Бақытты болуды үйреніңіз! 2 Бөлім

Нарша Булгакбаев

Бақытты болуды үйреніңіз! 2 Бөлім

Кіріспе

Бір нәрсені өзгертпес бұрын, оның біз үшін неліктен маңызды екенін түсінген жөн. Кейде біз ұзақ ойланамыз да, әрекетке көшпейміз. Кейде керісінше, асығыс шешім қабылдап, оның салдарын кейін бағалаймыз. Осы екі шектің арасынан жол табуға бола ма? Меніңше, болады: өз ойымызды тексеріп, ниетімізді нақтылап, қолымыздан келетін қадамды жасауымыз керек. Адамның көзқарасы таңдауларына ықпал етеді, бірақ өмірдегі барлық оқиғаны жалғыз өзі анықтамайды.

Армандау, мақсат қою және жоспар құру пайдалы. Алайда аффирмация, елестету немесе жақсы көңіл күй нақты әрекетті алмастырмайды. Бұл кітапта ішкі жұмыс деп өз ойларыңызды, құндылықтарыңыз бен ниетіңізді түсінуді; сыртқы әрекет деп білім алу, еңбек ету, келісу, көмек сұрау және шешімдерді іс жүзінде сынауды айтамын. Екеуі бірін-бірі толықтырады. «Өз тағдырыңызды жазу» — өмірді толық билеу емес, өзіңізге тиесілі жауапкершілікті қабылдау туралы метафора. Рухани пайымдарды ғылыми заңмен шатастырмай, әр кеңесті өз жағдайыңызға қарай бағалаңыз. Мұндағы жаттығулар емнің немесе жеке кәсіби кеңестің орнына жүрмейді.

1-тарау. Өмір заңдылықтары

Дұрыс ақиқатқа сай ойлап жүрміз бе?

Ойдың жағымды болуы оның міндетті түрде дұрыс екенін білдірмейді. Сол сияқты, жағымсыз ойдың бәрі қате емес: кейде ол шынайы қауіпке назар аудартады. Дұрыс ойлауға ұмтылу — деректі жорамалдан ажырату, өз қорытындыңызды тексеру және жаңа мәліметке қарай көзқарасыңызды өзгерте білу. Үміт пен шынайылық бір-біріне кедергі емес.

Позитивті ойлау қиындықты жоққа шығаруға айналмауы керек. «Бәрі жақсы болады» деудің орнына, «Қазір не болып жатыр және мен не істей аламын?» деп сұраңыз. Кейде көзқарасты өзгерту қажет, кейде жағдайдың өзін: қауіпсіз орта табу, көмек алу немесе зиянды қатынастан алыстау керек. Ішкі және сыртқы өзгерістердің екеуі де маңызды.

Өмірді түсіну үшін үйренуге дайын болу қажет. Мен үшін ақиқатқа ұмтылу — сенімге адалдықпен бірге, білмегенімді мойындау және білгенімді тексеру. Табиғат заңдары, адамгершілік қағидалары және діни сенім әртүрлі сұрақтарға жауап береді; оларды бір ғана ережеге сыйғызуға болмайды.

Фортепианоға алғаш отырған адам әуенді бірден еркін орындай алмайды. Нота тану, тыңдау және жаттығу қажет. Өмірдегі дағдылар да осылай қалыптасады: ниетке қоса тәжірибе мен кері байланыс керек. Бірақ өмір музыка аспабы сияқты толық басқарылатын жүйе емес. Бірдей күш жұмсаған адамдардың нәтижесі жағдайына қарай әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан бұл салыстыруды жетістікке кепілдік беретін заң емес, үйренудің маңызын көрсететін бейне ретінде қабылдаңыз.

Өзіңізге айтатын сөздің маңызы

Ішкі диалог — адамның өзімен ойша сөйлесуі. Оның жиілігі мен сипаты әркімде әртүрлі; ой тек сөзбен ғана емес, бейнемен де өрбуі мүмкін. Өзіңізге айтатын сөз көңіл күйіңізге, жағдайды бағалауыңызға және әрекетіңізге ықпал етеді. Бірақ ол ғаламға берілген бұйрық емес. Себеп-салдарды түсіну үшін ойды ғана емес, әрекетті, ортаны, өзге адамдардың шешімдерін және кездейсоқ жағдайларды да ескеру керек. Өзіңізді кемсітетін ойды байқағанда, оның қаншалықты негізді екенін тексеріңіз: «Менің қолымнан ештеңе келмейді» деген тұжырым нақты дерек пе, әлде ауыр сәттегі жалпы баға ма?

