Чандар – дерево жизни

Ам, яргъарай хканвай паярни гваз, пакам кьиляй къуншидаллай вичелай чIехи къарийрал кьил чIугваз фенвайди хциз чизвай. Адалай вичелай гъвечIи папар, мукьва-кьилияр, аялар кIвализ ахпа, ам хтанвайди чир хьайила, къведай. Къуншидал алай жегьил дишегьлийри, рушари кIвализ гьар пакамахъ булахдилай кварараваз яд гъидай ва кIвалер къакъажиз куьмекар гудай. (Къе́ни абурукай са вуж ятIани кIвализ яд гъана, инавай дидедин кварни, маса къапарни цив ацIуриз агакьнавай). Абуруз виридаз Тарланан дидеди ширинлухар, савкьватар гудай, алхишар ийидай.

Чин-гъил чуьхвена, фу-затIни тIуьна, Тарлана, мобильник кьуна. Вичин чIехи стхайриз, папаз вични диде хуьруьз саламатдиз ахгакьайдакай хабар ада накь ганвай. Накь няниз ада, адет тирвал, вичин аял чIаван дуст, вичихъ галаз са классда кIелайбурукай хуьре амай сад тир Ашравазни зенгнай (телефонда авай тIварарин сиягьда адан тIвар мектебдин чIаварилай адал алай лакIаб яз кхьенвай – Тапанчи), амма адан мобильник хкуднавай.

Дустунин телефон кухтуникай хабар агакьнавачиртIани, Тарлана гила мад гъилера адаз зенг авуна. Телефон сетда авачир. Имни Тарлан патал вердиш хьанвай кар тир. Адаз Тапанчидидихъ кьве телефон авайди, сад вичин кIвалахдиз талукьди яз, гьамиша кутунвайди, садни амайбур патал тирди чизвай. Вичин муькуь нумрани ада Тарланаз теклиф тавуна авачир, амма Тарлана къачуначир, «Зун йиса садра я и патариз хквезвайди, заз вун къуллугъдикай азад чIавуз герекди я, ви къуллугъдиз талукь нумра гьакимризни ви гъилик квайбуруз амукьрай», – лагьанай.

Армияда къуллугъдайла, Афгъанистандин дяведин иштиракчи хьунни кьисмет хьайи, ана уьмуьрдинни дяведин тежриба ва чандин лигимвал къачуна, сагъ-саламатдиз хтана, ахпа Милицайрин мектебни акьалтIарай Ашрава гьа вахтарилай райондин меркезда, къуншидал, милицияда кIвалахзавай, гила ам, майордин чинда аваз, райондин полициядин участокдин начальник тир. «Я совещанида ава, я са гьина ятIа бандитар кьазва, я вич кIвалахдиз манийвалдай «кьуру» зенгерикайни хуьруьнвийринни танишрин куьтягь тежедай жуьреба-жуьре тIалабунрикай хуьн патал чуьнуьх хьанва», – лагьана вичи вичикди Тарлана.

Азад вахт хьайила, Тапанчиди вичи Тарланаз зенг ийидай. Са варз идалай вилик зенг авурла, ада районда гьалар секинзавач, кас амачир чкIай яргъал къазмайра, тамара яракьар гвай бандитрин кIеретIар чуьнуьх хьанва лагьанай. «Чи хуьруьн мулкара авай рукар михьи яни?», – лагьана хабар кьурла, «Анриз фена килигай кас авач, ятIани хуьруьнвийри игьтият хуьзва, са ни ятIани Бекеран рукай гагь-гагь гумар акъатиз аквазва, хуьруьн нехирбандиз Суван рукай автоматар ягъай ванер атана лугьудай хабарар ава», – жаваб ганай ада. «Алгъай там секин яни?» жузурла, «Анаг гъвечIи ва хуьруьн мукьвал алай, инсан квай чка я, анра бандитар акъваздач», – лагьанай.

Гьар хуьруьз хтайла, кватдай месэла сад жедай: Тарланаз вичиз вич гьиниздатIа, вичи вуч ийидатIа течиз амукьдай. Сугъул жедай.

Гена аялар гъвечIи тирла, абур галаз хтайла, са кьадар масакIа тир, вахтунин са пай ката-галтугда, къайгъуйра, гьерекатда аваз акъатдай: дидедини бубади, чпи лугьудайвал, хтулар патал хуьзвай кализни данайриз, хипериз алаф гьазурун патал, дагъдин ценерив гвай сува векь ядай, ам, кьурайла, яцар галай гъелел алаз муьхцуьз хкидай, салан-багъдин кIвалахар ийидай, кIарасар хана, айвандин кIаник абурун са зурба тикъел хкаждай. Лап гъвечIи чIавалай и крар ийиз вердиш тир ада зегьмет алай а кIвалахрив аяларни гуьр ийидай.

