны жинастырып, кітап қылып шығару ұрпақтарының парызы деп білеміз».

Ал, екінші пікірді Алматы қаласындағы Орталық Мемлекеттік архивіндегі 369 қорда сақталған, Ақмола облыстық басқармасының құрылыс бөлімі жүргізген №8370 іс туындатады. Ол құжатта Мырзамсейіт Бабыров бастаған бір топтың Ақмола облысы губернаторынан Қырық-Құдықта мешіт салуға рұқсат сұрағаны туралы жазылады. Нақтылай келсек, 1911 жылдың 23 мамырында Атбасар уезі, Жезді болысы, Қожас-Су деген жердегі №2 ауылда 140 түтін иелері жиналып, ауылбасы (старшина) Жылкелдіұлы Жақалдың шөбересі Есімбет Жаңқожаұлы мен болыс басқарушысы Мырзамсейіт Бабырұлының қатысуымен (ұйымдастыруымен — автор), Әлди Тоқсейітұлы мен Күшіген Ерсейітұлы Бабыровтың арызын тыңдады. Арызда Ұлытау тауының батыс жағында, Сарлық өзенінің бойындағы Қырық-Құдықта мешіт салуға патша әкімшілігінен рұқсат алу мәселесі көтерілген. Сонымен қатар, мешіттің сызба-жоспары мақұлданған (фотода).

Сызба бойынша мешіттің жалпы ұзындығы сырттан санағанда 29 аршин, немесе 20,59 метр, ені — 12,5 аршин, немесе 8,52 метр болып жоспарланған. Кіреберіс есігі ғимараттың батыс қабырғасының аяқ жағында, ал Құбылаға қарайтын мінбе ғимараттың бас жағында көрсетілген. Мешіт үш бөлмеден құралған: үлкен зал, кітапхана-медресе және киім ілетін кіреберіс бөлме.

Осы істе тағы бір құжат тіркелген 1911 жылы 4-шілдеде Ақмола облысының вице-губернаторы Кандаровтың облыстық Көшіп-қону қорының меңгерушісіне жолдаған хатында «аталған ел көшпенді ме, әлде отырықшы ма» деген сауал қояды. Меңгеруші «ол ел отырықшы тұрғындарға жатпайды» деген жауап жазады. Істе мешіт салуға рұқсат бергені, немесе бермегені туралы құжат бізге кездеспеді.

Меңгерушінің жауабына сүйене отырып, Сағындық Қожамсейітов Қырық-Құдықта мешіт салуға тиым салынғанға ұқсайды деген пікірді алға тартады. Ал Сарлық ауылының тұрғыны Қанат Байсалбеков, мешіттің сызба-жоспарымен таныса отырып, «мешіттің орны қардың астында қалды, бірақ жобасы сол қорымның арасында сақталған мешіттің қалдығына келеді» деді.

Осы сәтте екі сұрақ туындайды: 1) Егер мешіт Бабыр бидің кезінде салынып, Достәуір қожа мешіт жұмысын жүргізіп отырса, неге Мырзамсейіт Бабырұлы мешіт салуға рұқсат сұрайды? 2) Егер Қырық-Құдықтағы мешіт Мырзамсейіттің кезінде салынса, Достәуірдің мешіті қайда?

Бұл сұрақтарға жауаптарын табу үшін біз Сарлыққа барып өлшеу жұмыстарын жүргіздік. Нәтижесінде, мешіттің үйіндісінің көлемі сызба-жоспарында келтірілген параметрлерге сай болып шықты. Үйіндінің пішімі сол жоспардағыдай үш бөлмеден құралып, жалпы ұзындығы 20 метр болды. Соған қарағанда, мешіт сол 1910-жылдары салынғанға ұқсайды.

Оған қоса, айта кететін жәйіт — ауыл ақсақалы Достәуір Талимұхамедұлының ауылы, жоғарыда аталған «Материалдарда» Жарықбас Көлұлының Көкжиде, Ақкөтбай Бабырұлының Бөлекжиде қыстақтарымен қатар орналасқан Ақши деген жерде көрсетілген.