Проблема надандықта және білместікте

Бұл кітапта ақиқатқа ұмтылу деп шындыққа адал қарауды, сенімді деректі іздеуді және ар-ожданға сай әрекет етуді айтамын. Діни сенім мен ғылыми дәлелдің негіздері бірдей емес. Рухани пайым адамға мағына бере алады, ал тексерілетін құбылыстар туралы тұжырымға тиісті дәлел қажет.

Жақсы адамның да өмірінде қиындық болады. Мұны оның дұрыс ойламағанының, иманының әлсіздігінің немесе моральдық кемшілігінің дәлелі деуге болмайды. Кейде өз қатемізді түзете аламыз; кейде бізге қатысы жоқ себептердің салдарын еңсеруге тура келеді. Екі жағдайда да айыптау емес, жағдайды дұрыс түсіну маңызды.

Өзен бейнесі осы айырмашылықты түсіндіруге көмектеседі. Ағысқа түскен адамға жүзу дағдысы, судың тереңдігі, ауа райы және жанындағы адамдардың көмегі әсер етеді. Жақсы ниет қауіпсіздік ережелерін алмастырмайды. Ал қиындыққа тап болу адамның жаман екенін білдірмейді. Себептерді зерттеу — кім кінәлі екенін асығыс шешу емес, қауіптің алдын алу мен көмек жолын табу.

Мүмкіндіктерді өзеннен су алуға теңеп көрейік. Бір адамда ыдыс бар, біреуде жоқ; біреуге жағалауға жетудің өзі қиын. Дағды мен сенімді дамыту қолымыздағы ыдысты үлкейтуге ұқсауы мүмкін. Алайда білімге қолжетімділік, денсаулық, уақыт, табыс пен қоғамдық жағдай да маңызды. Өз мүмкіндігіңізді кеңейтуге тырысыңыз, бірақ өзгенің аз табысын немесе ауыр тұрмысын оның ойлауымен ғана түсіндірмеңіз. Қанағат пен даму қатар өмір сүре алады.

Сенім бізге қалай кедергі болады

Балалық шақта отбасымыздан, ортамыздан және жеке тәжірибемізден көп нәрсе үйренеміз. Кейбір пікірлерді тексермей қабылдап, кейін өмірлік ұстанымға айналдырамыз. Бұл — үйрену мен әлеуметтену туралы әңгіме. Оны эпигенетикамен теңестіру дұрыс емес: эпигенетика гендердің қызметін реттеуге қатысты биологиялық өзгерістерді зерттейді. Өткен орта бізге әсер етеді, бірақ болашақ таңдауымыздың бәрін алдын ала бекітіп қоймайды.

Есіңізде болсын: ішкі сөзсіз (ой) сыртқы сөз (тіл) шықпайды. Біз үнемі не айтып отырсақ (монолог болсын, өзіңмен сөйлесу, диалог болсын өзгемен сөйлесу), яғни не ойлап отырсақ, ол біздің шынайы бейнемізді, өзіміз жайлы ой-пікір, көзқарасымызды анықтап береді. Өзіңізді және басқаларды бір нәрсеге қабілетсіз екендігіне сендіре бастаңыз, сайып келгенде, бәрі оған сенеді («Құлдық Сана»). Көп елдерде осындай тенденцияны байқауға болады, «Құлдық Сананы» қалыптастыру бағыты бойынша.

Сенімдеріңізді тексерудің бір жолы — олардың әрекетіңізге қалай әсер ететінін байқау. «Мен үйрене алмаймын» деген ой жаттығуды бастауға кедергі келтіруі мүмкін. Оны «Қай тұсын үйренуім керек?» деген сұраққа ауыстырып көріңіз. Дегенмен сыртқы кедергілерді жоққа шығармаңыз. Қызанақтың тұқымынан қияр өспейтіні сияқты, тек тілекті өзгерту бұрынғы әрекеттің нәтижесін бірден өзгертпейді. Жаңа нәтиже үшін жаңа әрекет пен тиісті жағдай қажет.

