Тажис Мынжасар.

Шежірем сыр шертсе



скачать книгу бесплатно

Б?лай дейтіндері орынды-а?. К?нделікті араласып ж?рген а?айындарды? ?айсысыны? кімнен тарайтынды?ын, олармен ара ?ашы?ты?ымызды? алыс, жа?ынды?ын д?рыс айыра білгіміз келген ?арабайыр ?ара?ан басымызды? жайын ойлап ?ана емес, б?гін болмаса да ерте? арамыз?а келер ?улет тарихын ?у басынан жете о?ып, зерттеп білгісі келер к?зі ?ара?ты, білімгер немере, ш?бере, ш?пшектер т?р?ын ойлап жазып отырмыз. ?йткені араларынан: «Аталарымыз кіле? о?ы?ан, сауатты адамдар бол?анымен ?айдан ?рбіп, ?алай тар?ап, тарайтынды?ымыз ж?нінде жетемізге жетердей жеткізе айтып, еште?е жазып кетпегендері несі?»,дейтіндері табылып жатса бізге серт емес пе? Білгілері келгенін біле алма?ан олар ?шін м?ны? арты ?зекті ?ртер ?кінішті жай?а ?келері а?и?ат. Сонды?тан м?ны? б?рін жазып, ?алдырып кету ?шін Алла? ниетімізге ?арай ?риядай ?пке беріп, оны? ?мір жасын ?за? ?ылып ?ой?анды?ына ш?кір дейміз.

Б?ларды келер ?рпа? ?шін дейміз ?ой, ал б?гінгі ?рпа? ?шін дер болса?, тым аз болмаса да, тым мол болмаса да, біра? біраз айтар д?ниесі бар т?пн?с?алар мен тарихи, шежіре кітаптарды олар ?ай кітапхананы? ?ай есігін ашып, оны? ?ай с?релерінен уа?ыттарын сарп етіп іздеп жатпа?? Одан да алыстан арбаламай, жа?ыннан дорбалап, іздегендерін осы кітап ішінен беттерін ?рлі-берлі аударыстырып отырып-а? оп-о?ай тауып алмай ма дегеніміз ?ой.

Сосын ??дай?а ш?кір, немере, жиендер ?азір б?рмізде баршылы? ?ой, кездесе ?ал?анда б?лар кімдер, ?айсысы кімнен ?рбіп, ?алай тарайды деп жатпай аттарын с?рап-біліп алса? бол?аны, ?ал?анын осы кітаптан-а? а?тарыстырып, тауып алуымыз?а болады. ?йткені солар?а ?атысты деректерді де ?амти жазу?а тырысты?.

Ал шежіремізді ?рі ?арай тере?ірек, ке?ірек о?ып, білем деушілер шы?ып жатса, олар ?шін деректерімізді ?ай жерден, ?ай ??жаттардан, оны? ?ай беттерінен ал?анды?ымыз?а сілтеме жасай отырып бердік.

Шежіре?ді ?з аты?нан емес к?пшілікті? атынан жазыпсы? деп жат?андар да бар. Егер оны Рашид, Шаймахан, ?лмахан, Ш?дек, к?зі тірі арамызда ж?рген ?рия, Айтмахан сия?ты а?а, ?ке, к?ке, ?пкелерімізді? аузынан, ?алдырып кеткен жазу-сызуларынан алып, к?нделікті ?асымда ж?рген ?зге де бауырларымны? айтуымен ?а?аз?а т?сіріп жатсам неге ол тек менікі ?ана болуы керек, к?пшіліктікі емес пе дегім келеді.

Б?гіндері ?згелер шежірелерін бас?аша стиль, жолмен жазып ж?рген шы?ар, біра? мен е?бегімді о?ырманыма к?пшілікті? атынан осылайша ?рі шежіре, ?рі т?те о?у ??ралы, ?рі ?ыс?а, м?ліметтері бір жерден табылатындай ?мбебап аны?тама сыпатында ?сынуды ниет еттім. Келер ?рпа? біз ??сап баба, аталарымыз бен ?же, апаларымызды? т?р, кескіндері ?андай болды екен демес ?шін фотосуреттерді де табыл?анынша мол етіп бердім.

