Куриная слепота. Повесть / Нэгъуху

– ФыкъеIэ, маржэ! – щыжиIэм, цIыкIуи ини зэдеIащ. Шыри елъэкъуэуащ модрейхэм я Iуэхур къадигъэпсынщIэу, арщхьэкIэ джэлэжурэ Кулисум къыжьэхэуэри пхэщIкIэ хигъэтIысхьащ. – Алыхьым дихыжын. Ебзым сыхигъэтIысхьэ пэтащ.

– Ягъэ кIынкъым. Ебзми Iэмал иIэщ. Умыбгэ, Iэмал зимыIэр мыращ. ИIэт, иджыри зэ девгъэплъыжыт. Хъарзынэу плIыри зэдеIа щхьэкIэ, шыр зэфIагъэувэфакъым. – Нэхъапэ щIыкIэ гъэшхэн хуейщ. Ярэби, хуэнщIей тIэкIу димыIэу пIэрэ?

– Хэт и хуэнщIей, на-а! Хьэжыгъэ дгъуэтым дымыухуэнщIу допщэфIым, алыхь. Абы иджыри къэс гу лъыптакъэ, н-а-а? А махуэм хъудыр хуабэ тIэкIу шым жьэдакIэ хуэдэурэ елIэлIащ. Хъудырым нэхъыбэр шым и жьэм къыжьэдэжыжурэ IэщIэлъыныр нэхъ псыф ищIащ.

Барэсбий зы щIыпIэкIэ жэри нартыхущхьэ зыбгъупщI къихьри шым щригъэлъагъум, алащэжьыр къеIэ-неIэми ерагъыу къызэфIэтIысхьэри, здэщысым щысу Барэсбий IэкIэ игъэлъалъэурэ игъэшхащ.

– Шыр зэфIэсу шхащ! – жиIэри Барэсбий унэм щIэсыр игъэгуфIащ. Псы хуаби таскIэ ихьри, шым и пащхьэм иригъэуващ.

– Алыхь ар шы хъужыну си фIэщ мыхъу, – жиIэри, Кулисум пщыхьэщхьэм гъуэлъыжащ. – ПсэхэлIэу умыгъалIэ. Нэху щымэ, жэщым уэсышхуэ къесауэ къыщIокI.

– Мис аращ апрелу мэлыжьыхь жыхуаIэр. Сыту уэсышхуэ, на-а! Алыхь, щIымахуэм къемыса абы хуэдэ уэс.

ЦIыкIущэ щIэкIрэ плъэмэ – шыр лIащи зэфIэдиежащ. И фызым «псэхэлIэу умыгъалIэ» зэрыжиIар и гум къэкIыжати, унэм щIэлъадэри, зыми яримыгъэлъагъуу сэ къыщIихри, шы лIар фIигъэжыжащ, лъы ткIуэпс къыщIэмыкIыу. Шыр зэрылIар хэIущIыIу имыщIыну занщIэу еувалIэри, шыфэр трихыу хуежьащ.

Барэсбийрэ Хъуцэрэ а махуэм къагъам ущIэмыупщIэ. Шыр къызэфIигъэувэжыну зэрелIэлIара е и ныбэ изу куэд щIауэ зэрымышхара, ЦIыкIущэ и щхьэр къэунэзащ, и нэр къыщхьэрипхъуэу. 33 ЖьантIэ Алащэжьым и махуэр къысхуэмыкIуащэрэт, жиIэу къэгумэщIащ. Шым и фэр ерагъыу трихри, фэ цIынэр зэкIуэцIышыхьауэ къыщиIэтым, дэджалэри къэмытэджыжыфу и фызым къыщилъагъум, къажэри къызэфIигъэувэжащ. И нэкIу лъы защIэ хъуари хуилъэщIыжурэ унэмкIэ ишэжри игъэгъуэлъащ.

– Алыхь, алащэжьым зытебгъэкIуадэтэмэ. Укъызэджэртэкъэ – сыбдэIэпыкъунти.

– A-а, алыхьым жиIар хъунщ. Тхьэм гущIэгъу къытхуищI. Алащэжь мыгъуэми мэкъу Iэмбатэ хуэдгъэхьэзырыфакъым. ИтIани плъагъуркъэ: ди насып хэлъу къыщIэкIынтэкъым. Бо хуабэ тIэкIу щIэтами зыгуэрти. Къэсыпауэ дадэ лIащ, жыхуаIэм хуэдэ хъуащ, вакIуэ дэкIыгъуэр къэсащ. Иджы ди щIы тIэкIур сыткIэ двэну?..

– ЩIыри зэпыту укIуэ. ИгъащIэм диIакъым, итIани еплъ, тхьэм и шыкуркIэ…

Абдеж шы лъэ макъ къэIури, Кулисум къэуIэбжьащ: – Хэту пIэрэ, на-а, къэкIуар? – Щхьэгъубжэжь тIэкIум дэплъмэ – Хьэрун ямылъагъужыныращ.