Сіз қызанақ отырғызып жатқанда, оларға аллергияңыз болса да, ол жерден қызанақ тұқымы өніп шығады. Қызанақ сіздің аллергияңыз бар екен деп сізді аямайды. Яғни қанша өмір заңдылықтарын жақтырмасаңыз да себебін жасағаннан кейін салдарын көресіз. Сондықтан да себебін жасамас бұрын салдары туралы ойлану керек. Жаратушының ескертуіне және оның заңдылықтарына құлақ асу керек.

Сіздің шындық (Ақиқат) деп жүргеніңіз қандай құндылықтар мен сенімдерге негізделгені туралы ойланыңыз. Біздің әрқайсымыз өмірге келген кезден бастап күндер, айлар, жылдар бойы багаж жинаймыз және оның ішінде неше түрлі (әр алуан) көзқарастар, ой-пікірлер, түсініктер мен сенімдер жатыр.

Ақыл айтпаңдар!

«Өз ақылым өзіме жетеді», «Ақыл айтпаңдар маған мүлдем» дейтін адамдар өте көп, олардың сенетін түсініктері мен өмірлік ұстанымдары:

1) Маған жаңа идеялар, ойлар (сенім мен түсінік) қажет емес.

2) Менің өмір туралы өз ой-пікірім бар және оларды өзгертуге ешкімнің хақысы жоқ.

3) Мен өзімді өмір бойы дұрыс басқарып келемін, менің сенімім (ой жүйем) дұрыс емес деп айтпаңдар.

4) Мен ақыл айтатын адамдарды естігім, көргім, оқығым келмейді.

Сондықтан біреуді бір идеологияға, әсіресе өзі жайлы шындыққа, жалпы ақиқатқа сендіруге тырысқанда, абай болу керек. Ойлана отырып, талап қоймай, ақылмен жеткізу керек.

Әр адамның өмір, дін және саясат туралы өз пікірі бар. Көзқарасты келемеждеу немесе күшпен өзгертуге тырысу әңгімелесушіні қорғануға итермелеуі мүмкін. Алдымен оның не айтқысы келетінін түсініп, содан кейін өз дәлеліңізді ұсыныңыз.

Өткен тәжірибе негізінде қалыптасқан немесе басқа адамдардан алынған көптеген наным-сенімдеріміз ақиқатқа сәйкес келмейді, бірақ дүние қызығы, рахаты мен ләззаты деп, жан сақтау үшін біз жалғанға сенеміз. Өзін-өзі сақтау инстинкті (Эгоизм) мен жалған сенімділікке деген қажеттілік теріс әсер ететіні соншалық, біз дүниені ойынға айналдырып өз ережелерімізді, заң-қағидаттарды ойлап табамыз және өзімізді осының барлығына шын мәнінде ақиқат деп сендіреміз. Негізі бұл шындық болса да жалған ақиқат.

Бізге еш қатысы жоқ адамдардың сенімін сіңіру, түсінігін қабылдау ақыр соңында құлдыққа алып келеді. Өкінішке орай, біздің айналамыздағы, ортамыздағы адамдар көбіне бұрыс, қате жалған сенім мен түсінік қалыптастырған. Жалпы теріс, жағымсыз, негативті орта адамның өзін-өзі жүзеге асыруына жетістікке жетуіне кедергі келтіреді, бізді шектейді. Екі өмір бақытының біріншісінен ұтылуға себеп болып жатады.

Әділдік болмаса сенім де болмайды. Қоғамда әділдік орнату үшін, бірінші адам әділдікті іште орнатуы керек. Құр бос сөз адамды ақиқатқа сендірмейді.

Қате түсініктерден арылыңыз

Бақыттың бәріне ортақ математикалық формуласы жоқ. Өзіңізге сену, әрекет ету және қателіктен үйрену өмір сапасын жақсартуға көмектесетін тіректердің бірі бола алады.

Өзгеруге дайындық маңызды, бірақ ауру, кедейлік немесе сәтсіздік адамның өзіне сенбеуінен ғана туындамайды. «Мен неге осындаймын?» деп өзіңізді айыптаудың орнына, қиындыққа ықпал еткен нақты жағдайларды анықтаңыз. Бұл кітаптың ойларымен келіспеуіңізге де, оқуды үзіп, кейін оралуыңызға да болады. Оқырманның күмәні — кемшілік емес; ұсынысты бағалаудың қажетті бөлігі.