Кейінгі ?рпа? шежіремізді осы то?та?ан жерімізден ?рі ?арай ?здері жал?астырып ?кетер, жазар деп ойлаймын. Біздікі–білгенімізше ?улетімізді? бастау алар м?нар басын олар?а м?лімет ?шін ?мыт ?алдырмай бастап беру, ?а?аз?а т?сіріп кету болды.


СССР журналистер ода?ыны?, ?аза?стан журналистер ода?ыны? м?шесі Тажис Мы?жасар

07.03.2015 ж.


КІРІСПЕ


Алла-та?ала сонау ы?ылым заманда ?лемді бір тарыны? ?ауызына сиып кетердей жо?тан бар етіп жарат?анда о?ан алдымен берген асыл ?асиеттеріні? бірі кешегісі б?гінгісіне, ал б?гінгісі ерте?гісіне ауысып отыратын уа?ыт ?лшемі болыпты.

Содан бері т?рткіл д?ниеміз осы уа?ыт ?лшеміне т?уелді болып келе жат?аны ха?. «Кешегімді білмей б?гінімді ?алай т?сінем, б?гінімді білмей ерте?іме ?алай ?ол созам»,-деп к?не к?з ?ария, шешендеріміз тегіннен тегін тебірене жырламаса керек.

Сол айтпа?шы, ?ткен д?ниені? пар?ын білмей, ?тіп жат?ан д?ниені? нар?ын т?сіну, кешегі тарихымызды жете білмей, б?гінгі ?мірімізді жеткілікті т?сіну бізді?ше м?мкін емес. Б?ларсыз к?мескі келешегімізге ?оры?пай к?з тігу де, ?омсынбай ?ол созу да, жатсынбай ?адам басу да ?иын. Б?л ретте бізді табан жолымыздан жа?ылдырмай, темір?азы? ж?лдыздай жетелеп ал?а алып ж?рер жал?ыз жолбасшымыз тарих-шежіреміз екені аны?. Ендеше, ??гіме ар?ауы сол тарих-шежіреміз жайлы болма?.

Юнесконы? со??ы деректері бойынша ?лемде 1500 ?лт пен ?лыс ?кілдері ?мір с?реді екен. М?селен, соларды? бірде-біреуін шежіресіз деп айта алмайсыз. Б?ріні? шы??ан тектерін, басынан-кешкендерін ?рпа??а жыр етіп баяндап берер ?зіндік ?исса-дастандары мен жыр-а?ыздары бар. Шежіре дегеннен шы?ады. Шежіре ?аза? Совет энциклопедиясында арабты? шаджарат–б?та?, тарма? деген с?зінен шы?атынды?ы, халы?ты? шы?у тегі мен таралуын баяндайтын тарих ?ылымыны? бір тарма?ы екендігі айтылады (12 т. 231 б.).

Айтпа?ымыз, ?аза?ымыз тегін білмейтін жетім ел емес. Жеті атасынан бастап, т?пт??иянына дейін тар?атып, таратып бере алар шежіресі бар жетіскен ел. ?зге ж?рттар ?аза?ты жа?ан халы?тарыны? ішіндегі е? бір шежіре-жазбалар?а бай ел дейтін к?рінеді. Солай десе солай да шы?ар. Себебі хал?ымызды? ?мірінен сыр шертетін жылнама іспеттес тарихи жыр-дастандарды былай ?ой?анда ж?здер шежіресі, ж?здер шежіресін ?оя т?р?анда, бізде не к?п ?улеттер шежіресін сауса?пен санап болмайды.

?рбір ?улет бабаларын, олар ?мір с?рген орта тарихын, соларды? басынан кешкен уа?и?аларын ?сіп келе жат?ан ?скеле? ?рпа??а ?лгі, та?лым етіп тарту ?шін аянып ?ал?ан ба. Оларды? ерлік істері мен к?шелі тірліктерін барын салып, к?сем с?збен кестелеп жеткізіп беріп отыр?ан жо? па. Онда?ы ма?саты–оларды бабалар тірлігімен, аталар ірілігімен рухтандырып, бойк?йезділікке салынбас, ?мірді? келе?сіз жайларына бой алдырмас жігерлі жан етіп ?сіріп, ?лкенді сыйлар, кішіні ??рметтер, ата-анасы мен жа?ын туыстарына ?ор?аушы, с?раушы болар намысты азамат етіп, т?рбиелеп шы?ару еді.

