Гастарбайтер (кыргызча тили)

Бек дубалга бетин буруп, унчукпай калды.

– Маселе ушундай, таяке! Кааласаңыз да, каалабасаңыз да, эми айтайын! Биз бул жерге иштегени келдик. Биз бул жерде жашаган адамдардын жакшы жашоосу мындан да мыкты болушу үчүн иштейбиз! Шаардыктардын жыргалдуу турмушу үчүн эмгектенебиз. Биз сизди мындан ары бага албайбыз!

Бек ички чөнтөгүнөн капчыгын алып чыгып Алманын алдын карай ыргытты.

– Менде болгону ушул, ушуну алгыла да, мени жайыма койгула!

– Жалгыз жашоо мүдөөсүн биз ойлоп тапкан эмеспиз. Шаар тургундарында ушундай да адат илгертен болуп келет экен. Акчаны менин алдыма ыргытып, таарынбаңыз. Биз шаар тургундарынан жуурканды өзүнө көбүрөөк тартуу адатын үйрөнүп атабыз.

Алма жерден капчыкты алып, Бекке алып келип, анын артында туруп, токтоо үн менен сөзүн улантты:

– Иштеш керек! – деп сенге өттү. – Сен кимсиң чиренип үйдө бекер жаткыдай? Коомчулукта бизден башка эч кимиң жок. Айланада – баары бейтааныш адамдар. Эгер биз сени бейтааныш десек, кимге кайрыласың? Эркек тана жумуш кылууну сүйүшү керек. Кароолчу бол! Ошондо бир узагыраак жашайсың. Каалабайт экенсиң, бул үйдөн чыгып кет!

Ал бир дем менен сүйлөдү. Атырылган үнү менен ниети олуттуу экенин баса белгиледи.

Бек көздөрүнө жаш толгон жүзүн буруп, эч нерсе дей алабай, бери карап олтуруп калды.

– Алма, силер мени багып атпайсыңар, мага Собес ачкадан өлбөгүдөй акча төлөйт. Анын үстүнө, мага шыпыргы алып жол тазалоонун кандай кереги бар? Мен өмүр бою чийме чийип, эсеп кыйсап кылып келгем.

– Сен анда бул жерде отургандардан сабаттуусу турбайсыңбы?

– Мени өзүңө теңебе!

– Мен анда сенин таштаманыңа да жарбайт экемин да?

Бек үйдө отургандарды жалт карап алды. Бири да көңүл буруп койгон жок. Баары дүлөй болчу.

ШААРДЫК ТУРГУН

Соня дагы кайра пайда болду, бирок үйүнүн босогосунан аттоого батынган жок. Ал жарым бүкүрөйүп, үйгө чакырылышын күтүп турду.

Султан эч нерсе кылбай кантип байып кетүү мүмкүн экендиги жөнүндө айтып жатты. Соня таң калып, ага суктанып, сөзүн бөлүүгө батынган жок. Сөзүнүн аягында ал күтүүсүздөн Соняга бурулуп, ага кыйкырды:

– Ымтыраган байкуш! Сен эмне мынча жерге тирүүлөй кирип кете жаздап атасың? Эмнеге өзүңдү мынча кордойсуң? Булардын сага мындай мамиле кылышына жол бербе! Не дегенде, сен өз укугуңду билбеген келесоосуң! Сени малга теңеп аткан нерсе ошол. Сен жергиликтүү тургунсуң! Муну эсиңден чыгарба! Сен президент менен бир катар баарына укуктуусуң!

– Мени ким кууп чыкты? – деп ийди чыйрала түшкөн Соня.

– Сени эч ким кууп чыккан жок! Сен биз менен жашагың келбейт.

– Ким? – Менби?

– Болду! Каалаган жериңе бар. Эң негизгиси, сенин укугуң биздикинен өйдө! Баары сенин алдыңда көз каранды. Булардан сен талап кыл: муну бер, тигини бер де!Эмнеге мынча ымтырайың?

Сонянын бүкүрөйө баштаган бели түзөлө түштү. Бирок мурдагы ордунда кала берди. Ал уруксатсыз босогодон аттоого дагы эле батынган жок. Кабагы түйүлүп, ойго баткандай. Ал өзүн коргогон үйдө олтурган бир да кишиден сөз уккан жок. Ичти карап күйөөсүн издеп таппады.