Біз психологиялық жайлы, қолайлы, ыңғайлы аймақты іздейміз, ол біз үшін қаншалықты жойқын болса да, себебі біз салдарын білмейміз. Ең бастысы, проблемалар мен өзіңіз, өзге, өмір, Құдай туралы қате түсініктерден арылудың жалғыз жолы — біз үшін ыңғайсыз, жағымсыз болған шындық пен ақиқатты мойындау. Ақиқатты жасыру, өзің жайлы шындықтан қашу құлдық пен тәуелділіктің себебі. Ақиқат үгіт-насихатталуы керек, ал өзіңіз жайлы шындықты жасырмауыңыз керек, ол бәрібір ақыретте аян болады. Ақиқат пен шындықтан қашудың орнына өзіңізбен айналысу, жұмыс істеу керек. Ең бастысы дұрыс иман келтіру. Ол жан мен тәннің үйлесімін (балансын) реттеу. Яғни дүние мен ақыретті қатар ұстау.

Біздің бостандығымыздың деңгейі шындық пен ақиқатты жасыру немесе одан қашып жүруге тікелей байланысты.

1) Біз өзімізді алдауды тоқтатуымыз керек, қиын жағдайға тап болдық па, мойындау керек, өтірік маска тағудың қажеті жоқ.

2) Өз қателігіміз үшін жауап беріп, өзгенің жауапкершілігін өз мойнымызға алмауымыз керек.

3) Жағымсыз, теріс, негативті шешімдер мен таңдаулардан аулақ болуымыз керек.

4) Кейбір сенімдеріміз қате болуы мүмкін екенін мойындап, олардың нақты жағдайға қалай әсер етіп отырғанын тексеруіміз керек.

Бұл төрт тәсіл — теріс ойлауды позитивті ойлауға айырбастау емес, дұрыс ойлауды үйрену, яғни өзіңіз туралы және өмірге деген көзқарасыңыз туралы абсолютті шындықты қабылдау, өмір заңдылықтарына бағыну және ақиқатқа бойұсыну. Иллюзияға емес (дүние), ақиқатқа негізделген дұрыс ойлау жан мен тәннің тұрақтылығын қамтамасыз ететін негіз болып табылады. Позитивті, Негативті ойлау біздің сенім жүйеміз арқылы сүзгіленеді, және ішімізде үлкен қарсылық пен соғыс тудырады, ал дұрыс ойлау кез келген өмірлік жағдайдағы адамның, өмірдің, заттардың шынайы жағдайын, бейнесін, Жаратушы мен жаратылыс заңдылықтарының шынайы сипатын түсінуге негізделген. Шындық пен Ақиқатқа сүйенген.

Білу еркіндік береді

Құбылыстың сыртқы көрінісімен шектелмей, оның мәнін түсінуге тырысыңыз. Өзіңізге: «Қазір мен не білемін? Нені жорамалдап отырмын? Қандай мәлімет жетіспейді?» деген сұрақтар қойыңыз. Ішкі жауап пайдалы ойға бастау болуы мүмкін, бірақ ол қателеспейтін төреші емес. Сенімді дерекпен салыстырып, қажет болса тәжірибелі адамнан кеңес алыңыз.

Табыс (шын рухани пайда) неден басталады

Өмірге ықпал ете алатынымызды түсіну күш береді. Бірақ ықпал ету мен барлық оқиғаға толық жауап беру — екі бөлек нәрсе. Өз таңдауыңыз бен әрекетіңізге жауап беріңіз; өзге адамның зорлығы, табиғи апат немесе сіз басқара алмайтын жағдай үшін өзіңізді кінәламаңыз. Рухани өсу өз үлесіңізді адал бағалаудан басталады.

Ішкі көзқарас сыртқы ортамен өзара әсерлеседі. Сондықтан мәселенің шешімін тек іштен немесе тек сырттан іздеу жеткіліксіз болуы мүмкін. Кейде ойлау әдетін өзгертуге, кейде білім, ем, әлеуметтік көмек немесе қауіпсіз жағдай іздеуге тура келеді.

