.

,





Xalq artisti ?libaba M?mm?dov is? Mu?amat bizim xalqa Allah vergisidir deyir.

H?r ikisi ?n b?y?k tarixi h?qiq?ti s?yl?yir. Naqil edilmi?dir v? Allah vergisidir ifad?l?ri b?y?k bir tarixi H?qiq?tin inikas?d?r. Onlar? t?sdiql?y?r?k biz d? deyirik ki,

Mu?amat xalq?n t?bi?t m?c?z?l?rin? v? onlar? t?r?d?n q?vv?l?r?, h?m?inin t?kc? ?z n?slini deyil, b?t?v c?miyy?ti, y?ni, h?m d? bir qandan olmayan ?n m?xt?lif tayfa konqlemeratlar?n? da ?dal?tl? idar? etmi? zad?gan (elit) t?rk n?sill?rin? itihiaf olunmu? himnidir. Bu himn vasit?sil? o (?cdad), R?bb?; ??m???-??ms?, y?ni G?n???; Od allah? Ahuraya; ?im??k, ild?r?m, da?una (da??tma) allah? M?rduka, Bahar, urzu v? sevgi ilah?si ?st?r? ?z m?h?bb?tini izhar edirdi. M?hz h?min m?b?din tavan?ndan ?ks-s?dayla ulular?m?z mu?am ?st?nd? g?yl?r? s?s at?blar, allaha dua-san g?nd?ribl?r, ona l?tfi-k?r?m edibl?r. O, insan?n b?t?n varl??? il? pakl??a can at?m?n?n bu h?yati z?rur?tind?n, c?miyy?tin d?rri yoldak? axtar??lar?n?n vacibliyind?n, xalq?n g?yl?r? qovu?maqla arzusuna ?atmaq h?sr?tind?n, onu ?hat?l?mi? T?bi?td? m?tl?q ba? ver?n obyektiv reall?qlar? v? transformasiyalar? d?rk etm?sind?n yaran?b.

Mu?am ?cdad t?f?kk?r?n?n T?bi?t fonunda ba? ver?n t?bii t?kam?l?n?n m?hsuludur.

Onu ?hat? ed?n m?hitin musiqi dili il? ifad? t?rzidir.

M?hz buna g?r? d? u avaz, u s?s T?bi?tin h?r gu??sind? yarana bilmir. T?bi?t hadis?l?rinin inikas? olan mu?am ?z? b?z?n ?nanca ?evrilirdi. Ulular?m?z?n Narahat etdiyimiz ???n ke? g?nah?m?zdan, Ya R?bb, Ya Bar?, Ulu Yaradan! dey?-dey?, Allah qap?s?n ehtiyatla, xof i?ind? ?alma??n min illik ?n?n?si azac?q modifikasiyalara vard?r?lsa da, bu g?n? kimi b?t?n konfessiya v? dinl?rd? saxlan?l?b, ya?ay?r, f?aliyy?t g?st?rir. ?nsan insand?, D?nya g?r-g?t?r d?nays?

A?a??da ??klini verdiyimiz v? ?st?nd?ki mixi yaz?lar?n?n sirrini a?d???m?z silindr dedikl?rimiz? s?butdur. Silindrd? h?r biri 25 s?tir olan ayr?-ayr? m?vzuda iki m?tn qaz?lm??d?r. O m?asir d?vrd? tikil?n tarix? qovu?acaq binalar?n ?z?l?nd? gizl?dil?n v? g?l?c?y? informasiya ?t?r?n kapsul funskiyas?n? da??y?b. Tam a?mad???m?z, ancaq m??zini ?mum?n anlad???m?z I m?tnin s?tirl?rind?n bel? b?lli olur ki, yaz?, C?qq?r At m?b?dini hans? ild? tikm?k bar?d?dir. M?tnd? ill?rin t?bii x?susiyy?tl?ri zodiaklara g?r? sadalanaraq qeyd edilir ki, m?b?din hans? ild? tikilm?si vacib ??rtdir ki, o ?b?dilik qala bilsin. Onun sirrl?rini tam oxuya bilm?diyimiz ???n, h?l?lik ?ap el?mirik.

II m?tn xalq?n m?b?d? m?raci?tidir. Onun mixi i?ar?l?rd?n oxunmu? hecalar? da, 6000 illik m?vcudlu?u d?vr?nd? ?lk d?f?! olaraq s?tirl?rin d?qiq a??lm?? sirrl?ri d? ?z ?ksini b?t?n taml??? il? a?a??da tap?b. Yaz? d?rd d?f? u?aq (u??aq) ad? ??kir.