Осы мәліметтрге сүйене отырып, тұжырымдама жасайтын болсақ, Қырық-құдық мешіті Мырзамсейіт Бабырұлының бастамасымен 1910-шы жылдары бой көтеріп, ұжымдастыру кезінде шолақ белсенді-бозғындардың күшімен бұзылып, жаңадан салынған ұжымшардың пайдасына құрылыс материал үшін бұзылған.

Алланың жолында жасалған бабаларымыздың игі істерін қағазға түсіріп, білетіндермен жан-жақты зерттеп, болашақ үшін тарихымызға қалдыру үшін осы мақаланы жазып отырмыз. Туған жеріміздің әр төмпешкінің сырын ашу — біздің міндет. Әлі талай ескерткіштердің тарихы, Алланың қалауымен, жазыларына үмітіміз зор!

Мұхтар Бақытұлы. Сәтбаев қаласы, 09.12.2020 жыл.

БАҒАНАЛЫ—НАЙМАН: ШЕЖІРЕЛІК ДЕРЕКТЕР МЕН ТАРИХИ ПАЙЫМ

2021 жылдың қараша айында жарық көрген «Номадическая история Улытау» атты кітабымыздан кейін оқырмандар тарапынан Ұлытау өңірінің тарихына, жергілікті ру-тайпалардың қалыптасуына және олардың өзара байланысына қатысты көптеген сұрақ қойылды. Солардың бірі — Бағаналы қауымының шығу тегі және оның Найман елімен тарихи арақатынасы туралы мәселе.

Ру-тайпалардың көне тарихын қалпына келтіру оңай емес. Өйткені жазба деректер көбіне билеушілер мен мемлекеттер тарихын баяндайды да, жекелеген қауымдардың ішкі құрылымы мен атаулары толық көрсетіле бермейді. Ал ауызша шежірелер ғасырлар бойы жаңарып, әр дәуірдің тарихи түсінігімен толығып отырған.

Сондықтан төменде айтылатын пікірлерді түпкілікті шешім емес, жазба деректерді, шежірелік нұсқаларды, жергілікті топонимдерді және тарихи жадты салыстырудан туған ғылыми пайым ретінде қабылдаған дұрыс.

Оғыздық дәстүр және көне этносаяси жад

Оғыз қаған туралы аңыздар түрік халықтарының тарихи жадында ерекше орын алады. Ортағасырлық шығармаларда ол түрік тайпаларын біріктірген ұлы билеуші, ел мен жерді ұлдарына бөліп берген арғы ата ретінде суреттеледі. Оның алты ұлы Бұзоқ және Үшоқ болып екі қанатқа бөлініп, кейінгі ру-тайпалардың генеалогиялық жүйесіне негіз болғаны баяндалады.

Оғыз қағанның нақты қай кезеңде өмір сүргені жөнінде ғылымда бірізді пікір қалыптасқан жоқ. Кейбір зерттеушілер бұл бейнені ғұн дәуіріндегі Мөде қағанмен байланыстырса, енді біреулері оны ерте ортағасырлық түрік бірлестіктерінің тарихи жадынан туған жиынтық тұлға деп есептейді. Я. П. Гавердовский Оғыз қағанды Македонскийден кейін өмір сүрген тұлға ретінде қарастырады. Оның сөзінің жаны бар, өйткені сол кезеңнен бастап Қыпшақ, Қанлы, Ұйғыр, т.б. тайпалар сол заманда қалыптасқаны мәлім.

Оғыз қаған туралы «Оғыз-намада» сақталған елді екі қанатқа бөлу, алты ұлға енші беру және тайпаларды белгілі бір тәртіппен орналастыру үлгісі көне көшпелі қоғамдардың саяси құрылымын танытады. Қазақ арасындағы «алты алаш» ұғымын да осы генеалогиялық модельмен салыстыра қарастыруға болады. Алайда «алты алаш» атауын Оғыз қағанның алты ұлынан тікелей тарату әзірге дәлелденген ғылыми қорытынды емес.

«Оғыз» атауы әр тарихи кезеңде әртүрлі тайпалық бірлестіктерге қатысты қолданылған. Ерте орта ғасырлардағы Тоғыз-оғыз бірлестігі мен кейін Сырдария, Арал маңы және Батыс Қазақстан аумағында қалыптасқан оғыз қауымын бір мемлекет немесе өзгеріссіз сақталған бір көшпелі мәдениет ретінде қарастыруға болады. Олардың арасында тарихи-этникалық сабақтастық болған.