– Биз ай сайын квартира акысын төлөйбүз, тамак-аш үчүн биз төлөйбүз. Бек таяке дагы эмне каалайт? Бул биздин үйүбүз! – деп каңкуулады Алма.

Бек чалкасынан жатты көздөрү ачык болчу. Ал эмнени ойлоп жатканы белгисиз, бирок ал пас үнү менен:

– Менин эңсеген бактым кайда кетти? Мен аны кайра көрөмбү? – деди.

– Наалыба, таяке? – деп Алма кагып салды.

– Мен аны эми желкемди көрө албаган сыңары эч качан аны көрө албайм!

– Мунун баары адамдардын руханий жакырланышынан, – деп ой айтты Сармат. – Эски режим тушунда биз Кудайды унутканбыз. Биз Аны кайрадан издешибиз керек. Анын алдында тизе бүгүп, чөгөлөп кечирим сурашыбыз керек. Ошондо биз ийнибизде оор жүгүбүздү алып ыргытабыз. Башкача ой уялайт акылыбызда, жашообуз башка жолго түшөт!

Соня үйдө калды. Ал унчукпай, баары менен бирге онлайн жаңылыктарын көрүп, алар менен чогуу тамактанчу болду. Алар бир жууркан астында жашашап атканда өзүнө орун таап, күндүз кээде нан алганы дүкөнгө барып, дүкөнчү кайтарган майда тыйындарды өзүнө алып калчу болгон. Пол жууп, Бекти эч качан төшөкгүнө жаткырбады. Ал ушинтип жашоонун алдында эмне күтүп турганы билүчү эмес. Апасына кайтуу тууралуу ойлоп калчу, бирок шашкан жок. Квартирадагылар ар кимси алгач ээлген ордун көздүн карегиндей кайтарышат. Аскар элге сабак берет. Бек квартирада орун ээлеп алган көрүнүшкө маани бербей калган.

Бир күнү Соня дүкөнгө кетип, Бек ишинде экенде Султан:

– Бул айымдан апасына кетеби же кетпейби суроого кез келди, – деди.

– Бирок биз полиция алдында эмне деп жооп айтабыз? – деп Шарипа киришти. – Эгер бизден эмне үчүн үйдүн ээси көчөдө калган десе канттик?

– Анда бул байкушка бизди таштап кетүүдөн башка арга жок, –деди Султан. – Биз кайра жардам беришибиз керек. Кикбоксингде ким алсыз болсо оюндан чыгарыла берет эмеспи ошо сыяктуу.

Айылдаштарынын талабы менен Мария Ивановна Бекти кароолчу кылып дайындаган. Эми ал күн сайын башкалар менен бирге ишке чыгып, кайтып келгенге чейин көчө тазалоо менен алек. Ага таштандыларды: кагаздарды, айнек сыныктарын, калай банкаларды жана башка майда буюмдарды кара желим баштыктарга чогултуу тапшырылган.

Мария Ивановна айына бир нече жолу районду кыдырып чыкчу. Ал жумуштун абийирдүү аткарылып жатканына көз салчу. Бирок бул да жетишсиз болчу. Ал BMW унаасын айдап кыдырып келатып, токтогон жеринде кабинадан түшчу эмес. Иштин жүрүшүн карап ар күн сайын ошол эле көрүнүш кайталанып жаткандыктан тышта эч нерсе болбогондой сезилчү. Кайрат, жетекчисинин жолун божомолдоп, эски спорттук бут кийимдин тикенек жагып өйдө каратып ыргытып, бир жолу кырсыкка алып келди. Андан кийин Мария Ивановна бир нече ай иш аянтчаларына чыккан жок.

Бригадир Сармат анын кеңсесине барып иштин жүрүшү тууралуу отчет берип турчу болду.