Ұқсастық пен назардың әсері

Адам өзіне таныс көзқарастарды жиі байқап, ұқсас қызығушылығы бар адамдарға жақындауы мүмкін. Бұл ортаның қалыптасуына әсер етеді. Алайда айналаңыздағы барлық жағдай ішкі дүниеңіздің дәл көшірмесі емес.

«Неге назар аударсам, соны жиі көремін» деген тәжірибені «тартылыс» деп бейнелеуге болады. Бірақ ойдың өзі ақша, ауру немесе оқиғаны сырттан тартады деуге негіз жоқ. Практикалық мағынасы қарапайым: мақсатты анықтау кейбір мүмкіндіктерді байқауға және әрекет етуге көмектеседі.

Мұндағы ұқсастық пен назар туралы пайымдар физиканың тартылыс заңы емес және математикалық дәлдікпен нәтиже бермейді. Өмірлік мысалдың әсерлі болуы оны ғылыми дәлелге айналдырмайды.

Қандай жағдайды жиі байқап, қайсысын елемейтініңізді зерттеңіз. Мысалы, «Маған ешкім көмектеспейді» деген ойды нақты оқиғалармен салыстырыңыз: көмек сұрадыңыз ба, кім жауап берді, қандай қолдау қолжетімді? Бұл сұрақтар өзіңізді кінәлау үшін емес, әрекет етуге болатын тұсты табу үшін қажет.

«Сіздікі дұрыс»

Біз бұрынғы тәжірибеге сүйеніп, көптеген әрекетті автоматты түрде орындаймыз. Кейде өз пікірімізді растайтын мәліметке көбірек назар аударып, оған қайшы деректі елемейміз. Мұны «бейсана әрқашан менің дұрыстығымды дәлелдейді» деп түсіндіру тым қарапайым. Қарсы мысалдарды да іздеу көзқарасты тексеруге көмектеседі.

Қабілетіңізге сену әрекетке кірісуді жеңілдетуі мүмкін. Бірақ қажетті адамдар мен жағдайлар өздігінен пайда болады деп күтпеңіз. Байланыс орнату, ұсыныс жасау, дайындалу және сұрақ қою — өзіңіз орындайтын нақты қадамдар.

Ол автопилот принципі бойынша жұмыс істейді. Ұшақты қолмен басқара отырып, кез келген бағытта ұшуға болады. Алайда, сіз автопилотты қосқаннан кейін ол бірден басқаруды өз мойнына алады және қай жаққа бағдарламаланған болса сол жаққа ұшады.

Таныс көзқарас назарымызға әсер етуі мүмкін. Егер бизнесіңізде қиындық болса, тек сәтсіздіктерді байқап, пайдалы ұсыныстарды елемеуіңіз ықтимал. Бірақ әр мүмкіндік тиімді емес. Жағдайды дерекпен тексеріңіз: сұраныс қандай, шығын қанша, клиент не дейді? Өз сеніміңізге қайшы ақпарат та шешім қабылдауға көмектесуі мүмкін.

«Бейсана» сөзін бұл кітапта саналы бақылаусыз жүретін дағдылар мен ойлау үдерістерінің жинақтаушы атауы ретінде қолданамын. Оны өмірді басқаратын жеке тұлға немесе тілекті орындайтын күш ретінде түсінуге болмайды. Өзіңізді байқау, әрекетті өзгерту және қажет кезде қолдау алу — жұмыстың нақты бағыттары.

Ақпаратты тыңдау арқылы да, оқу арқылы да үйренуге болады. Екі тәсілдің пайдасы материалға, зейінге және адамның ерекшелігіне байланысты. Кітаптың артықшылығы — тоқтап ойлануға, қайта оқуға және белгі қоюға мүмкіндік беруі. Өзіңізге қолайлы тәсілді таңдаңыз.

Шығармашылық қабілеттеріңізге сеніңіз

Жаратушыға сенім мен шығармашылыққа ұмтылу адамға тірек бола алады. Алайда әлемдегі соғыс, ауру мен аштықты зардап шеккен адамдардың ойлауынан көру дұрыс емес. Қасіретті түсіндіруге асыққаннан гөрі, мұқтаж адамға нақты көмек көрсету маңызды.