Икьван крарин арада ам вичин балайриз хуьре ва адан мулкара вилери ва рикIи кьадай вуч аватIа къалуриз, вичин аял чIаван къугъунар абуруз чириз, абуругъ галаз къугъвазни агакьдай.

ЧIехи хьайила, аялризни иниз хквез кIанзамачир, гьар садаз вичин рехъ-хвал, къайгъуяр, итижар хьанвай, абуру чеб дувулар и дагълара авайбур яз гьиссни ийизвачир.

Хуьр вични эхиримжи вахтара дегиш хьанвай, адан уьмуьрдал, виликрай хьиз, «звал» алаз аквазмачир, инсанрин кьадар тIимил хьанвай, жемятдин чIехи пай кьуьзуь яшда авай инсанар тир, жегьилар кьери хьанвай, мектебда авай аялрин кьадарни, са яхцIур-яхцIурни цIуд йис идалай виликан кьадардив гекъигайла, са шумуд сеферда тIимил хьанвай. Я гила авай аялар а виликан къугъунарни къугъвазмачир, абуруз а къугъунрин тIварарни чидачир. Компьютеррин къугъунар, гьар садан гъиле авай мобильникрин «уюнар» чир хьунай абур шегьердин аялрилай са кIусни гуьгъуьна авачир.

Хуьре уьмуьрдин юн дериндай дегиш хьанвайди Тарланаз лап ахъадаказ аквазвай ва и кар ада хуьре амай инсанрилай хцидаказ ва рикIе гьижранни гьатнаваз гьиссзавай…

Гилани адаз квел машгъул жедатIа, ина амукьдай кьвед-пуд югъ квелди ацIурдатIа чизвачир. Адаз са югъ Ашравахъ-Тапанчидихъ галаз акъатдайди чидай: азад вахт тахьайтIани, ам Ашрава дуст патал жагъурдайдал са шакни жедачир. Абур, недай-хъвадай затIарни къачуна, хуьруьвай яргъаз квай, инсанрин вил хкIан тийидай Марвар булахдал фидай. Анал ацукьна, гьар гъилера хьиз, аял вахтар рикIел хкIидай, чпин къенин къайгъуйрикай ихтилатардай, чеб чпиз такур йикъара уьмуьрди чпин къуьнерал эцигзавай къван татугайвилер, парар, къайгъуяр са къерехдиз ийидай, ва, анлай ахладдайла, абурун са пай, гьанал туна, пар са хейлин кьезил яз, хъфидай.

Тарланахъ галаз са классда кIелайбурукай хуьре мад са касни амачир. Са шумуд рагьметдиз фенвай, амайбуруни патара, яргъал ва мукьвал шегьерра, уьмуьр тухузвай. Гьавиляй абур вири Тапанчиди са вичелди эвеззавай, виридакай хабарарни гьадав жедай. Санал кIелайбурукай Тарланал, хуьруьз хтайла, са шумуд гьалтай дуьшуьшарни тахьана авачир. Ахьтин вахтара Тапанчиди вири санал кIватIдай ва Марвар булахдал тухудай.

Тапанчи, ацIай туп хьтин, аскIан ва къуьнер гьяркьуь, гьерекатралди йигин итим тир. Милица хьунал адан рикI аял чIавалай алайди тир. Мектебда кIелдай йисара адан рикI тупIал тапанчияр туькIуьрунал жедай. Ада гьинай вичиз гъвечIи каллибрдин турбадин кьатI жагъайтIани, кIвализ хкидай. Ахпа адан са кьил кутIадив гатана битIишардай ва а кьил какурдай. Ахпа арадал атай карч хьтинди тахтадикай мишердалди раснавай «къундахдал» тIарамдиз сим алчударна кут1ундай. Ахпа «луьледин» агалнавай кьиляй, чапла къвалай йигедалди са бицIи, гуьндуьздин КIвенкIв фидай хьтин, тIвек акъуддай. Им тапанчи гьазур хьанва лагьай чIал тир. Гила ам синагъна кIанзавай. Ада кирбитдин са кьуд-вад кьвати къачудай ва, кьаларилай гугурт алудна, къат-къат тапанчидин луьледиз ичIирдай. Са кьадар гугурт луьледа туна, ам луьледа гьакьдай симинин кьатIунивди ччимдай, ахпа ракьун кIусар, кьуьлуь къванер твадай ва ччимдай. Ахпа мад гугурт хутадай, гьамни ччимдай. Гьа икI са шумуд къат. Эхирдайни луьледин къвала авай бицIи тIеквез гугурт чуькьведай. Ахпа эцигдай са цлал лишан яз консервдин са ичIи къаб ва я птулка. Гила амукьзавайди, лишандивай са кьуд-вад метри яргъа акъвазна, адахъди тапанчи элкъуьрна, бицIи теквендивай кирбитдин къвал гуьцI хъувун тир. Тапанчидай, гурпна, цIун хьел ахпани хци ван акъатдай. Лишандихъ «гуьллеяр» я галукьдай, я галукьдачир. Галукьун хьайитIа, птулка хадай, консервдин банкадай тIеквенар акъатдай. И чIавуз Ашрава вич и дуьньяда авай кьван вири душманрал, вири чIуру крарал, вири «немсерал» гъалиб хьанвайди яз кьадай.