– ЦIыкIущэ! КъыщIэкIыт мыдэ! – Хьэрун шым къемыпсыхыу щIопщыпэмкIэ шыфэ зэкIуэцIылъхьам йопэщэщ. – Алыхь, дыунэхъуу дыкъыщысэхыжар иджымэ, – Кулисум гузэвэщарэ и лъакъуитIыр къыщIэмыувэжми, бжэр Iуихри и щхьэр дигъэжащ:

– Къеблагъэ, Хьэрун. Алыхь, езыр къыщIэмыкIыфыну. Сымаджэщ. МафIэзэIурыжьажьэщ. Уи фIэщ мыхъум, къыщIыхьи еплъ.

– Сымаджэщ, жыпIа? – Сымаджэ хьэлъэщ, Хьэрун. Ныжэбэ жэщым дигъэжеякъым.

– Мы шыр фIэзыгъэжар хэт итIанэ?

– Шыр, алыхь, дыгъуасэ къытехуэри лIамэ.

– ФIэзыгъэжар, зо?! – ФIэзыгъэжари?! Дыгъуасэ къытехуэри…

– И фэр зытригъэщэтри лIащ. Ара?

– И фэ мыгъуэр дауэ зытригъэщэтын. Ар жыIэкIэ хъун. Шы узыншэ дыдэуи щытакъым ар. Iэрыгъэтэджт.

– Умыгъашхэмэ, Iэрыгъэтэдж хъункъэ. Уэлэхьи, фэ шы къывэзытарамэ лажьэ зиIэр. Фэ сыт фи лажьэ? Кулисум и макъыр къихьэжауэ нэхъ жьакIуэ хъуат.

– Алыхь, уэ жыпIэми пэж хэлъым. Дэ шым едгъэшхын дэнэ къитхын? Зэрыбынунэу дышхэну дытIысмэ, зы джэдыкIэ закъуэщ нэрыбгиплIым тшхыр. Ари махуэм зэ. Нобэ ди унэ хьэщIэ къыщIыхьэрэ дгъашхэмэ, дэ нэщI дисын хуейщ…

– АтIэ ЦIыкIущэ жеIэж: сэ ар нэщI измыгъэхьэмэ, сылIу пащIэ стеткъым. Мо шым и фэр зэрытрихам хуэдэ къабзэу и фэр IэбжьанэкIэ тесхынщ. Ар схужеIэжи, хэт ищIэрэ – нэхъ зыкъиужьыжынкIэ хъунщ подкулачникыжьу шы хъарзынэр Iисраф зыщIам.

– Шыр лIамэ, ар алыхь Iуэхущ. Ди насып хэлътэкъыми лIащ. Подкалашник жыпIэуи укъемыщ. ЕмыкIущ, уэ пхуэдэлIым ар жиIэну. Кулисум жиIар и тхьэкIумэ иримыгъэхьэу Хьэрун и шым елъэдэкъауэри, пIащIэ-тхъытхъыу пщIантIэм дэкIыжащ.

Къуажэ Советым тхьэмадэу тетым жиIа илъэпкъыр ЦIыкIущэ зэхихат, хьэкъкIэ къыгурыIуащ шы игъэлIар имыпшыныжу зэрымыхъунур. АрщхьэкIэ къыпыпхын пымылъмэ, къэIэти тедзэ. Шыфэри къуауэ гъэгъун хуейщ, армырамэ вакъапхъи пщIы хъунукъым. ТIэкIу нэхъыфI сыкъэхъуауэ нэху сыкъекIмэ, пщэдей, тхьэм жиIэмэ, фэри скъунщ, жиIэу ЦIыкIущэ куэдрэ пIэм хэлъащ. ЦIыкIущэ жейм хилъэфат е хилъафэ хуэдэу къыфIэщIат, жэщыбгым шы лъэ макъ къэIуащ. Шур зыщыплI хуэдиз хъунт. Езырезыру зэпсалъэрт. ЦIыкIущэ зыхуихьынур имыщIэу гупсысэхукIэ, бжэм зыгуэр къыкIуэцIыпкIащ.

– Ей, къыIуфх бжэр!

– Хэт ар? Алыхь ЦIыкIущэ сымаджэ хьэлъэмэ, – жиIэри Кулисум къэтэджын шынэу пIэм къитIысхьащ.

– КъыIух. Дыдохутырщ дэ! Бетэмалу дгъэхъужынущ.

ЦIыкIущэ шынауэ бэлыхьу мэIуэщхъу.