Адамның таңдауы мен тағдыр мәселесі — терең діни тақырып. Оны қарапайым психологиялық сызбаға сыйғызбаймын. Мұндағы ойым: өзімізге берілген мүмкіндікті адал пайдаланып, нәтижені толық билей алмайтынымызды мойындау.

Мен Жаратушының әділдігі мен мейіріміне сенемін. Бұл сенім әрбір оқиғаның себебін білемін немесе өзгенің басына түскен сынақты түсіндіріп бере аламын деген сөз емес. Білмеген жерде асығыс үкім шығармау да адалдыққа жатады.

Шығармашылық қабілетіңізді дамыту — қолыңыздан келетін жұмыстың бірі. Жаңа ойды жазып алу, оны тәжірибеде сынау, қатесін түзету және еңбекті жалғастыру қажет. Рухани сенім осы жолда тірек болуы мүмкін, бірақ ол кез келген шешімнің дұрыстығына автоматты кепілдік бермейді.

Күш-қуатты басқаратын ой

Қалау мен ой әрекетке түрткі болуы мүмкін. Дегенмен ойлаған нәрсенің бәрі орындалмайды. Нәтижеге дағды, дайындық, жағдай және басқа адамдардың шешімдері де әсер етеді. Сондықтан ниетті жоспарға, жоспарды әрекетке айналдыру маңызды.

Жаңа идея пайда болғанда, оған қатысты ақпарат пен адамдарды көбірек байқауыңыз мүмкін. Бұл бүкіл әлем сіздің ойыңызға бағынады дегенді білдірмейді. Идеяны жүзеге асыру үшін оны түсінікті ұсынысқа айналдырып, қажетті ресурсты іздеңіз.

Кітап оқу — басқа адамның ойымен танысудың бір жолы. Осы мәтін арқылы біз пікір алмасып отырмыз. Менің ойым сізге жаңа сұрақ не тың шешім ұсынуы мүмкін. Оның құндылығын өз тәжірибеңізбен және сенімді біліммен салыстырып бағалаңыз.

Көлікті іске қосу туралы мысалды тек метафора ретінде алайық. Қозғалтқышқа қуат пен техникалық жарамдылық қажет; адамның ісіне де ниетпен бірге жағдай мен дайындық керек. Бірақ техникадағы энергияны адамның рухани тәжірибесімен теңестіруге болмайды.

Ом заңы электр тізбегіндегі ток күші, кернеу және кедергі арасындағы байланысты сипаттайды: I = U/R. Бұл формула адамның сенімін, рухани өсуін немесе жетістік мүмкіндігін есептемейді. Сондықтан адамның ішкі өзгерісін электр тізбегімен дәлелдеуге тырыспай, оның нақты әрекетіне, жағдайына және тәжірибесіне қарайық.

Өзгеріске кедергі келтіретін нәрсені анықтаңыз: ақпарат жетіспей ме, шаршадыңыз ба, қауіп бар ма, әлде неден бастарыңызды білмейсіз бе? Әр кедергінің шешімі бөлек. Біріне демалыс, біріне білім, біріне көмек керек.

Күшіңізді қалай арттыруға болады

Күш-қуатты арттыру шексіз ресурсқа қосылу емес. Өзіңіздің мүмкіндігіңізді бағалап, демалысты, үйренуді және қолдауды ескеріңіз. Рухани тәжірибе де мағына мен сабыр табуға көмектесе алады. Бірақ шаршауды тек сенімнің әлсіздігімен түсіндірмеңіз.

Қабілет тәжірибемен дамиды. Адамның мүмкіндігі кең болғанымен, шексіз емес. Нені үйренуге болатынын, неге уақыт керектігін және қандай шектеуді қазір ескеру қажет екенін ажырату — саналы әрекеттің бөлігі.

Біз үнемі бір нәрсе жасаймыз, бірақ оны не үшін жасап жатқанымызды көбінесе түсінбейміз. Өзіңіздің шынайы «Мен»ді және ішкі күшті дамыту жолын білу, бізге біртіндеп ойлану процесін бейсанадан ақылға айналдыруға көмектеседі. Бұл біздің жаратылыс деңгейімізге (болмысқа) оралуға себеп болады. Себебі біз дүниеге ең бірінші болу үшін келдік.