Жаңы келгендер көчө тазалоочулук ишти толук өздөштүргөн: кантип шыпыруу, таштандыны кайдан чогултуу, аларды тартып кетчүлөр менен расписаниеге таяп чыгарып салуунку сүйлөшүү, канча төлөнөт жана таштандыны өрттөөчү жайларга канча жолу алып барылат. Баары тааныш болуп калгандыктан, өздөрүнө убакыт табылчу. Тыныгуу учурунда алар кыялдары менен сүйлөшкөнгө өтүшчү. Ар бири келечектеги жашоосун ойлончу. Сармат балалуу болуп, участоктун менеджери болгусу келчү. Шарипа иштеп, андан кийин окууга баргысы келген. Алма топуракты көргөн сайын дыйканчылыкты өздөштүрүүнү кыялданчу. Саясий партияга кошулуп, анын колдоосу менен карьерасын өркүндөтүүнү каалагандар да бар эле. Султан ошондой адамдардын бири болчу. Ошого карабастан, баары Мария Ивановна тарабынан дайындалган жерлерде көчө шыпырышканы шыпырышкан.

Мекени жөнүндө сөз болгондо, айрымдары гүлдөп-өнүгүүнү, башкалары кылымдар бою төмөндөөнү божомолдошчу. Бирок алар көбүнчө аны да ойлоп жанын кыйнабаш үчүн мындай талкуулардан качышчу. Алар күндүз иштешчү, түшкү тыныгуу саат 9дан 10го чейин, калган убакта баштарын көтөрбөй көчө тазалашчу. Шаар жакшы дем алышы үчүн, көчөттөр өз убагында отургузулушу үчүн, оюн аянтчалары өз убагында сырдалышы үчүн жана өтүп бара жаткандардын буттарынын астындагы аллеяларга иттердин заңы калбасын үчүн кайталап шыпырышчу.

Айланада ар дайым адамдар көп, бирок эч ким аларга көңүл бурчу эмес. Мигранттар жумушка барып-келүү жолдорун билип, тынч жашашчу. Бирок шаардын тургундарынын арасында көчө тазалагычтар өз иштери менен алектенип жатканын кызыгуу менен карап тургандар да бар болчу. Бир колу менен бутерброд жеп, экинчи колунда сыра бөтөлкөсүн кармап, оозунда тамеки тарткандар да жолукчу.

Соня күн сайын станцияга чукул жерде ары бери басып жүрчү; эч ким аны токтотпочу. Арык денелүү өп чап тамак ичип аз уктап, ал тургай дааратканага да вокзал, метро сыяктуу жайлардыкна барчу. Бардык жерде башаламандык! Ошондуктан бир жерден жай табуу кыйын эле, ал эми табылганда ал жердеги жашоо же иштин жүрүшүн карап отурчу.

Аскар турак жай кеңсесинин директоруна баруу үчүн өргүү сурады. Бектин жердештеринин арасында ал окуу жайына тапшырууга батынган улан эле.

– Биз үчүн сен Матросовсуң, ал амбразураны көөдөнү менен калкалап артында аскерлерди сактап калган! – деди Сармат. – Өлбө! Жеңиш менен кайтып кел. Эгерде сенин максатың ишке ашса, сен биздин сыймыгыбыз болосуң! Ошондо сени мактообуз үзүлбөчү болот.

Аскар эч нерсе дебей этпей, Теңир алдында ооз кесир болбосун деп унчукпай чыгып кетчү.

– Аскар жакында студенттер арасында болуп калат. – деди Шарипа көчөнү шыпырып жүруп. – Теңир ага жардам берсин! Ал жөнүндө жакшы ойлонгула – биз да колдойбуз!

Баары бир азга токтоп, кетип бараткан Аскарды жакын жердеги имараттын бурчунан ары жок болуп кеткенге чейин карап турушчу болушкан. Алма жолдун четинде отурган Соняны көрүп ага акыл айтмак болуп, бирок Султан көчөдө муну туура эмес деп эсептей турганын эстеп унчукпай калды.

– Сенин билим алууга укугуң бар, – деди Султан көчөдөн кирген Аскарга. – Үйрөн! Балким, мени да кечеге кошуп коюшат. Мария Ивановнага барып сураналы.