– КъыщIэгъэхьэ. Укъамылъэгъуауэ я фIэщ хъунукъым, – жиIэу и фызым еIущащэри, Кулисум зэщIэкIэзызэу бжэм хьэлъкъ илъыр ирихащ. Асыхьэту лIитI къыщIыхьащ, Кулисум «къеблагъэ» жиIэным намыгъэсу.

– ЩIэвгъанэ уэздыгъэ! Дэнэ щыIэ вредителыжьыр?

– Сывв… сыввредителу сыкъыщIевгъэдзыжа? – ЦIыкIущэм и Iуэхур шыпхэ зэрыхъуар иджы тэмэму къыгурыIуащ. Вредителхэм я Iуэхур подкулачникым хуэмыдэжу ткIийщ. ЦIыкIущэ и гур кIуэдыпауэ, псалъэ хужыIэжыркъым.

– Увредителти, вредителу укъыщIидзыжащ. ИIэ, зыхуапэ, накIуэ. Джанэ, гъуэншэдж щIагъщIэлъ сытхэр зыщумыгъэгъупщэ. Щыгъын хуабэ уиIэмэ, къыздэщтэ…

– Дэнэ апхуэдэу дыздэкIуэнур?

– Унэсмэ къэпщIэнщ: Хъуцэрэ Барэсбийрэ я адэр дашу гу щылъатэм, зэщIэкъугъэу къыщIадзати, шууитI къэкIуам я зыр къащIэкIиящ:

– ЗэтефпIэ фи жьэр! Фи адэм и лъэужьыр фамыгъэхумэ фыгуфIэ. Хьэбыршыбыр бын, зыш къыватати фхузехуакъым. Шы къупщхьэм фегъуу фыщIэс иджы.

Кулисум и лIым и хьэпшып тIэкIур къэпым ирилъхьэурэ здэщытым, и гумрэ и щхьэмрэ къызэрыгъуэтыжати, яжриIэн ищIэрт:

– Алыхь, хьэ дымыхъуа, шы лIам и къупщхьэм дегъуу. Мыдэ гъэ дытегъэхьэ, адрейхэм яхузэфIэкIыр дэри тхузэфIэкIынщ. Ди лъакъуэ зэхэгъэлъэдэжауэ дызэхэскъым.

– Мис ар си фIэщ мэхъу. Зи чэт мэл щIэтыр фощIэ. Жылэм щхьэж и мылъкъу ехъумэж, фи щIалэ нэхъыжьыр фи щIалэ нэхъыщIэм и къэрэгъулщ.

Кулисум ар иригъэлъэтэхащ, пыжиIэжын имыгъуэту. ЦIыкIущэ ину щэIуурэ зихуапэри, къэпри къищтащ. И бынунагъуэм закъыхуигъазэри ерагъпсэрагъыу зэхэпх къудейуэ къажриIащ:

– Тхьэм фыкъихъумэ. Тхьэуэ гуащIэрэ гущIэгъурэ зиIэм и нэфI къыфщыхуэ. А жэщым ЦIыкIущэ дашащ, и анэм «къытщхьэщыт щыIэжкъым», щыжиIам Хьэжбарэ «тюрьмар къытщхьэщыткъэ» жиIэу щыгушыIам, хэт и пщIыхьэпIэм къыхэхуэнт абы зэрыжиIа дыдэм хуэдэу хъуну. Ярэби, а тюрьмар зи нэгу щIэмылъ щымыIэжу пIэрэ иджы? СабиитIми я адэм и лъэужь яхунумэ? Кулисум и лIыр дашыху зиIыгъыфами, зэрыдашу етIысэхри, и бын цIыкIуитIым яхуэмыгъэундэIуу нэху щыхукIэ зэщыджэжу гъащ.

Куэд дэмыкIыу Хьэжбарэ, лажьи хъати имыIэ пэтрэ, тутнакъэщым иса и адэмрэ и къуэшымрэ я гъусэу хэкум ирашри ягъэкIуэдащ, вредителу ирашым яхэту. Зэадэзэкъуэшхэр щызэхуэзэжым, Къазий и гур нэхъ къызэрыгъуэтыжат, «нэхъ дызэрыIыгъыу дыпсэунщ», жиIэри. АрщхьэкIэ ЦIыкIущэ укъигъэгузавэу лъэрымыхь дыдэт, къызэфIэувэми, и закъуэ лъэбакъуищ къудей хуэмычу.