Саналы таңдау әдеттегі әрекетті тоқтатып, басқа жолды қарастыруға мүмкіндік береді. Ортаның әсері бар, бірақ оны тағдырдың жалғыз себебі деуге болмайды. Біз бәрін таңдамаймыз; соған қарамастан, кейбір шешімді қайта қарап, өз бағытымызға ықпал ете аламыз.

Көптеген әрекетіміз бұрынғы тәжірибе мен дағдыға сүйенеді. Кейбірі көмектеседі, кейбірі жаңа жағдайға сай келмейді. Мұны байқау өзіңізді кемсітуге себеп емес. Бірден бәрін өзгертуге тырыспай, сізге кедергі келтіретін бір әдетті таңдаңыз да, оны алмастыратын шағын қадамды сынаңыз.

Саналы әрекет ету — әр қадамды үздіксіз бақылау емес. Қажетті сәтте тоқтап, «Неге осылай істеп жатырмын? Басқа жол бар ма?» деп сұрай алу. Автоматты дағдылардың өзі жаман емес: олар күнделікті тіршілікті жеңілдетеді.

Бейсана біздің әрекеттерімізді басқарады. Сіз өзіңіздің әрекеттеріңізді әдеттегі мінез-құлық үлгілерімен анықтаудан бас тартқан кезде және сіз өзіңіздің бейсаналық реакцияларыңыздың құрбаны болуды тоқтатқан кезде ғана саналы, ақылға салынған таңдау жасай аласыз. Осы уақытқа дейін сіз бейсаналық өмірді сүріп келдіңіз, яғни сіз ойладыңыз, сезіндіңіз және дұрыс деп санаған жолмен әрекет еттеңіз.

Егер Бейсана деңгейі бізге қалаған нәрсені алуға мүмкіндік бермесе, оны жоюдың орнына, біз тек дұрыс ойлауға назар аударуымыз керек. Дұрыс ойлау — бұл шындық пен ақиқатқа негізделген ойлау. Ақиқат, анықтама бойынша, әрқашан «дұрыс».

Бұрыс қалыптасқан, тура жолдан адастырған қате сенім мен түсінікті жинап терген Ақыл оны Бейсанаға бекітіп, күнә-қателік, бақытсыздықтың себебі болып табылады.

Қанағаттанбастан өсу мүмкін емес

Қанағаттанбау кейде өзгеріске түрткі болады. Бірақ даму үшін өзіңізді жек көру немесе үнемі көңіліңіз толмауы шарт емес. Қолыңыздағы игілікке ризашылық білдіре отырып та жаңа мақсат қоя аласыз. Қазір нені сақтағыңыз келеді, нені өзгерткіңіз келеді? Екі сұраққа да жауап беріңіз.

Сіз өзіңізді қаншалықты шектейсіз?

Танымал бір мысалда пілдің жіңішке арқаннан босануға тырыспайтыны айтылады: ол бұрын күшті байлаудан шыға алмағандықтан, кейін де әрекет етпейді-мыс. Мұны жануар мінез-құлқы туралы дәлелденген дерек емес, үйренген шектеуді бейнелейтін әңгіме ретінде ғана қолдануға болады.

Өткен сәтсіздік кейде жаңа әрекеттен бас тартуға итермелейді. Бірақ жағдай өзгерген болуы мүмкін. «Бұрын қолымнан келмеді» деген тұжырымды «Қазір не өзгерді, қандай көмек бар?» деген сұрақпен толықтырыңыз. Шынайы шектеуді елемей кетпеңіз.

Қабілетіміз туралы бір қорытындыны ұзақ уақыт өзгеріссіз ұстап қалуымыз мүмкін. Мысалы, бұрын көпшілік алдында сөйлей алмаған адам өзін әлі де оған қабілетсіз санайды. Алайда дайындық, тәжірибе және қолдау бұрынғы мүмкіндікті өзгерте алады.

Өткенді өшіруге тырыспай, одан шығарған қорытындыны қайта қараңыз. Қай оқиға болды, сіз оны қалай түсіндіңіз және сол түсінік бүгін де орынды ма? Осы айырмашылықты байқау келесі қадамды таңдауға көмектеседі.