Амма адал «Тапанчи» тIвар садлагьана акьалтайди тушир.

Ам вичи туькIуьрзавай «яракьар» генани хъсанариз, тамамвилин вини кIарариз акъудунал алахъдай. Амма садра гадайри-дустари адаз лагьана:

– Ихьтин тапанчияр нивай хьайитIани ийиз жеда. Вун гьакьван алакьунар авай устIар ятIа, вуна туп туькIуьра кван. Килигда чун ви гьунардиз.

– Куьне куьмек гайитIа, за ийида! – лагьана Ашрава.

– Лагь вуч куьмек герек ятIа, чун гьазур я!

– Барут жагъура. Ина кирбитдин кьаларалди кар туькIуьдач. Ахпани еке турба герек я. Амай кIвалахар – зи патай.

– Абур чна жагъурда! – гаф гана гадайри.

Дустарикай сада чинеба вичин гъуьрчехъан бубадин барутдикай гъана вугуда Ашравав, садани къене гъуд гьакьдай хьтин ракьун турбадин са кьатI гъида.

Чпин кIвалин вилик квай чIехи багъдин вини яргъал са пипIе, кIвалевай чIехибурун вил хкIан тийидай чкада, Ашрав вичин цIийи яракь арадал гъунив эгечIна. Багъдин и кьиле кьуд-вад куьнуьни авай, и кардини гададилай ина, чIижерин кIвалерин кьулухъ, са ни ятIани чIехибуру кьабул тийидай кар авунал абурун шак текъведайвал ийизвай.

Ашраван вичин тупни гьа виликдай тапанчияр туькIуьрдай къайда кьуна гьазурнай. Луьле, гьаятдин са пипиIез гадарна авай са зурба, вичел Ашраван бубади гагь-гагь мал-хеб патал келемар, чугъундурар, кьачIар куьткуьндай кIанчунал ракьун къармахралди мягькемарна, сад садак какадарнавай барутдивни чиргъедив ацIурнай ва яргъи тваркуналди гадайри хъсандиз чим авуна. Ахпа гьа тваркун са кьилел пине алчудна, адак цIай кутуна.

– Кьулухъ хьухь, гадаяр! – тагькимарна ада вичин дустар. – Анжах катмир! Килига ва гьейран хьухь!

Вичи, «тупунивай» вичин беден жезмай кьван къакъатдайвал са къвалахъди акъвазна, цIай квай таркв кьунвай гъил яргъи авуна, лашунин кузвай кьил явашдиз луьледин къвала авунвай гъвечIи тIеквендал эцигна.

Гадайриз сифте акурди кIанчIуни лув гайивал тир. Ахпа луьледай вичяй ваъ, адан вири патарай цIай, адан гуьгъуьналлазни цавар хъиткьинай хьтин ванер акъатна. Ахпани «туп» гьавада алчудар жез-жез, фена патав гвай куьнуьда акьуна, куьнуь алабар хьана ва адан къав алатна.

Къах хьана амукьай гадаяр чеб чпел чIижери хканай. Чпин кIвал алабарай тахсиркарар вужар ятIа гьасятда кьатIай чIижер, хъел акатнаваз, гадайрал алтIум хьанай. Абурун хурукай гадайриз чеб гьиниздатIа чизвачир. Абур кьил элкъвейвай катзавай. «Туп» хъиткьинай ванцел кIваляй Ашраван дидени буба экъечIнавай, агъадихъ галай къуншийризни гадайри, катиз-катиз, гьараяриз, гъилер юзуриз, чпелай чIижер алудиз кIанз, йигин ва чалпачух гьерекатар ийизвайвал аквазвай.