U??aqla b?rab?r, dig?r mixi yaz?l? m?nb??l?rd?n biz h?l?lik Mahurun, Rah?n,Rast?n,Da??na (Da??la Heyrat?) v? Dem?zi (Segah) adlar?n?n da varl???n? t?sdiql?y?n yaz?l? faktlar a?kar etmi?ik. Son iki mu?am?n t?bi?tini ?ks etdir?n q?sa m?lumatdan ba?qa, qalanlar? bar?d? t??ss?f ki, dig?r informasiyaya rast g?lm?mi?ik.

Bu m?nada insan d???nc?sini heyr?td? qoya bil?c?k, ilk bax?? da t?zadl? g?r?n?n vacib bir amil? toxunmaq ist?rdik. Bu, uzun t?kam?l tarixind? hans?sa kataklizm z?minind? ?z kahk??anl? tarixini unutmu?, ancaq ?umerl?r bizik dey?n xalq?m?n tam amneziyaya varmas? fonunda bel?, mu?am?n adlar?n? v? g?r?n?r ?zl?rini d? nec? varsa el?c?, oldu?u kimi bu g?n? q?d?r qoruyub saxlamas? amilidir.


BU ??K?LL?RD?, DEY?RD?M, MU?AMATIN YARANMASI, FORMALA?MASI V? B?T?N ??RQD? POPULYARLA?MASI YOLUNDA B?Y?K ROL OYNAMI? Z?QQURAT (CIQQUR AT) M?B?D?N?N

ALT H?SS?S? REKONSTRUKS?YADAN SONRA G?ST?R?L?R.


A?a??ak? ??kild?n g?r?nd?y? kimi, yaz?lana g?r? vaxtil? Sinbel da??n?n ?st?nd? in?a edilmi? m?b?din t?qrib?n 45 m?rt?b?sini b?rpa etm?k m?mk?n olub. ?ox q?rib?dir ki, Sinbel da??n?n ad?na yaz?s?n?n sirrl?rini a?d???m?z prizmada da rast g?linir.


D?nya turistl?rini d?nyan?n ?n ilkin azman M?b?din? aparan topraq tacyolunun (?ose) a?aran qo?a c???rlar?, q?dim Mu?am M?b?din? uzanan iki Az?rbaycan?n qo?a qollar?n?n simvolu deyil, b?s n?dir?


M?b?dl?r qar??s?nda as?lm?? dair?vi mis sindanlar, daha do?rusu, m?cmeyil?r xalq? mu?am fonunda ke?iril?n ibad?t? s?sl?y?n car??lar idi.

??klin ?st?nd?ki Sumerian Drum with figure of Ea Ea fonunda ?umer na?aras? s?zl?ri dedikl?rimizi t?sdiq edir. Ea guya ikinci Ziqqurat m?b?di olub.


Az?rbaycan?n ?ox m??hur v? az tan?nan mu?am ustalar?n?n n? d?nyas?n? d?yi?mi?l?rinin, n? d? bizi s?sl?ri, h?v?sl?ri, n?f?sl?ri il? d???nd?r?nl?rin ?oxunun b?lk? d? bu m?b?d bar?d? m?lumat? yoxdur. Onun ad?n? bel? e?itm?y?nl?ri v? h?tta e?itm?k ist?m?y?nl?ri d? tap?lar h?l?. Bel (gil yaz? s?z?d?r b?la, f?lak?t) buras?ndad?r ki, ?oxu Mu?am kimi ilahi bir s?n?t n?mun?sinin d? ?r?bd?n, farsdan, ?fqandan g?ldiyi q?na?tind?dir. Bu bizim acizliyimizin, zayilliyimizin, z?lilliyimizin ?lam?tidir. ?oxu bu sah?nin m?t?x?ssisl?ri v? professorlar? kimi d?rs dedikl?ri mu?am m?b?dl?rind? (orta musiqi m?kt?bl?ri, kollec v? universitetl?r) g?l?c?k n?sill?rimizin ??urlar?na bu yersiz, f?rsiz, c?l?z, infeskiya virusu kimi u an yay?lan ideyan? inyeksiya etm?kl? m???uldur. Bu kitab da bel? qal?n, h?nd?r s?ddl?ri y?x?b da??tmaq m?qs?dil? yaz?l?b. ?slind? alt? min il ?vv?l in?a edilmi? m?b?d ?z ad?n? bel? mu?amdan al?b. C?qqur At dedikd?, uzaq babalar allaha s?s ver, ?n at, allaha s?sl?n deyirdil?r, bu ilhai s?si mu?am notlar?nda g?yl?r? ?nvanlay?rd?lar.

Yuxar?da dediyimiz kimi, Yegipet piramidalar?n?n, b?t?n dig?r ziqquratlar?n, Kir v? Lenin mavzoleyl?rinin memarl?q ?sl?buna t?kan vermi? unutdu?umuz m?b?dimizi ?z?m?z? nec? do?mala?d?rmaq olar? Mixi yaz?lar kimi, o da indiy? q?d?r biz? yad olub. Bu s?ddi a?maq v? xalq? ona ?z do?ma abid?si kimi t?bli? etm?k ???n onun bar?sind? bel? geni? dan??mal? olduq.