Өмір ережелерін білу

Өмірде қиналып жүрген адамды пайдасыз немесе керексіз деуге болмайды. Кедейлік, аштық пен әлеуметтік қиындықтың себептері күрделі. Жеке дағдыны дамыту маңызды, бірақ қоғамдық қолдау мен әділетті жағдайдың орнын баспайды. Өз өміріңізде өзгертуге болатын тұсты іздей отырып, өзгенің де қадір-қасиетін сақтаңыз.

Өмір ойыны

Өмірді ойынға теңеу кейде дағды мен рөлдерді байқауға көмектеседі. Бірақ ауру, кедейлік немесе зорлық ойын емес. Адам қиналып жүрген жағдайын өзі таңдап алған деп қорытынды жасауға болмайды. Бұл метафораны тек өзгертуге болатын мінез-құлық үлгілерін қарастыру үшін қолданайық.

Өзіңізге: «Қазір қандай қолдауға мұқтажбын? Қай шешімді өзім қабылдай аламын? Неге қорқып жүрмін?» деп сұраңыз. Көмекке мұқтаж болу — әлсіздіктің дәлелі емес. Ал жауапкершілік өз мүмкіндігіңізден артық жүк көтеру дегенді білдірмейді.

Дәрменсіздікті немесе ауруды автоматты түрде манипуляция деп бағалау әділетсіз. Дене мен психикалық күй өзара әсерлескенімен, барлық ауру ойдан туындамайды. Ауырып жүрген адамға айыптау емес, тиісті тексеру, ем және қолдау керек. Өзіңізді бақылау дәрігерге белгілерді түсіндіруге көмектесуі мүмкін, бірақ медициналық көмекті алмастырмайды. Қолдау сұрауға және шамаңызға сай өмір сүруге құқығыңыз бар.

Күту — бұл тұзақ

Неліктен біз сау, бақытты, бай болу, ұзақ өмір сүру, өз ісімізді ашу, ғашық болу, қарым-қатынас жасау, жеке өмірімізді жақсарту үшін дұрыс оңтайлы сәтті күтеміз? Күту — бұл тұзақ. Біз депозиттің пайыздық мөлшерлемелері көтерілгенше күтеміз, экономикалық жағдай (инфляция) жақсарғанша күтеміз, орта өзгергенше күтеміз, той қашан болады деп күтеміз. Қаншама уақыт пайдалы білімге, әрекетке емес күтуге кетіп жатыр. Күтуге, кейінге қалдыруға, уақытты жылжытуға әрдайым себеп бар. Ал бірақ кітап оқуға, ғылым ізденуге, иманға келуге себеп жоқ.

Егер көмек келмесе ше?

Сырт көзге табысты көрінетін адамның да ауыр күйзелісі болуы мүмкін. Байлық пен танымалдық ішкі қиындықтардан толық қорғамайды. Мұндай жағдайды тек «өзі бақытты болуды таңдамады» деп түсіндіру орынсыз. Кейде жақындардың қолдауымен бірге кәсіби көмек қажет болады.

Жеке бастама мен қоғамдық қолдау бір-біріне қарсы емес. Адам өзі үшін әрекет ете алады және сонымен бірге әлеуметтік қызметке, жақындарының көмегіне немесе қауіпсіз ортаға мұқтаж болуы мүмкін. Өзіңізге көмектесу — өзгелердің көмегінен бас тарту емес. Ал қоғамды жақсартуға бағытталған жұмыс жеке өзгеріспен қатар жүре алады.

Өзгерістер бірінші іште басталады

Көзқарасты өзгерту әрекетімізге әсер етеді, ал ортаны өзгерту жаңа дағдыға жағдай жасайды. Сондықтан ішкі және сыртқы жұмысты қатар қарастыру қажет. Бір адам әдетін өзгерте алады, екіншісі қауіпсіз жұмыс іздейді, үшіншісі көмекке жүгінеді. Әрқайсысы — нақты өзгерістің бір жолы.

Өзгенің сізге жасаған зияны үшін жауапкершілік сол әрекетті жасаған адамға тиесілі. Зардап шеккен адамды «ерікті құрбан» деуге болмайды. Өз өміріңізге ықпал етуді қайтару — болған оқиға үшін өзіңізді кінәлау емес. Қауіпсіздік іздеу, шекара қою, қолдау алу және өзіңізге уақыт беру де саналы қадамдар.