Шежіреге бай елміз деп отырмыз ?ой. Олай болса, алдымен сол шежірелерді? ірі, мазм?ндыларын іріктеп алып, атын атап, т?сін т?степ кеткен ж?н сия?ты. Шежірелерді? е? ?лкені, ??ндысы Рашид ад-Динні? «Т?рік-мо??ол шежіресі», Жамал ?аршиды? «О?ыз-?ыпша? шежіресі», «?арахан шежіресі», ?лы?бекті? «Шад-жарат ?л-атрак шежіресі», ?біл?азыны? «Шежіре-и т?ркі», «Шежіре-и тарахимесі», ?аза? ханды?ы ??рыл?ан жылдары к?п ?олданыл?ан «Насаб-наме Шы??ыс», «Насабнаме ?аза?», Бейбарыс пен Ибн Халдун жаз?ан «?ыпша? шежіресі», «Жа?аннаме», ел арасына ке? тара?ан «Абылай шежіресі» мен «?білхайыр шежіресі», кейі?гі ?аза? о?ымыстылары мен ойшылдары топтастырып жаз?ан М?хаммед Хайдар Дулатиді?, ?ыдыр?али ?осын?лы Жалаириді? «К?шен–?арауыл шежіресі», «Ж??гірхан шежіресі», Ш.У?лихановты? «?лы ж?з шежіресі», Абдулла Ниязовты? «?ш ж?з шежіресі», М?са Шорман?лыны? «Шежіресі», ?теу Б?жей?лыны? «?аза? ж?рты шежіресі», ?ор?анбек Бірімжан?лыны? бастауымен жина?тал?ан «Орта ж?з ж?не кіші ж?з шежіресі», А?молданы? «?ажайып шежіресі», «Насаб Шы??ыс», «Шы??ыснама» шежірелері», Ш.??дайберді?лыны? «?аза? шежіресі», Халиди ??рбан?алиды? «?аза? шежіресі», М?ш??р Ж?сіп К?пей?лыны? «?аза? шежіресі», «Б?л ?аза? ?ай кезде «?ш ж?з» атал?ан шежіресі», Н?ржан Наушабай?лыны? «?аза? пен т?рікмен шежіресі», сыр бойынан Тор?ай би жина?ан «?ш ж?з шежіресі», Диханбай батырды? «?лы ж?з шежіресі», ?азыбек Тауасар?лыны? «?зімнен т?пт??ияныма дейін» шежіресі, Зайыр С?дібековты? «?аза? шежіресі», Т?рлыбек Демен?лыны? «Келте тонды Келмембет» шежіресі, Хамит Мадановты? «Кіші ж?з шежіресі», Тынышбек Дайрабаевты? «Кете–Ш?мекей шежіресі», «?аратамыр шежіресі», Ма?с?т Неталиевті? «Кіші ж?з шежіресі», Жарыл?ап Бейсенбай?лыны? «Кіші ж?з шежіресі», «Н?рм?хамед?лы Жан?ожа батыр шежіресі».

?ткен ?міріміз мен тегіміз жайлы, ел баста?ан биіміз бен ?ан майданда ?а?арымен жауын ?ашыр?ан батыр бабаларымыз туралы шымырла?ан шынды?ты шынайы, б?кпесіз жеткізіп бере алатын тек осы шежірелер. Еліміз бен жерімізді? сол кездегі жа?рафиясынан да, тарихынан да, ел бас?ару ісіндегі ерекшеліктерінен де, салт-сана, д?ст?рлерінен де, тіпті т?р?ын ж?ртыны? т?тін саны мен талшы? етер тама?ы мен мал азы?ыны? т?р, шамасынан да а?парат берер осы шежірелер.

?аза?ты? сол заманда ?мір с?рген к?кірегі ояу, к?зі ?ара?ты азаматтары ?шін о?ыр ілімі де, зерттеп, ойына то?ыр білімі де, а? ?а?аз, к?к сиямен жалы?пай жазып, ?рпа??а аманат етіп ?алдырып кетер жазу-сызулары да негізінен осы шежілер болды.