Гъэрэ щIырэ зэхэкIауэ дунейм и дахэгъуэт, хадэхэлъхьэгъуэт, ежауэ цIыхур я шыгъуэгу хадэм итт. Товарнэ защIэу зэпыщIауэ мафIэгу кIыхьыжьыр здэкIуэр зыми ищIэртэкъым. УагъэкIуэдыну ущрашажьэкIэ хэт къыбжиIэн? ГъэкIуэдыным Iуэхур щынэсым, зэадэзэкъуэшхэр зы хъужащ, къуаншагъэу палъхьар къызыпкърыкIар тхьэм ещIэ, ЦIыкIущэ шы къезытарагъэнт. Хьэжбарэ зэгуэудырт, тутнакъэщым къэрэгъулу Iутар вредитель щIэхъуар имыщIэу. Щымыхъужым и суд ящIами зыгуэрт. Кулисум, Хъуцэ, Барэсбий сымэ я гугъу ямыщIу къуажэм къыдэнащи – ари алыхьым и шыкурщ. Ахэр абы хуэдизкIэ IэпцIанэлъэпцIанэщи, здэкIуэм нэмысу щIыIэм игъэдыкъынт. Вагонхэм щIыб уздикIын иIэкъым, дурэшым деж арджэныжь фIадзэри абы къуотIысхьэ. Хъыджэбз цIыкIухэм укIытэурэ зашыIэ, арщхьэкIэ дунейр къутэжыху зыпхуэшыIэн? Щахэ уз ягъуэтри, гуIэж мыгъуэу абы йокIуэдыкI. Фыз лъэщыджэм бэлыхьу ятелъым ущIэмыупщIи нэхъыфIщ, псом хуэмыдэу зи щыпэлъхуэр. ЩыкIийкIэ уи щхьэфэцым зеIэт. Абы хуэдизу гугъу щехькIи къалъхур къащIэхъуэм зыгуэрт. Хущхъуэ сыт дэнэ къэна, псы хуабэ тIэкIу сабийр ягъэпскIыну е хъыдан ирашэкIын ямыгъуэту джанэ лей зиIэм зэфIетхъри ирешэкI.

Кулисум сымэ къуажэм къыдэна щхьэкIэ, махуэм хъудыр шынакъ къалъысмэ мэгуфIэ. Я хадэм бжьын хьэситI итщи, яхуэмышэчыжым, Хъуцэрэ Барэсбийрэ бжьын тхьэмпэ цIынэ къыпачу я анэм илъагъум, 36 ЖьантIэ макIуэри къыIуехуж. Джэдищ яIам щыщу тIущ къэнэжари, а тIур я гъунэгъуу зи джэд адакъэ хэтым я деж Барэсбий ихьурэ махуэ псом хигъэтщ, арыншэу джэдыкIэкIэ уащыгугъ хъунукъым. Щыгъын жыпIэнущи, хьыджэбз цIыкIум хьэм щичын щыгъкъым, зэрыпцIанэ-лъэпцIанэу и анэм и IэлъэщIыжь зэхэчэтхъар тепхъуауэ жьэгум дэсщ, мафIэ илъмэ. Жьэгум мафIэ имылъмэ, шхыIэныжь бацэм къыщIэплъу пIэм илъщ. Езы Кулисум жыпIэнущи – матэ цIыкIу иIыгъыу хьэблэр къызэхекIухь, хэт хугу IэшкIэ къызитыну пIэрэ жеIэри.

Кулисум зыгъэгузавэр Хъуцэ нэгъуху хъуауэ, пшапэр зэрызэхэуэу и нитIым Iупхъуэ гуэр къыIуидзэрти, хъыджэбз дахэ дыдэ цIыкIур IэпэкIэ къешэкIын хуей хъуати аращ. УкъыбгъэдэкI хъуртэкъым. ДжэдыкIитI иIэти, къищтэу фыз Iэзэм деж кIуа щхьэкIэ, хущхъуэ къритакъым:

– Абы и хущхъуэр дагъэ зыщIэт шхын егъэшхын хуейуэ аращ, си псэ тIэкIу. НэгъуэщI хущхъуэ иIэкъым. Абы фIэкIа жэуап къыщыпимыхым, я унэ къэсыжыхукIэ гъащ.

– Къуита хущхъуэ, нанэ? – жиIэу хъыджэбз цIыкIур къеупщIати, сыт жепIэнт? КъимыгъапцIэу хъуакъым:

– Схузэхилъхьэм хъыбар сигъэщIэнущ, – жиIэри.

– Къэгъуэтыгъуей апхуэдэу?

– Гъатхэщ, си псэ тIэкIу, удз хущхъуэхэр къэкIа мыгъуэкъым иджыри.

– НтIэ удз хущхъуэр къэкIыху нэфым хуэдэу сыщытыну?

– Сыт мыгъуэр пщIэн. Схьын гуэр зэрызгъуэту, урыс дохутырым дежи сыкIуэнкъэ. – Ар жиIэ щхьэкIэ здэкIуэну и гум къэкIар нэгъуэщI т. Ари абы и гум къэзыгъэкIар фыз зыхуэтхьэусыхахэр арат. Пэжу, езы Кулисуми гу лъитат, арщхьэкIэ зи гугъу къыхуащIам трагъэгушхуат, армыхъумэ езым дзыхь ищIу кIуэфынутэкъым.