Ангыча Сармат көчөдөн чуркап кирип:

– Кана, жанагы эр жүрөк жигит, Кайда? – деп койнунан муштумдай ташалып алып туруп, уруп жиберди. Бирок, Аскар буйтап, эңкейе бергенде октой тез учкан таш артырндагы терезеге тийип, кош айнек терезени талкалап кетти! Сарматка карай чуркаган Султан, тигини жакадан алып артка ыргытты! Бирок ал күү менен барып Алманы кучактаган бойдон жыгылды. Кайра эле жаткан жеринен тура калды.

– Жакында жаңы келгендер жергиликтүү тургундардан коркпой калышат, – деп Аскар камаарабай оюн улантты. – Сырттан келгендер аларга кол көтөрүүгө батынышпайт! Аларда эч кандай мүмкүнчүлүк жок: алар бийликте эмес, бай да эмес, иши кылып, мүмкүнчүлүгү такыр жок. Кийинки айдан баштап мен юридикалык жөндөмүмдү өнүктүрө турган сабактар башталат.

– Сен ким болууну окуйсуң? – деп сурады Шарипа.

– Юрист болом, –деп сыймыктануу менен жооп берди Аскар. – Мен социалдык адилетсиздикке каршы күрөшөм.

Андан кийин Аскар бөлмөнүн аркы өйүзүндөгү Алмага кайрылды:

– Бүгүн квартираны тазалоо кимдин кезеги?

– Сеники! Сен эмессиңби же унуттуңбу? – деди ал.

– Кандай жакшы! Эми сиз да элдин арасында болосуз!

– дейт Султан Шарипага. – Көрсө, сиз шаардыктарга бизге карганда көбүрөөк керек экенсиз.

Шарипа кысынганынан беттери кызарып, акыры оюн ортого салды.

– Мен нотариуска канча акча калтырдым, алардын тынчын айлап күндөп ала бердим...

Алма кофеге эки кашык кумшекер салып аралаштырып туруп Шарипага сунду. Шарипа башын ийкеп, Алмага ыразычылык билдирип, ооз тийип туруп стаканды үстөлгө койду.

– Сиз экөөбүздү мындан ары салыштырууга болбойт. Сиз өзүңүзгө жумуш таба аласыз, сиздин каалооңуз боюнча. Бизди бул жерде кааласа жумуштан кетиришет, башка жерде жумушка алуу болбойт... – деп улантты оюн Алма.

– Чыда, ийгилик колуңдан чыкпасын! – деди Шарипа.

Алар саал унчукпай калышты.

– Аларды кантип алдадың? – деп сурады Султан. – Мен билем, жергиликтүү атка минерлердин ишенимине кирүү үйдөй зоону омуруу менен барабар.

– Бирөөнүн этегин кармап оокат кылбайсыңбы? – деп калды Алма. – Ким билет, Кайрат сени көрсө эле үшкүрүнөт, өзүң билесиң.

–Менде катын алуудан маанилүү иштери бар! – деди Кайрат дароо жооп берди. – Бар болгула, жолдоштор!

– Жашоонун билети колуңда, – деп коюп, Алма эртең мененки тамакты ичкенде бошогон идиш-аяктарды жууганы раковинага алып кетти.

– Эми ошентип каалабасаң, бул үйгө кирбешиң керек, намысыбызды шылдыңдаганга тете жорук бул, – деп сөзгө Сармат аралашты. – Ошентип, сен мындан ары бизди эч качан көргөн жоксуң. Биз да мындан ары сен үчүн жооптуу эмеспиз. Жашооң бейиштеби, тозоктобу, оорулуусуңбу, жоксуңбү баары өзүңдүн түйшүгүң. Бул эки! Сен, урматтуу карындаш, ийгиликке мындан ары да жете бергин. Башкаларга өрнөк көрсөтө бер! Бир гана жери ошол жаңы жашооң өтүп аткан жерде жаша!

Шарипа дайыма эртең мененки тамактанган ордуна отурган. Баары төшөктөн туруп атып вилкалар, бычактар, чөйчөктөр кагылышып атышын угуп атышты.

Шарипа айласыздан:

– Мен мындай жазаганыма өкүнөм, – деди жаркыраган жүзү менен оюн-тамаша иретинде. – Эгер бул жакка келбесек, Чеч-Төбөгөдө болмокпуз. Кандай назик, боорукер адамдар жашашат бизде. Алар жумушчуларды өздөрү жумушка алышмак. Бирок келдик, эми эмне болот алиге дейре белгисиз.