Эхирни Ашраван бубади айвандилай гьарайна:

– Вириз хкадара!

Багъдин агъа кьиле гъвечIи вир авай. Гадайри (абур вири вад кас авай) кьилихъди вириз хкадарна. Акьван дерин туширтIани, метIерал акъвазайла, гадайривай чпин кьилер цик чуьнуьхиз жезвай.

Цин кIане авай лил къарагъна яд рагъул хьанвай. Гадаяр, кьилер цикай хкудиз, нефес къачуз мад цик акат хъийизвай. ЧIижери ван алаз вирел чархар язавай. Ана авай хъипер вири виряй катнавай. Айвандаллайбурни, кIватI хьайи къуншиярни хъуьрена чIагизвай.

Эхирни, кьилел куьнуьчидин сеткани алукIна, гъиле гумаганни аваз Ашраван буба багъдиз атана. Ада, икьи гум ягъиз, чIижер чукур хъувунай ва куьнуь вичин чкадал эхцигнай. Гьа чIавуз адаз «тупни» акунай.

Ада, хтана, вирикай хкечIай, кьилелай кIвачелди палчухдай хьанвай гадайриз лагьана:

– Са гереквални авачиз тупар туькIуьрдайбурун, тупар ягъдайбурун эхир гьа ихьтинди жедайди я, кьей рухваяр! Чир хьухь ва рикIел хуьх!..

Амма хуьре вучиз ятIани Ашравал «Тупчи» ваъ, «Тапанчи» тIвар акьалтнай. Аквар гьалда, хуьруьнвийри и кар Ашраван алахъунриз хъсан къимет гун яз авунвай, вучиз лагьайтIа «тупчи» гафунихъ, вичин кьилин манадилай гъейри, «кьуру лагълагъардайди», «чIалахъ тежер гафар гвайди», «тежедай ва я тавур крар вичивай жеда, вичи авуна лугьуз дамахардайди» манаярни ава. Хуьруьнвийриз ихьтин чIуру лишанар Ашравай садрани акуначир. Вичиз гайи лакIабдал Ашрав вични рази хьанай ва гилани рази яз амай…

Хуьре амукьдай йикъарикай сад Тарлана чандардиз багъишдай. ИкI авун ам армиядай хтайдалай кьулухъ тайин хьанвай къайда тир. Тарцин патав ам текдиз фидай. Яхдиз. Вичин хзанар галаз хтай берейрани ада вичихъ галаз абурукай анал садни тухваначир. И «зиярат» адан кьилдинди, маса садазни талукь туширди тир. ИкI тирди адан бубадизни дидедиз, стхайризни вахариз, Ашраваз-Тапанчидиз чидай, мад садазни.

Къенин югъ чандардиз талукьар авуниз са манийвални авачир. «Дидедиз, зун кIвале авачиз акурла, гьинаватIа аян жеда, – вичикди хиялна ада. – Тапанчи, за зенгнавайди акурла, хуьруьз хкведа ва я зенгда».

Чандар адан сифтегьан муьгьуьббатдин тар тир.

Сад лагьай муьгьуьббат вичин аял чIаван, чиг жаванвилин алатна фенвай, кьилиз акъат тавур ва гила вичихъ метлеб амачир са эпизод яз гьисабзавайтIани, ада рикIе вичин а экуь гьиссдиз кьилди са бицIи пIипI хуьзвай, ада а гьиссдиз гьуьрметзавай, ада вичиз сифтегьан муьгьуьббатди итим жез, жув чIехи хьанвайди ва жуван крарайни гафарай жаваб гуз чирайди вичи вичиз хиве кьазвай. Ада сифте муьгьуьббатдин гьисс дидеди чеб, пуд стха, ксудай кIвале (кьве вахни, дидени буба ксудай кIвалерани гьакI тир) гьар йифиз дидеди, нафт кьенятун патал, лап куьлуьз куькIуьрдай адетдин лампадив гекъигдай. «Инсан ксузвай кIвале йифиз, бицIиди хьайидани, экв хьун герек я, – лугьудай дидеди. – Экуьни мичIивилив инсандал алчуд жез, адан руьгьдиз, рикIиз, кьилиз гьахьиз тадач». «Сифте муьгьуьббатни инсан патал вири уьмуьрда гьахьтин экв я, – лугьудай Тарлана вичи вичиз. – Гьа экв виче хуьн тавуртIа, инсан вични туьхуьда. Гзаф дуьшуьшра гьа экуьни вичи вич инсанра, абуруз чпиз хабар авачизни, хуьзва. Ахьтин ксари фикирни ийизва жеди: экв туьхвенва, амач. Амма садра уьмуьрдин са къекъуьндал, кукIушдал ва я чалпачух дегьнеда виливни техвена тайин жеда: экв кузма, ада чимивал гузма. ГьакI тахьанайтIа, низ чида, чилел уьмуьр мус куьтягь хьанвайтIа…»