Арда?тап "шежірем, алтын т??ырым" дейтініміз де, оны т?б?рік т?тып, жо?ары ?стайтынымыз да осыдан. ??дай?а ш?кір, ?аза? деген ?улетіміз бар, сол ?улетті? ешкімнен кем т?спейтін ?леуетті шежірелері де бар екенін та?ы айтып кетпекпіз. Солардан теріп алып жазарымыз ж??а болса да ж?та? емес, ж?рна?ты болар деп ?міттенеміз. Кейінгі тол?ын буын?а одан шама-шар?ымызша сырал?ылатып сыр ?оз?ап к?рмекпіз.


1 тарау


1 б?лім


ЖЕТІ АТАМ МЕН ЖЕТІ БУЫНЫМА ДЕЙІН


?аза? шежіресі «?у» дегенде жеті атасынан басталады. Жеті атамызды білмейтін шежіре жетімсіреп т?ратыны аны?. Жеті атамызды білу ?шін ?кемізден бастап, жетінші буын?а дейінгі тегімізді: ?кемізді, атамызды, ар?ы атамызды, бабамызды, ар?ы бабамызды, т?п атамызды, тек атамызды білуіміз шарт. Кері ?арай санайтын болса? б?л енді ата емес, ?рпа? санын білдіреді. Демек: ?ке, бала, немере, ш?бере, ш?пшек, немене, ж?режат (ж?ре келе жат) болып келеді де, сегізінші ?рпа??а жеткенде туажат деп аталады. Ма?ынасы: ол кім, мен оны білмеймін, ол ма?ан ?андас туыс емес, ту?алы жат жан дегенді а??артады. Сонды?тан осы «туажат?а» дейін біздер ?ыз алыспайтын туыс?ан, бауырмыз. ?аза? б?л д?ст?рді ?рпа? ?анын б?збай, оны? а?за мен жан тазалы?ын са?тау ма?сатында ?стан?аны белгілі.

Жа?ын адамдар ?ан араластырса бойларында беле? ал?ан ауру-сыр?ау, та?ы бас?а а?за кемшіліктері келесі ?рпа??а т??ым ?уалап, к?шейіп жетерін б?гінгі медицина мен биология ?ылымдары ?лде?ашан д?лелдеп берген. Ата, ?рпа? т?сініктерімен ?атар олар?а туыс буын деген де ??ым бар. Біра? б?ларды бір-бірімен шатастырып алмауымыз керек. Буын с?зі ата мен ?рпа? т?сініктеріне оларды? реттік сандарын аны?тарда ?осылып айтылар орта? атау. М?селен, 13-ата немесе 5-?рпа? деп емес, 13 буында?ы атасы, 5 буында?ы ?рпа?ы деуіміз д?рыс естілмек. Сонымен Ата дегеніміз атынан-а? к?рініп т?р, ша?ыра? ??р?ан, артында ?рпа? ?алдыр?ан буын. Ал артында ?рпа? ?алдыра алма?ан буынды ешкім ата дей алмайтынды?ы бесенеден белгілі. Ол тек буын к?йінде ?ала бермек.

Буынды орта? атау дейтін себебіміз – ?мірде бір ?ке, бір шешеден бір-а? бала тумайды ?ой, оларды? бірнешеу болып келетіндігі ?бден м?мкін. Біра? осындай бірту?ан, бірту?ан болмаса да ??рса?тас, ??рса?тас болмаса да кіндіктес, кіндіктес болмаса да а?айын болып келетін аталар мен ?рпа?тар саны ?аншау болмасын реттік санын ?згертпей бір буын болып саналатынды?ы екібастан белгілі.