– Өзүңдөн корк! – деп барк этти Кайрат арка жактан. – Сармат бизди коргой албайт, биздин ички чаңкообуз кыйнап атат, ал да бизди андан куткара албайт! Султанды айтпаганда ким-кимибиз өз алдыбызча күчтүүбүз!

Ага эч ким жооп берген жок, анан Алма дагы бир жолу Шарипага кайрылды:

– Ошол! Бул жерден тез кет!

– Теңирим үчүн, мени минтип айдабачы! – деп Шарипа калчылдап кетти. – Менин ийгилигим сени ыраазы кылат деп ойлогом. Бактымдан бөлүшө кетейин, баары ыраазы болот дегем!

–Кантип башкача болушу мүмкүн? – деп Сармат сөзгө аралашты. – Мындан ары сиздин норманы биз тазалашыбыз керек! Эмне биздин жумушубуз азбы? Биз бул жерде эшек такалап жатабыз деп коелу, бирок сенин нормаң жок, сага кандай болор экен дейбиз. – деп какшыктады.

– Мен азырынча эч жакка барбайм, ижарга квартира таба элекмин, отурукташканча эле бул жердемин.

Эч ким унчукпай жооп беришти.

– Мүмкүнбү? Сармат байке? Бек байке сиз айтыңызчы?

Мен өзүмө ижарага алганча, квартира издеп атканда, сиздер менен жашай аламбы?

– Бул үй биздики! – деди Алма.

– Мен уялам, бирок тиземе жыгылууга даярмын! – деп Шарипа ыйлап калды.

Ал жердештеринен колдоо күтүп жаткан.

Баары унчукпай, тымпыйышты.

– Бул жерде жаша, орун жетиштүү! – деди Бек.

– Ал бул жерде жашабайт! – деп дароо кеп алды Алма.

– Колумдан келбейт... – деп Шарипа араң сүйлөдү. – Бир туугандар? Биз баалуу нерседен бат эле айрылдыкпы. Биз мындан ары жердеш эмеспизби? Эмне үчүн? Силерге эмне болду?

Шарипа отургучтан турду. Башкалар аны жапырт карап күтүп калышты. Анда ал кокустан жолун тоскон отургучту жыга тээп үйдөн чыгып кетти.

Алма сол колунда чоң сумканы сүйрөп, газонду аралап баратты. Учуна мык кагылган таяк кармап, алдынан жолуккан ар нерселери сайып терип желим капка салып жангыз баратты. Күн сайын эртеден кечке сүйлөшүп жүргөн Шарипа жок болчу. Бул жолу Алма ойго жангыз өзү батты.

КЫТЫГЫЛАЙЫНБЫ?

Аскар шаркылдап баскан, ага мүнөздүү кадамдар менен жакындап келатты, бирок Шарипа аны менен сүйлөшкүсү келбеди. Артынан Сармат келди. Ал семичке чагып келди. Аскар менен мушташа тургандай түрдө эле. Бул алар жолуккан сайын кайталанат.

– Сага окшогон адам киши болбойт, – деп Аскар Сарматка сын тагып. – Сенин орто билимиң бу жерде эч нерсеге жарабайт! Өмүр бою ушинтип каласың. Кана, бул сага жагабы? Сармат, сен кечээки кишисиң аң-сезимиң, адам болууга умтуласың, бирок... Сен бизденсиң, бирок бул биз үчүн ыңгайсыздыкты жаратат! Эсиңде болсун.

– Ушундай де өсчү жигит? – деди Сармат. – Мындай кебиң менен арабызда жашай албачубуз сенсиң!

– Сен унчукпа, – деди Шарипа Аскарга. – Биз тагдырдын буйругу менен бузулган адамдар эмеспиз, алдыбызда улуу тапшырмабыз жок, маселен: Америка же Россиядай. Дүйнөгө түркүк болуу дымагыбыз да жок! Биздин алдыбыздагы тапшырма өтө жупуну, күчтүү желмогуздарга өзүбүз жем болуп калбоо үчүн тырышып жашоо. Ушундай, кагылайын студент! Көрүнгөн кишиге сабак өтүүнү токтот, болбосо кыйынчылыкка дуушар болосуң.