Әбілғазы, Рашид ад-Дин және басқа шежірелік шығармаларда оғыздық кеңістікпен ұйғыр, қыпшақ, қаңлы, қарлұқ және өзге де тайпалар байланыстырылады. Бұл мәліметтер бір мезгілде өмір сүрген мемлекеттің дәлме-дәл әкімшілік тізімі, бір ұлы оқиғаның салдарынан қалыптасқан этнобірлестіктер деп түсінген жөн.

Найман атауы және Найман ұлысы

Наймандардың ерте тарихы да толық шешілген мәселелердің қатарына жатпайды. Олардың этникалық негізі, сөйлеген тілі және бұрынғы тайпалық бірлестіктермен байланысы жөнінде бірнеше ғылыми көзқарас бар.

Зерттеушілердің едәуір бөлігі «найман» атауын моңғол тіліндегі «сегіз» санымен байланыстырады. Осыған сүйене отырып, наймандарды ертедегі Сегіз-оқуш немесе сегіз тайпадан құралған бірлестіктің жалғасы ретінде қарастыратын пікір қалыптасқан. Бірақ атаудың сандық мағынасы қауымның этникалық тегін толық түсіндірмейді. Көшпелі мемлекеттерде сан атаулары көбіне тайпалық одақтың құрылымын ғана білдірген.

Наймандардың тілі мен этникалық сипатына қатысты да пікірлер әртүрлі. Бірқатар зерттеушілер оларды түірк тілді қауымға жатқызса, кейбір ғалымдар түрік және шин ортасының тоғысында қалыптасқан аралас бірлестік деп есептейді. Сондықтан наймандарды тек бір ғана этникалық негізден тарату тарихи үдерістің күрделілігін толық көрсете алмайды.

Жазба мәліметтерде наймандардың Алтай, Тарбағатай, Ертіс пен Орталық Азияның шығыс бөлігіндегі кеңістікте өмір сүргені байқалады. XII ғасырдың соңы мен XIII ғасырдың басында Найман ұлысы Орталық Азиядағы аса ықпалды саяси бірлестіктердің бірі болды. Оның билеушілері көрші керей, меркіт және мұңғыл қауымдарымен саяси әрі әскери бәсекеге түсті.

Шыңғыс қаған жорықтарынан кейін Найман ұлысының бұрынғы саяси құрылымы ыдырағанымен, оның халқы түгел жойылып кеткен жоқ. Найман топтары әртүрлі бағытқа қоныс аударып, кейінгі түрік халықтарының құрамына енді. Қазақ халқының құрамындағы Найман тайпасы — сол ұзақ этникалық және саяси үдерістердің нәтижесінде қалыптасқан ірі қауымдардың бірі.

Бағаналы атауының шығуы туралы

Бағаналы атауының пайда болуы жөнінде бірнеше түсінік бар. Қазақ шежіресінде ол көбіне бақан тәрізді ру таңбасымен байланыстырылады. Мұндай түсіндіру халықтық этимологияға жақын болғанымен, этнонимнің нақты қай уақытта және қандай жағдайда қалыптасқанын толық ашып бере алмайды.

Біздің пайымымызша, Бағаналы атауы тек таңбаның атауынан емес, белгілі бір арғы атаның есімінен туындауы да мүмкін. Кейін сол адамның есімі, оның ұрпағы және қолданған таңбасы бір ұғымға бірігіп кеткен болуы ықтимал. Көшпелі қоғамда кісі есімі, ру атауы және таңба арасында осындай өзара байланыстар жиі кездеседі.

Ортағасырлық жазба деректерде Бағаналы атауы дербес қауым ретінде айқын көрінбейді. Бұл оның сол дәуірде мүлде болмағанын білдірмейді. Қауым басқа ірі бірлестіктің құрамында жүрген болуы немесе жазба авторлары оның ішкі атауын көрсетпеуі мүмкін.