Б?з біреулер жеті атасын ?зінен бастап тар?атады. Б?л д?рыс емес. ?андай ?рпа? болмасын жеті атасын ?кесінен бастап санауы тиіс. Егер туыс буындарды? жетінші аталары бір адам болса олар ?лі де болса ?ыз алыспайтын жа?ын туыс?андар. Себебі т??ым ?уалайтын ?анды? белгілер биологиялы? деректер бойынша жетінші буыннан кейін ?ана ?лсіреп, ?ше бастайтын к?рінеді. ?лбетте, жеті ата д?ст?рін тек б?л ма?сат ?шін ?ана ?станбаймыз. Бастысы–тегімізді білу ?шін ?олданамыз. «Тегін білмеген–тентек, жеті атасын білмеген–жетесіз»,-деп к?не к?з ?ариялар бекер айтпаса керек. Тексіз деген ауыр с?з. Тексіз болу ?иын. Тегі мен жеті атасын ?у жетімдер ?ана білмеген. Кімнен туып, кіммен туыс екендігін білу ?ркімге шарт. Басы ауырып, балтыры сыздай ?ал?анда жанашыр болып ке?ес берер, ар?а с?йер жа?ыны жо? жал?ызіліктік кімге болса да ауыр сын екені аны?. Жал?ызды? Алла??а ?ана жарас?ан дейді халы?. Т?ле би бабамыз: «Балы?ы жо? к?л жетім, ??ра?ы жо? жер жетім, б?ла?ы жо? тау жетім, шежіресі жо? ел жетім. Тегін білмеген ел жетім, жеті атасын білмеген ер жетім»,-деп бекер к??іреніп, тебіренбесе керек.

Ар?алы? ?аласыны? т?р?ыны жазушы, м?дениеттанушы, этнограф Сейіт Кенжеахмет?лыны? 2010 жылы "Ана тілі" газетіні? 4 бетінде басыл?ан «Жеті атаны білуіміз керек» деген ма?аласында:"Жеті атасын білген ?л жеті ж?ртты? ?амын білер. Жеті атасын білмеген ??ла?ы мен жа?ын жер",-деген ж?йелі с?з ??п ма?ынаны білдіреді. Сонды?тан да бізді? атабабаларымыз ?з ?рпа?тарына жеті атасыны? аты-ж?нін, ата мекенін, ?з руынан шы??ан белгілі батыр, би, жа?сыларды? есімін айтып, ?йретіп отыр?ан. Б?л жолды ?аза?ты? аяулы ?рі білімдар перзенті Дінм?хамед ?онаев та ?стан?ан. ?зіні? «А?и?аттан аттау?а болмайды» атты кітабында («Санат» баспасы, 1994 ж.) былай деген:"Ал енді ?зіме дейінгі жеті атамды ?уалап айтсам былай: Жолын–Н?рмамбет–Азынабай–?онай–Жетібай–Ж?мабай–Ме?ліахмет–Дінм?хамед" (13–14 бет). Бас?а білетіндер де, мысалы С?бит М??анов та осылай тарат?ан, осы?ан то?та?ан. Ал б??ан біз неге то?тамай ж?рміз?

Ата-бабаларымыз жеті ата?а дейін ?ан араластырмайды, туысты? ?алыпты б?збайды. Сегізінші атадан бастап жа?а ру атын белгілейді. Б?л ?шін сол атаны? а?са?алдары мен билері, ел а?алары ру м?шелерін ша?ырып, боз бие сойып баталасып, осымен жеті ата?а толып, б?дан былай ?ыз алысып, ?ыз берісетін ??далы??а р??сат ететін жол ашады. Б?л д?ст?р– текті, дені сау, таза ?рпа? ?суіні? кепілі. Осындай текті ?рпа? ?сіру т?рбиесін б?рын?ылар ертеден-а? білген ж?не оны ?атты ?ада?алап отыр?ан",-деп орынды айтады.

Сонымен ?атар зерттеуші ?ыздан тарайтын ?рпа?тарды: жиен, жиеншар дейтінімізді, ал одан кейінгілерін к?геншар, дегеншар деп атайтынды?ымыз ?мытылып бара жат?анды?ын тілге тиек етеді. Та??алмас?а болмайды, арамызда жеті атасын ?арапайым ?діспен–барма? басып санай алмайтындар да бар. ?осылып-а? санайсыз ?ой, біра? санай келе, м?селен, атасы не ?шінші, не т?ртінші болса, т?лен т?рткендей «жо?, олай емес, ол бесінші не алтыншы атам» деп ж?н-жосы?сыз табан астында айнитындар да табылып жатыр, о?ан не дерсіз. Бізді?ше, жеті атаны жо?арыда?ы ма?аласында ?алым-этнограф, жазушы, С.Кенжеахмет?лы тілге тиек етіп кеткен хал?ымызды? тарихы пен шежіресін бір кісідей жете білетін аяулы азаматтары–кезінде бірі елімізді? к?рнекті мемлекет ?айраткері, патшасы, ал екіншісі ?о?ам ?айраткері, айтулы классик жазушысы бол?ан Д.А.?онаев пен С.М??ановтан арты? кім б?ле-жара д?рыс, жеткізе санай алма? дегіміз келеді. Осы ретте б?йректен сира? шы?арып, «велосипедті» ?айта ойлап табу?а ниеттенбей, кезінде білетіндер салып кеткен с?рлеу, со?па? жолмен неге ж?ре бермеске деп ойлайсыз?!