Бир маалда Аскар дептерине бир нерселерди жаза баштады:

– Ишендирүүчү аргумент юристтин ийгилиги дешет. – деди ал – Бул семинар өткөн кезде келтирүүчү пайдалуу мисал бизге.

– Кетсең болот эми ушуну менен! – деди Алма ашканада кофе кайнатып жаткан столдон алыстап баратып.

– Мына кызык! Сен эми элдин арасында болосуң! – деп Султан Шарипага кайрылды. – Көрсө, сен жергиликтүү тургундарга бизден көбүрөөк керек экенсиң.

Алма дагы эле жангыз чоң желим кап сүйрөп, газонду аралап, экинчи колуна учуна мык кагылган таякты кармап, таштандынын баарын тешип, аны терип, дароо баштыкка салып жиберип келатты. Көбүнчө эртеден кечке паркты тазалоо жүргөндө сүйлөшүп көнгөн Шарипанын ордунда эч ким жок болчу. Бул жолу Алма аска тоодой ойго батты. Же аң-сезимин тынчытуу үчүнбү, же ага Шарипа жанында жүргөндөй сезилүүсүн ою менен жаратуу болдубу. Ал өзүнүн жаштыгы жөнүндө шыбырап өзүнө өзү айта баштады.

Мындай ойлор дайыма эле башына келе бербегендиктен, ал бир аз кооптонду. Бардык жерден таштанды издеп, ошол эле кезде жаштыгын эстеп, өткөн жылдарды кайрып алып келип атты. Бирок Алма жашыл талаанын ортосуна токтоп, таяктын сабына жөлөнүп, тамыры бар айкелдей бир топко кадалып какайып катып калды.

– Талаа абдан жашыл. Баарыбыз урушабыз. Жашынмак, а күүгүм киргенде ак чөлмөк ойнойбуз. Ал обюн күүгүм киргенден түн киргенге чейин уланат. Ай жаркырап тургандан биринчи короздорго чейин. Алар жыпар жыттуу карагайлардын бутактарынын астына жашынышчу. Жылына бир жолу Чеч-Төбө тоосуна барчубуз. Алар ошол жерде эл менен Ыраазычылык күнүн белгилешчү – Кадыр Түн!

Бир маалда Алма денесин жийиркеничтүү силкти. Ал бир жагымсыз нерсени эстеп, анан сөзүн улады:

– Эрте жаз. Салкын түн, бирок үшүк же кар жаабайт. Эл билинбегендей азайып бара жатты, асманда бриллианттар чачылган – жымыңдаган жылдыздар. Алар биздин жолубузга жарык берип аткандай. Жаштар тоонун боорун бойлоп, анын чокусуна алып баруучу жол менен баратышты. Асмандын түпкүрүнөн уча турган бакыт – кутту издеп чыгып баратканбыз. Ар бир адам анын колуна конуусун каалайт. Күтүлбөгөн жерден мен учуп бараткан кутту көрдүм! Асмандын түпкүрүнөн чоң ылдамдыкта жана оттуу шар учуп келип, бизди баштан аяк каптай берди. Суук сезилип, алаканымда кайдандыр келип түшкөн килкилдеген затты мыкчый кармап алдым! Салмагы жок, жыты жок. Бирок сезимге жийиркеничтүү экен. Чыныгы кут иттин заңына окшош болот дешчү! Мен жийиркенип алаканымдагы затты ыргытып, колумду чөпкө сүртүп аттым! Бактымды кордоп, ички сезимимдин кулу болуп кодон учурганымды кийин билдим. Мен айтпасам да кийин көрөөгөчтөр ушундай болуп, кыйла жан, ырысынан каңтарыла турганын айтып жүрүштү.

Аскар алардын жанынан өтүп баратып Бекке кайрылды.

– Шыпыргы кандай, Бек байке? Жумушка көнүп жатасызбы?