Бағаналы этнонимін анықтау мәселесінде «Моңғолдың құпия шежіресіндегі» бір генеалогиялық желі назар аудартады. Аталған шығармада Добун мерген мен Алан-қоадан Бугунотай және Белгунотай есімді екі ұл туғаны айтылады. Кейін олардан Бугунот және Белгунот қауымдары тарағаны баяндалады.

Бұрынғы еңбектерімізде Бугунотай атауын Бағаналы, ал Белгунотай атауын Белгібай есімімен салыстырып қарастырған едік. Есімдердің дыбыстық жақындығы мұндай болжам жасауға мүмкіндік береді. Сонымен бірге, Әлкей марғұлан жергілікті елден жазып алып ұсынған аңызға сүйеніп, біз Ұлытаудағы Домбауыл тұлғасы мен Добун мерген бір тарихи тұлға екендігін келтіргенбіз.

Сондықтан, Бугунотайдан Бағаналыға және Белгунотайдан Белгібайға дейінгі атаулардың фонетикалық өзгеру жолы, арадағы уақыт алшақтығы мен генеалогиялық сабақтастық арнайы тілдік және деректанулық зерттеуді қажет етеді.

Домбауыл мен Добун мергенді бір тарихи тұлға ретінде қарастыру да — әзірге жұмыс болжамы. Бұл бағытта археологиялық мерзімдеу, жергілікті аңыздар, ортағасырлық шежірелер және тарихи топонимика кешенді түрде салыстырылуы керек.

Соған қарамастан, аталған ұқсастықтар Бағаналы атауының шығуын тек бақан таңбасымен шектемей, оның көне антропонимдік негізін де іздестіруге мүмкіндік береді.

Жазба деректердегі Бағаналыға қатысты мәліметтер

Масуд ибн Осман Кухистанидің Әбілқайыр хан тарихына арналған шығармасында оны хан көтеруге қатысқан Найман өкілдері аталады. Алайда сол тізімде Бағаналы атауы жеке көрсетілмейді.

Деректе белгілі бір атаудың болмауын сол қауымның өмір сүрмегеніне дәлел ретінде қабылдауға болмайды. Ортағасырлық авторлар мемлекет құрамындағы барлық руларды толық санамалап шығуды мақсат етпеген. Кухистани мәліметі XV ғасырда Найман атауының белгілі болғанын көрсеткенімен, оның ішкі рулық құрылымын толық ашпайды.

Бағаналы тарихына қатысты маңызды мәліметтердің бірі Яков Гавердовскийдің XIX ғасырдың басындағы жазбасында кездеседі. Ол Қарақұм өңірінде «бақана» деп аталған наймандардың шағын бөлігі «Шыңғыз қағанның жорықтарына дейін» отырғанын хабарлайды.

Гавердовский қолданған «бақана» атауы Бағаналы этнонимінің қысқарған немесе өзгеше жазылған нұсқасы екеніне күмән жоқ. сондықтан, ол замандағы бағаналылар ұлытаулық оғыз-қияттардан қалған бір тайпа екенін білдіреді. Қалғандары — қайы, баят, баяндүрлер Түркияға кетсе, қарақойлылар қыпшақтардың арасына сіңіп кеткен (Ш. Уәлиханов).

Бағаналы—Найман бірлестігінің қалыптасуы

Ұлытау өңіріндегі ауызша шежірелерде Бағаналы мен Найманның арақатынасы бір ғана атаның ұрпағы ретінде емес, тарихи кезеңдерде қалыптасқан туыстық-саяси бірлік түрінде де түсіндіріледі.

XVII—XVIII ғасырлардағы жоңғар соғыстары қазақ даласындағы көптеген ру-тайпалардың орналасуына әсер етті. Шығыс пен оңтүстік-шығыстан ығысқан қауымдар Сарыарқа, Ұлытау және Қарақұм бағыттарына көшіп, жергілікті елдермен араласты.

Шежірелік нұсқалардың бірінде Өр Найманнан бөлініп шыққан ауылдардың Бағаналы еліне келіп қосылғаны айтылады. Кейін бұл қауымның бір бөлігі Сейіт атауымен топтасқан деген мәлімет бар. Сондай-ақ Матай құрамындағы Төртқараға қатысты жекелеген топтардың Ұлытау бағытына келгені жөнінде де шежірелік әңгімелер сақталған.