Тарланав чандардал кьил чIугваз тазвайди гьа экв тир…

Адан сифте муьгьуьббатдин тIварни Дилбер тир.

Тарланан рикIелай ам сифте яз акур югъ регьятдиз рикIел аламукьдайди, садрани алат тийидайди хьанай: 1976-йисан 1- сентябрь.

И юкъуз муьжуьд лагьай классдин ученик яз мектебдиз атай Тарланак, амай вичихъ галаз кIелзавайбурук хьиз, рикIиз кIани суьре кьун патал тади акатначир. Адаз чизвай: классда дакIар пата авай жергедин эхиримжи суьре садани кьадач, вучиз лагьайтIа, классда буйдиз виридалайни кьакьанди яз, ам муаллимри мектебдиз сифте яз атай йикъалай эхиримжи суьредихъ, вични текдаказ ацукьун адет хьанвай. ДакIарар авай пата чка гун – им адахъ галаз жуьт жедайвал ацукьардай кас авачирвиляй адаз са шумуд йисан муьгьлетда абурун классдин руководитель хьайи Бег-Мирзе муаллимди ийизвай махсус савкьват тир. Гьеле вичел «Тапанчи» лакIаб татанвай Ашраваз Тарланахъ галаз ацукьиз кIан хьайила, муаллимди адаз ихтияр ганачир:

– Вун амайбурун далуйрихъ квахьда, чан хва. Квахьайди квахьна фидайди я. Чи мурад садни квадар тавун я. – Ада Ашрав вилик квай суьрейрикай сада ацукьарнай.

Гила, 8-классдин ученик хьайи сад лагьай юкъуз, Тарланаз мад са савкьват кьабулун кьисмет хьана. И савкьватдай Тарланаз низ алхишдатIа чизвачир: кьисметдиз ва я Бег-Мирзе муаллимдиз. Гьавиляй ада вичин алхиш дуьм-дуьз кьве чкадал пай авунай.

Сад лагьай зенг яна, гадаярни рушар, гьарай кьилеллаз, классдиз гьахьна чпиз кIани чкаяр кьурдалай кьулухъ, вич абурун арада пуьрчуькьар тавуна, Тарлан, секиндиз фена, вичиз талукьарнавай суьредихъ ацукьнай. И йисузни абурун классдин руководитель Бег-Мирзе муаллим жедайди абуруз чизвай ва ам атун вилив хуьзвай.

Бег-Мирзе муаллим классдиз текдиз атаначир.

Адан гуьгъуьналлаз са рушни гьахьна: шумал, кьакьан, лацу якIарин, бадамдиз ухшар гьакьекьар хьтин чIулав вилер авай, хурудилай агъуз яцIу чIулав яргъи киф авадарнавай. Адал лацу гиширдин хев галай аби булушка алай, кIвачерални гьа цавун рангунин туфлияр. Адан чинай иервилинни ихтибардин экв авахьзавай, сивел мили хъвер алай, налугьуди ина ацукьнавайбур вири адаз фадлай чидайбур ва вични абуруз чизвайди я. Ам кьве гъиливни кIерецдин ранг алай портфель куьрсна кьуна акъвазнавай.

Класс вичин тарихда садрани тахьайвал кис хьана.

Тарланан рикIи садлагьана, гададиз вичизни хабар авачиз, гупа-гуп авуна, ва адаз и ван классдизни жез ва вири вич галай патахъ элкъвез кичIезвай. Ада кьуьнтер суьредал эцигна, гъилерин капар садав сад чуькьвена кьуна, абур вичин хурун рикI авай пата атIумарна.

– Таниш хьухь, им Дилбер я, – лагьана муаллимди. – Ам Махачкъаладай хуьруьз бадедиз куьмекар гуз хтанвайди я. Гила ада квехъ галаз санал чи мектебда кIелда.