Бек сырдуу жылмайып, үнү жетсин деп кыйкырып сүйлөдү:

– Эй, студент! Менин жашоомун сага эмне үчүн керек? Ал башынан эле, мен бул жарык дүйнөгө келгенде андай эмес болчу. Батышта айткандай туура эмес жерде, туура эмес убакта төрөлгөм. Кызык жери мен ушинтип билем. Шаарда менин жердештерим жакшы жашашы үчүн эмне кылышыбыз керек экенин өз университетиңизден билип алганың оң? Эмнеге баарыңар бул жерде кыйналып жашашыңар керек? Эмне үчүн аларга өзү каалагандай жашоого мүмкүнчүлүк беришпейт? Бек жана анын жердештери кулчулукта экени да ушул ой тизмегин айтат. Бул күлкү келерлик кеп туурабы? Мугалимдериңерден сурагын, анан мага жообун бере кет. Биз башка классты түзөбүз деп жабыла кол көтөрүп кабыл алынган. Бул интеллектуалдык жактан өнүгүүнүн эң төмөнкү баскычында тургандардан чогултулган кол көтөрүүсү болгонбу? Же ал жолку жергиликтүүлөр калп айтып жатканбы? А өздөрү жогорку деңгээлдеби? Жарым кылымдан ашык убакыт Совет бийлиги бизди адам кылып жаратып атам дечү, азыр тез эле артка жылып баратабыз. Таарынган нерсе ушул. Же, балким кимдир бирөөлөрдүн ниети адамдардын тагдыры менен ойнообу? Аскар – жаз. Анан мага профессорлордун жообун алып кел!

– Бек байке, мага тапшырма бергенди токтотуңуз, – деп жооп берди Аскар, анан кошумчалады. – Өзүңүз адвокат жалдаңыз. Ал сизге түшүндүрүп берет. Барлык суроолоруңузга жооп бар, барлыгын ирээтке келтирип түшүндүруп берет! Эскерте кетсек, азыр кызмат үчүн акча төлөйсүз, ал төлөмдү талап кылат. А эгер менин мугалимдерим түшүндүрсүн десеңиз, төлөңүз! Болду, Бек байке, мен кеттим, кечигип атам!

Жердештеринин кылык-жоруктарын талдоону жакшы көргөн Бекке жакшы-жаман жактары биригип калганы жакты. Алардын активдүүлүгүнө жогору баа берип, ошол эле учурда алардын агрессиясын байкап, кесепеттеринен сактанып, артка чегинди. Ал Султанга – эң чоңу, ошондой эле кикбоксинг боюнча чемпион болгон беренге ишенчү. Бирок, ал үчүн Бектин ар кандай сөздөрү оор камчы болуп калды. Муну ал жүзүнөн байкачу. Маанайы кескин түшүп кеткен күчтүү адамдан. Мекендештер эми күчтү гана тааный баштаган. Алардын эки гана жообу бар: ооба жана жок. Мындай сезимдер Бекти капа кылып турчу.

– Алардын эртеңи жок! – Алма бир жолу Бекке кайрылды. – Мекендештериңизди караңыз. Алардын жүзүнөн өзүнө болгон ишенимди байкадыңбы? Мен жок. Алардын баары бүгүнкү күндө жашайт! Алар эфемердик жандыктай.

– Мейли, жердеш, алардын жан дүйнөсүн карачы, – деп жооп берди Бек. – Сиз алардын чыныгы жүзүн ача албайсыз.

– Мен сиз ушинтип айтасыз деп ойлогом. Сиз шаар тургунусуз, кандайдыр бир деңгээлде кожоюнсуз.

– Андай болсо, сөзүмдү кайра алам!

Бек баары менен бирге жүрдү, бирок баарынын алдында жүргөндүктөн, аларды жетелеп бараткандай көрүнчү.

– Биз көчөдөгү, тротуарлардагы таштандыларды чыгарганды гана билебиз, бирок Чеч-Төбөнүн тургундарына шаарда жашаганды билебиз деп мактанабыз! Демек!? – деп сурады Бек. – Ошондой эле, мени бул жерде баары билет, деп мактанганыбыз.

– Андай эмеспи? – деп жооп берди Султан. – Кайсы бир жергиликтүүлөр менен толук байланышым бар. Мына, тиги кызды кара. Ал кимди улам карап атат?

– Бек таяке, мени бул жерде жумуш күтүп турат деп жазыпсыз эле, – деди Сармат.