Мысалы, шежіремні? ?рпа? тар?ату кестесінде к?рсетілгендей, мені? 5-атам С???ар болса, менімен туыс, ??рдасым Ш?кірбек бауырымны? да 5-атасы С???ар. Демек біз онымен бесінші буыннан ?осылатын а?айынбыз. ?арапайым арифметика емес пе, екеумізге орта? осы С???ар баба кейінгі ?рпа?тарымызды? 7-аталарына айнал?ан ша??а дейін олар ?зара туыс?ан жандар болып ?ала бермек. Туысты? ара-жіктері 8-ата?а ?терде ?ана ажырайды. ?алабай баба Айтмахан а?амыз бен ?кемізді? 3-атасы болса, ал мені? 4-атам. Ендеше мен Айтмаханмен т?ртінші атадан ?осылатын туыспын. ?лібек баба?ылышбайды? да, мені? де ?шінші атамыз. Сонды?тан біз 3-атадан ?осылатын туыс?анбыз. Ал мен Асанмен ?келеріміз бірту?ан а?айынды адамдар бол?анды?тан 2-атадан, Мы?жасардан ?осыламын. Демек ол мені?, ж?рт аузында жиі айтылып ж?ретін екі туып, бір ?ал?ан жа?ын бауырым. Сонымен осы атал?ан а?айындар арасында?ы ?ыз алыспас туысты? ?атынастар ?ашан да болсын жа?а?ы біз айтып кеткен т?ртіп бойынша есептеліп, шы?арылады.

Жеті атаны тар?атып, санауды? к?неден келе жат?ан б?дан бас?а жолы жо?. Осы ретте айта кететін та?ы бір жайт – к?п ?улеттер а?айынды? ?арым-?атынастарын тек жеті атасымен ?ана шектеп ?оймайды. А?са?алдары жиылып, арнайы шешім шы?армайынша оларды? туыс?анды? ?атынастары жетеуден асып, ?рі ?арай оныншы, он екінші аталар?а да ауысып, жал?аса беретіндігі бар. Б?л ?улет адамдары арасында ?алыптасып, ке? тарал?ан аса бір ?лкен бауырмашылды? белгісі екендігі аны?. Жа?ан халы?тары арасында т?рлі ?зіл-к?лкілі ??гімелерге ар?ау бол?ан, туыс?ан?а е? бай халы? ?аза? екендігі де содан ба дейміз.

??ла??а?ыс ете кететін та?ы бір м?селе–ж?н с?раса келгенде арамыз 2 ата немесе 3 ата, 4 ата деп емес, 2– немесе 3-, 4– атадан ?осыламыз деп айту д?рыстау сия?ты. ?йткені туысты? ара-?атынастарды т?сіндіру ?шін б?л же?іл т?сіл. Сонымен жеті ата ж?нінде айт?ымыз келгені негізінен осылар. Кезек к?ттіріп т?р?ан ?зге де та?ырыптар бар бол?анды?тан осымен жеті ата жайлы ??гімемізді тамамдаймыз. Келесі тілге тиек етіп айтарымыз–?аза? атауы. Енді со?ан к?шейік.

?ай ел, ?ай халы?ты? тарихы жайлы с?з ?оз?амайы?, оны? алтын ?азы? ар?ауы, аттап ?туге, айтпай кетуге болмайтын та?ырыбы–?ашанда ?ар?а тамыр ?аза?ымны? осы «?аза?» деген атауы. Сонды?тан біз де шежіремізді ?рі ?арай осы айтып отыр?ан «?аза?» атауы тарихымен саба?тастыра жаз?анды ж?н деп санады?. Ендеше, жеті атадан басталар шежіреміз кешелері к?н кешкен ?аза?ым мен оны? к?не тарихы жайлы не дер екен, енді соны ба?амдап к?рейік.