Ахпа ам Дилберахъ элкъвена:

– Ина яргъибур кьулухъ, куьруьбур вилик ацукьнавайди я. ГьакI хьайила атIа амай са чка види я. – Муаллимди Тарлан ацукьнпавай суьре къалурна.

– Эхиримжи суьре заз вердиш чка я, – лагьана Дилбера, вичин чкадал физ-физ.

ДакIар галай патахъай ацукьнавай Тарлан тадиз суьредай экъечIна ва вичин чка Дилбераз теклифна. Вичиз къалурай чкадал фидайла, Дилбераз гададин хура рикIи гьикI хъуткьунар ийизватIа ван хьанай. И карди рушаз хъверни гъанай, ам рикIин дериндай шадни авунай: «Пис гада туш».

Гьа икI Тарлана Дилберан рикIиз гьахьун патал сад лагьай кам эцигнай. Идалди ада гьакI классдин амай гадайриз и рушал вил эциг тавун ва ам алай чкадин сергьятар хуьзвайди са вич тирди тагьким авунвай. Дилберни и кардин гъавурда гьасятда акьунай ва гададиз аксивалдай са делилни рушахъ хьаначир: адан рикI гададиз гьасятда ахъа хьанай…

Гьа икI Тарланни Дилбер чеб чпел гуьл хьанай.

Мектеб куьтягьдалди абур пуд йисуз санал са, дакIардив гвай эхиримжи, суьредихъ хьанай. Абурун муьгьуьббат, гьикьван абур кьведни ам чпин арадай къецел акъуд тийиз, масадбурун виле акьан тийидайвал ийиз алахъзавайтIани, виридаз абурун и гьисс гьикьван михьиди ва кьакьанди, керчекди ва гуьрчегди ятIа аквазвай, ва адак классда авайбурукай садани садрани хкуьрначир, хъуьруьнриз вегьеначир, зарафатрик кутуначир, аксина, абурун алакъаяр акваз, амайбурни садлагьана руьгьдалди ва акьулдалди чIехи хьанваз, гьатта кIелунрин дережани хкаж хьанваз аквазвай. И кар муаллимрини кваз къейдзавай.

Гьар гатфариз, кIелунин йисан эхиримжи йикъара, кьуд пата чуьллер, сувар къацу хьанвайла, хуьруьн кьуд пад хъипи гъурун цуькверини лацу ва аби гъвергъверри кьунвайла, мектебдин вири классар, муаллимарни галаз, нубатдалди сейрангагьдиз фин адет хьанвай. Фидай чкаяр, чебни вири кьакьанда авайбур – булахар, чуьллер, кIунтIар, гьатта Алгъай тамни авай. Гьинал фейитIани, кьуд патахъай элкъуьрна кьакьан дагълари кьунвай чIехи муг хьтин хуьрни адан иер мулкар-уьруьшар, яйлахар ва виридалайни агъадай, дередин кIаняй, алчуд жез-жез физвай ва и агалнавай дере амай дуьньядихъ галкIурзавай, аниз фидай рехъ къалурзавай ЧIехи вацI аквадай.

Тарланани Дилбера цIуд лагьай классда кIелзавай чIавузни ихьтин сейр хьанай. Им абурун кIелунин эхиримжи йис тир.

ЦIуд лагьай классар Алгъай тамуз фин мектебда фадлай кутунвай адет тир. И там тик къузадин хур тирвал, ЧIехи вацI галай патахъай КIвенкIв алай пел галай патахъди яргъ алаз ва къалиндиз экъечIнавай пипин ва гийин тарарикай ибарат тир. ТIебиатдин и имаратдихъ са кьетIен лишан авай: адан юкьни юкьвал, тик хурудал еке дуьм-дуьз ва тарар авачир ахъа майдан авай. Аниз «Цуькверин айван» лугьудай. Инаг сифте яз акурдаз акI жедай хьи, гуя им инсанрин гъилери туькIуьрнавай махсус чка я. Амма акI тушир. Вич туькIуьрун патал гзаф инсанрин гьевесни зегьметар, хейлин вахтарни герек тир ихьтин чка арадал гъун тIебиатдин гьунар тир.