– Мария Ивановна ушинтип айткан.

– Алар мени бул жерде адам катары күтүп жатышат деп ойлогом.

– Өзүңдү баалаганыңын жарымы калп. Айланада кадимки адамдар бар. Сиз өзүңүздү Теңиринин жолун жолдоочумун деп эсептейсиз! Мен кошулдум – сен үчүн. Жаныңызда болсом кошуналарыңыз сени сыймыктанат деп ойлогом. Эми силердин араңарда болгонумдан уялам – уялчу болдум!

Бек ийниндеги кара мүшөктү аркасына өйдө көтөрүп андан ары басып, жолунда эч кандай акыр-чикир калбашы үчүн талыкпай бир оңду, бир солду карап баратты.

Сармат көпчүлүк арасынан бакырайып дароо көзгө илинчу. Ал Султан сыяктуу эл арасында өзгөчөлөнүп, алыстан байкала турган. Колдору булчуңдуу жана ишке эптүү эле. Аны менен таанышуу дайыма урматтоо же көз артуу менен аяктачу. Ал оор жумушту жакшы көрчү жана дене тарбиялык машыгууларды жакшы көрчү. Мен айыл чарба институтуна фельдшердик кесипке өтүп окуп аткамын, бирок экинчи семестр бүт бойдон сабактары тапшыралбай, окуудан чыгарылдым. Ал эч ким менен урушуп көргөн эмес, бул окуядан кийин мени менен уруша кеткен. Ал өз позициясын күч менен коргогонду жакшы көрчү! Ал өзү айткандай акыйкат үчүн күрөшчү. Сармат бир жолу элдин көзүнчө:

– Мен эч качан коммунистке айланбаган чабандын уулумун! Ошондуктан мен бул жерге келдим – тамак издеп. Көрсө, Советтер өлкөсүнүн кулашы мага гана тиешелүү экен! Анда эмне үчүн бул жердегилердин баары жашоого жана молчулукка ыраазы? Мен алардай болсом деген эмесмин!

– Бул жерде жаңы тартип бар. Сен аны билбейсиң. Сени бул жерде эч ким эсепке албайт.

– Ал эми шаарда ох, канчалаган көп жумуш орду бар! – деп жооп берди Бек. – Жакында эмгекчил жумушчулар үчүн аңчылык сезону ачылат. Анан карьералык өсүш, айлыгы жакшы орундар жана башкалар бар.

– Сармат байке, даттанбайлы, – деди Султан сөзгө аралаша калып. – Келчи, саал кытыгылап коёюн!

– Неге?

– Аз да болсо өзүңдү жыргалдуу сезиш үчүн.

– Ал кандай жыргал?

– Жасалма!

– Кереги жок! – баары бир ооздон жооп беришти.

БЕЙИШТИН ТӨРҮ

Түнкү шаар күндүзгүдөн айырмаланып турду. Эми көчөдөгү элдин баары бирдей эле. Бир өтүп бараткан адамды экинчисинен айырмалоо мүмкүн эмес. Баары сейилдеп жүрүштү, баары ар кандай укмуштуу окуяларга даярдай сезилчү. Аялдар кооз, эркектер бай. Белгилүү маданият ишмерлери бардык жерде жолукчу. Элита айланада болчу, бир атактуу бул жерде, экинчиси ал жакта. Бул атмосфера дайыма Султанды кызыктырчу.

Бектин жердештери түнкүсүн шаардын көчөлөрүндө басып жүрүштү. Бул Аккаладан бери жетүүгө аракет кылып келген чөйрө сыяктуу сезилчү. Көчөлөрдү тазалоону татыктуу кылган нерсе ушул болчу! Бул келечектин идеологиясына окшош болчу! Султан диний жазмаларда дал ушундай бейиш жөнүндө жазылган деп ойлогон – көңүл ачуучу, жеткиликтүү жана баарын камтыган чөйрө. Бул жердеги ар бир адам көңүл ачуунун бир бөлүгү болчу. Султанга башка эч нерсенин кереги жок. Ал обу жок эле кыйкырып ийди:

– Бейиш бул жерде болгондон кийин дагы эмненин кереги бар!