2 б?лім


?АЗА?ТАР КІМДЕР, ?АЙДАН ШЫ??АН?


Ана ??рса?ынан ?н-к?й мен с?з ?адірін біліп туар от ауыз, ора? тілді ?аза?ым ?шін б?л керек-а? н?рсе деп ойлаймыз. ?йткені бесіктен белі босамай жатып, жеті ата мен ру, ж?зіне дейін с?рінбей, судыратып т?ратын ол, ал «?аза? кім, ол ?айдан шы??ан?» деп тікесінен сауал ?оя ?алса? тілін ж?тып ?ой?андай кібіртіктеп, тосылып, жауап бере алмай ?алатыны бар.

?ысылмай мойындауымыз керек, тегімізді? «?аза?» деген атауынан ар?ы жа?ын білмейміз. Б?л б?гіндері ?лкенімізді? де, кішімізді? де, к?рімізді? де, жасымызды? да басында?ы кемшілік. ?зге ?лт ?кілдеріні? біразында б?лай емес. М?селен, м?хитты? ар?ы жа?ын мекендейтін мексикалы?тар бізді? эрамыз?а дейінгі к?не ацтек ?ркениетінен ?рбитіндіктерін, ал т?ра?тары беріде, еуропалы? материкте жат?ан испанды?тар мен португалды?тар, француздар мен швейцарлы?тар бізді? эрамыз?а дейінгі 2–1 мы?жылды?тар арасында ?алыптас?ан ?йгілі алпілік кельт н?сілінен бастау алып тарайтынды?тарын, ал германды?тар 4 ?асырда?ы жауынгер гот тайпаларыны? ?рпа?тары екендіктерін тарих бетіне тас?а та?ба бас?андай етіп ?лде?ашан жазып, ?алдырып кеткендіктері белгілі.

Алыс?а бармай-а? ?ояйы?, ?асымызда?ы «т?секте басы, т?скейде малы ?осыл?ан» орыс к?ршіміз, м?селен, ?здерін 6 –10 ?асырларда жаса?ан, древлян, поляндар болып екіге б?лінетін к?не ильмендік словен тайпаларыны? ал?аш?ы б?та?ынан екендігін айтып келеді.

Ал ?аза?тар ше? ?аза?ты? да бір т?нде туып, бір к?нде «?аза?» аталма?аны бесенеден белгілі. Шы?у тегімізді зерттер этногенез ?ылымы бізді? б?л пікірімізді толы?ымен ??птайды. ?аза?тар да ?згелер сия?ты мы?жылды? тарихы бар, Елбасымыз айтпа?шы, м??гілік ел екендігі барша?а аян. Біреу бізге есімі?ді білмейсі? десе, есі д?рыс па осыны? деп жатып ашуланар едік. Ал «?аза?» та бізді? есім, ныспымыз емес пе? Оны неге білмеуге тиіспіз?

Сосын Елбасымыз 2012 жылды? желто?санында, сондай-а? ?аза?стан хал?ына жаса?ан сол жыл?ы жолдау с?здерінде еліміз даму ба?дарламасы бойынша ендігі 2025 жыл?а дейінгі аралы?та алды??ы ?атарлы ?ркениетті елдер тізімінде 50-ші орыннан 30-шы орын?а дейін к?терілуі тиіс деп, «?аза? елі» деп аталу м?селесін к?теріп отыр?ан жа?дайда, осы?ан орай егер б?йыртып «?аза? елі» деп аталар болса?, онда ?ркениетті елімізді? де, оны ??райтын титулды ?лт т?легі ретінде ?зімізді? де неге «?аза?» аталып ж?ргендігімізді? ?ыр-сырын білу ?зекті м?селеге айналары аны?.