Бег-Мирзе муаллимди, классни галаз инал атайла, лугьунни авунай:

– Им рикIивайни аламатдин чка я. Инал анжах цуьквер экъечIзава, зурба тарари, тIебиидаказ, садбур кьураз, цIийибур экъечIзаватIани, и чка кьазвач, гуя абуру, датIана къаравулда авай аскерри хьиз, и тIул хуьзва. Ина инсандин акьулдивай кьатIуз тежедай са сир ава. Инлай аквазвайди са цав я. Белки, инаг и тамун Руьгь ятIа, датIана цавухъ элкъвенвай ва адахъ галаз алакъада авай? Им эрзиман мурад тIалабун патал жагъин тийидай чка я. Гьавиляй чи муаллимри мектеб куьтягьзвай гадаярни рушар инал гъизва. ТIалаб ая куь мурадар! Анжах кисна, гьарай-эвер галачиз! Гьарда вичи вичик!

– РикIивайни инал рикIе мурадар гзафбур пайда жезва. Абурукай гьим туна, гьим тIалабдатIа чизвач, – лагьана Ашрава.

– Вири тIалаба! – лагьана Дилбера, хъуьрез-хъуьрез. – Гьим цаву кьабулнатIа, гьим кьабулначтIа, уьмуьрди вичи ваз ахпа къалурда.

– Ви тупуникай кичIе хьайи цавари ви тIалабунар кьабул тавунни мумкин я, Тапанчи! – лагьана Тарлана Ашраваз, вири хуьруьз гила «Тапанчи» хьанвай дустуниз, адан къуьнел гъил эцигна. – Вуна дуьаяр авуртIа хъсан я.

– Дуьаяр зи паталай бадеди авунвайди я! АтIа гъилера зи тупунихъ галаз чун хъиткьин тахьайвиляйни, инлай кьулухъни хъиткьин тахьунин паталайни!..

Ихтилатдик Бег-Мирзе муаллим экечI хъувуна:

– Мурадар гзаф хьун пис кар туш, амма кьилинди тIалаба. Бубайрин мисал авайди я: гзаф кIан хьана – тIимилни гьатнач, тIимил кIан хьана – цIимилни гьатнач… Мурад тIалабун – им жуван эрзиман тIалабна, гъилер куьрсна, ам вич-вичелай кьилиз акъатдай вахт вилив хуьз акъвазун туш. Мурад – им яргъа, цава авай са гъед я, мурад тIалабунни – им гьа гъетрехъ вегьена галкIурнавай таквадай кIирни цIил я. Мурад вич ви патав къведайди туш. Куьрснавай яргъи цIилинай винелди хкаж хьун гьикI четин ятIа, мураддихъ хкаж хьун гьа идалай кьве сеферда четин я. ЦIил шуькIуьди я, ам кьатI хьунни мумкин я. Мурад тIалабун – им эрзиман гъетрехъди гьакьван четиндиз, мукъаятдиз, бедендинни руьгьдин вири къуватарни серфна, гьа са вахтунда хатадай нубат алачир са гьерекатдив цIилни кьатI тийидайвал, хкаж хьун я…

Тарланан рикIел сейрангагьдин а йикъан шикилар, Цуькверин айвандал хьайи кьван ихтилатар, авур кьван кьуьлер, лагьай кьван манияр, къугъунар вири аламай.

Иллаки эхиримжи къугъун.

Гьа къугъун акьалтI хьайи жуьреди Тарланни, Дилберни, чпи и кар са акьван винел акъудначтIани, пашманар авунай.

Къугъунин тIвар «Чамар-сусар» тир. Адан метлеб чамни свас вуж ятIа тайинарун ва чеб чпел гуьл тир кьве касди, муьгьуьббатдин жуьтди, дустарин вилик и кар хиве кьазвайди къалурун тир.

Ам икI кьиле фидай: гадаярни рушар садбур са пата, муькуьбур муькуь пата чин чинал, арада цIувад къад кам мензил аваз, сада садан гъилер кьуна акъваздай. «Квез чакай вуж герек я?» жузундай рушари. Гадайри са рушан тIвар кьадай. А руша, йигиндиз зверна, гадайрин цIиргъ кьатI авун герек тир. КьатI авуртIа, ада гадайрикай сад рушарин жергедиз хкидай. Жерге кьатI ийиз тахьайтIа, руш гадайрин жергеда амукьун герек тир. Гьа икI къугъун гагь са пад, гагь муькуь пад къалин жез давам жедай. Гила кьве жергеда рушарни гадаяр какахьна жедай, ва кьве патани чпиз герек тирбур кьведбурукайни хкягъдай. Къугъуна зверна чукурзавайбурун къуватдихъни, жерге хуьзвайбурун гъилерин къуватдихъни чIехи метлеб авай. Амма яваш-яваш къугъунин юн дегиш жедай: са тайин нетижадал гъун патал, ашкъидин жуьт арадал атун патал, зверзавайбуру чпин къуватар, гъилерин цIиргъ мягькемарзавайбуруни чпин «къекъер» зайифардай, яни къугъуна къуватдилай гзаф чпин гьиссерни фагьумар кардик кутадай.