«?аза?» атауыны? шы?у тегінен бейхабарлы?ымыз ?сте де бізді? білмейтін білімсіздігімізден емес. ?аза?ты? білімпаз, білгір, намыс?ой халы? екендігі барша?а аян. Б?л ж?нінде бізге ешкім п?лен деп кін? та?а алмаса керек. Кезінде бабаларымыз ?аза?тар туралы білді де, к?л-к?сір шежіре етіп жазып та ?алдырып кетті. Сол деректерді? негізінде б?л та?ырып?а кейін ?алам тарт?ан ?алым, зерттеушілеріміз де жо? емес, бар. Біра?, біра? демекші, м?селе сол материалдар ж?нінде к?ні б?гінге дейін ресми а?парат беттерінде мардымды еште?е жарыта жазылмай келе жат?анды?ында.

Кезінде бас?аша ?имылдауымыз?а космополиттік ?лт саясатын ?стан?ан Ке?естік ?ызыл империя ?олбайлау болып, кесірін тигізгені белгілі. М?ны жо??а шы?ара алмаймыз. Ол дініміз бен ділімізді ?ана емес, тіліміз бен тегімізді де ?мыту?а итермелегені рас. Себебі б?ратана, аз ж?рт ?з ?лтынан г?рі космополиттік ке?ес ?лтыны? к?йін к?бірек к?йттеуге м?дделі еді. ?йткені ?алым, мамандарымыз к?нде ж?ретін табан жолы мен к?нде жейтін ?зім нанын таппай ?алмауы ?шін ?з ?лтыны? тарихын зерттеуден г?рі ке?ес ?кіметіні? тарихын жазу?а ?мтылды. Сонды?тан ?аза? кім, оны? ?айдан шы?ып, ?алай ?рбитіндігі осы кезге дейін тарихымызда ?ылыми т?р?ыдан аны?талып, арнайы р?сімделіп, бекітілмеген а?та??а?. Соны? салдарынан болар, басым к?пшілігіміз ?азірге дейін ?аза? с?зіні? ?айдан алынып, ?алай шы??анды?ынан бейхабармыз.

Біра? б?гін ?з ?олымыз ?з аузымыз?а жетіп отыр?ан т?уелсіз мемлекетпіз. Онымыз?а да аттай 20 жылдан асып бара жатыр. Тау к?терген Тола?айдай толып жат?ан ?лемге танымал ?алым, мамандарымыз да бар. ??дай?а ш?кір, жо?арыда айтып кеткендей, б?л туралы зерттеушілеріміз инемен ??ды? ?аз?андай е?бектеніп, бал арасындай тірнектеп жинап, ?алдырып кеткен м?ліметтер мен деректер де жо? емес, сы?ырла?ан к?не с?релерде ша? басып жатса да бар. Жа?сылап іздесек ондай деректер табылары аны?. Сонды?тан тегімізді? тарихын т?пт??ианынан б?гініне дейін асы?пай а?тарып, жазып шы?у?а енді шамамыз жетпейді емес, жетеді. Б?л туралы ?азір білмесек, енді ?ашан білмекпіз, ендігі ?ндемегенімізге не жоры? дейміз?

?лбетте, тарихымызды ?ріден, тере?інен зерттеп білер кезіміз жеткенімен м?ны біз бір ?улетті? шежіресімен айтып та, жазып та бітіре алмайтынды?ымыз ай?ын. ?аза?ты?ымыз?а ?атысты м?ліметтерді отанды? дерек к?здерінен ?ана емес, ?аза? ханды?ы ??рылмастан б?рын?ы к?не араб, ?ытай тіліндегі тарихи ??жаттардан да іздестіріп, ?арай отырып, табыл?ан материалдарды? басын ??рап, іріктеп, аударып, жина?тап, ?ылыми т?р?ыдан жан-жа?ты негіздеп, тере?детіп жазып шы?у бір емес, бірнеше ?ылыми институттар мен басал?алы ?алымдар ж?не ?лкен ?ылыми ке?естер бас ?ос?ан мемлекеттік комиссия ж?мысымен шешілуі тиіс шара екендігі аны?. Ал бізді? ?олымыздан келері – бар тап?ан-таян?ан ма?л?маттарымыз?а с?йене отырып, к?пшілікке, мінберге мінген билік пен ресми ?ылыми орындар?а тек ой салып, т?рткі болу.



скачать книгу бесплатно

страницы: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10