Гьа икI са пата Тарланни, Дилберни Тапанчи амукьнай.

Къугъун акьалтI жезвайди вирида гьиссзавай ва шад гьараярзавай.

Зверзавайдаз жерге кьатI тавуна муькуь пата акъвазиз ва къугъун давамариз кIан хьайитIани, муькуь патан жергеди чпин гъилерин дапIар гьикI хьайитIани ахъайда ва зверзавайдаз рехъ гуда. Жерге «кьатI авурдаз» амукьзавайди Тапанчи, гъил кьуна, чпин патаз хутахун ва Тарланни Дилбер чамни свас яз малумарун тир. МасакIа хьуникай я Тарланана, я Дилбера, я Тапанчиди фикирни ийизвачир.

– Квез чакай вуж герек я? – хабар кьуна муькуь пата.

– Чаз чи отличница Маина герек я! – лагьана Дилбера, гадайри жаваб гудалди вилик.

Маинади вири къуватдалди виликди зверна. Икьван къуватарни йигинвал серф тавунайтIани, вичив къарши жерге кьатI ийиз тадайди ада кьатIун тавун аламат жедай кар тир. Вичиз Дилберанни Тарланан гъилерин «къекъини» са аксивални тавур ам вичин йигинвиляй хъсандиз алукьнай ва кьведра алабарни хьанай. Амма кIвачерик квай къалин таза къацу къежел векьел кьилинбацар хьуникай са зиянни жедайвал тушир. Ам саламатдиз кIвачел къахрагъна ва вичи са зурба, икьван чIавалди садани тавур хьтин кар ийизвайди хьиз (ахьтин кар са масада, рикIни намус авай инсанди, бажагьат ийидай), атана, Тарланан гъил кьуна, чинал туькьуьл рахшанддин хъвер алаз, чпин жергедихъ ялна.

Садлагьана вири кис хьана. Им садани вилив хвенвай нетижа тушир.

Хьайи кардин гъавурда гьасятда гьат тавур Тарлана, майдандин юкьвал акъатайла, хъел кваз эцяна, вичин гъил Маинадин гъиляй ахкъудна ва вич кьулухъди Дилберан патав хтана. Тапанчиди Дилберан гъил Тарланан гъиле туна ва вич чIехи жергедихъ фена.

Садани са гафни лагьаначир.

Бег-Мирзе муаллим, мад кьвед-пуд муаллим галаз, фадлай, манияр-кьуьлер куьтягь хьана, къугъунар эгечIайла, Алгъай тамун кьилел хкаж хьанвай ва гьанал ацукьнавай. Абуруз инал хьайи кардикай са хабарни авачир.

Шад ва гур мярекат къанвайди вирида гьисснавай.

Цуькверин айвандал алайбур гила кьилди-кьилдин кIеретIриз пай хьанвай ва чпин суьгьбетар ийизвай.

Тарланни Дилбер, гъилер кьуна, Цуькверин майдандилай рагъ акIидай патахъди чIугунвай жигъирдай тIуз фена ва амайбурун вилерикай хкатна.

– Ша, хъфин хуьруьз, – лагьана Тарлана, гуьгьуьл серин яз.

Адаз Дилберавай вучиз ада Маинадин тIвар кьунатIа жузаз кIан хьанай, амма авуначир, вучиз лагьайтIа адаз гьакIни бейкеф хьанвай Дилбер мадни артух пашманариз кичIе хьанай.

Маинадикай авайдалай гзаф хъел Дилбераз вичикай авай. Мектеб куьтягьзавай йикъара ва вични санал кIелзавайбурун патай рикI тIардай са гаф ва я кар жеда лагьана ада гьич фикирни авуначир. Аданни Маинадин арадай кац фейи хьтин са дуьшуьшни авачир. Ада и отличницади вири крар герек тир къайдада, са гъалатIни ахъай тавуна, ийида лагьана умуднавай. Идалайни алава яз, эхиримжи вахтара Маина адахъ галаз мукьвал-мукьвал рафтарвилер ийиз алахъзавай, месела, са гьафте идалай вилик классдиз виньетка патал шикилар ядай фотограф атайла, Маинади Дилберахъ галаз чпин кьилдин шикил ягъун тIалабнай, мектебдилай къерехда, вич булахдал фидайла, Дилберазни ша лугьуз са шумудра атанай…