Ciqurr At`dan da qabaq ba?layan mu?am s?n?timizin ne?? m?lum, m??hur n?may?nd?si olub, g?r?s?n? sual? da tap?lan faktlar fonunda yeni yan??, yni qay?? kimi t?dqiqat?? fikrini ?z?n? c?lb etm?y? bilmir. Bir anl??a x?yal ed?k ki, b?z lap el? Bak? Mu?am m?b?dind? s?n?t?il?rimizd?n bir ne?? d?has?na qoyulmu? b?stl?rl? yana??, divarda b?t?n ifa??lar?m?z?n adlar?n? ?b?dil??dirm?k ist?yirik. V? ?slind? bunu etm?liyik. Bizd? ?oxlar?m? hans? s?n?tkarlar?m?z var olub n?sn?sini tam n?mayi? etdir? bilir? Cavab birm?nal?d?r, Yox. Hollivudda k??? s?kisin? d???n?n v? d?nyaya t?bli? edil?n inc?s?n?t ulduzlar?n?n be?g???li ulduz i??risind? h?kk edilmi? adlar? kimi, biz d? Beyn?lxalq Mu?am m?b?dind? ifa??lar?m?z?n ham?sn?n ad?n? q?z?l su il? ya divara qaz?mal?y?q, ya da m?b?d ?traf?ndak? ya??ll?qda yerd?c? m?rm?r l?vh?l?rd? h?kk etm?liyik. ??bh?siz bizd? eradan ?vv?lki adlar? b?rpa etm?k m?mk?n deyil. Lakin he? olmasa onlar?n say?n? bilm?k olarm?? ?lb?tt?, t?qribi olacaq say? hesablamaq ??tin deyil. Bizim ???n ucu guya Cabbar Qarya?d?dan ba?layan, y?ni ilk s?das?n? Cabbar ?minin ifas?nda e?itdiyimiz bu ulu s?n?tin d?rin k?kl?ri inan?lmayacaq q?d?r d?rindir. Onun k?kl?ri qal?qlar? indi d? duran C?qqur At m?b?dind?n su i?ir. T?qribi hesablamalar g?st?rir ki, yaln?z son 200 ilin, y?ni 10 n?slin yetirm?l?rinin tam siyah?s? 50 azman s?n?t?id?n ibar?tdir. Bu s?r?tl? ?rs?y? g?lm?ni ortaq g?t?rs?k, y?ni 10 n?sil dey?k, 50 m??hur s?n?t?i yetiribs?, h?l? m?b?dd?n qabaq da m?vcud olmu? 7 min illik mu?am tarixind?, y?ni d?nyas?n? d?yi?mi? t?qrib?n 350 n?slimizin yetirmi? oldu?u ?n m??hur ifa??lar?n say?n? tapmaq zor t?l?b etmir. 10 n?sild? 50 s?n?t?idirs?, 350 n?sild? X s?n?t?i olmal?d?r. Adic? t?nasib hesablamas? g?st?rir ki, biz t?qrib?n 1750! mu?am s?n?t?isinin ad?n? b?rpa etm?liyik ki, Bak? Beyn?lxalq Mu?am M?b?dinin i? divarlar?n? v? ya ??l?n? onlar?n q?z?l suya ??kilmi? adlar?, m?mk?n olduqda is? ??kill?ri il? b?z?y?k.

Dediyim 1750 s?n?t?inin ???n?n ??klini tarix biz? ?atd?r?b. Onlar? 2016-n?n sentyabr?nda a?kar ed? bilmi?ik. Bel? bir m?c?z?nin ola bil?c?yi ger??kliyin? he? vaxt inanmazd?m. F?q?t, ?cdadlar?m?z, s?n dem?, biz d???nd?y?m?zd?n daha ?ox m?drik, uzaqg?r?n olublar. Onlar bar?sind? gil yaz?lar?n verdiyi m?lumatla a?a??da geni? ??kild? tan?? ola bil?c?ksiniz. ?ndi is? ??l?y?n ?z? il? tan?? olun. Onlardan birincisi B?y, ikisi is? Xan?md?r.


??K?LL?R? LYAP?S-LAZUR? L?VH?S?ND? ?KS ED?LM??

ADLARI NAM?LUM ANT?K D?VR?N ?LK MU?AM USTALARI

(A?a??ya bax)

* * *

A?a??dak? silindr (prizma), deyildiyi kimi, 1960-61-ci ill?rd? Avropa arxeoloqlar?n?n Babilan?n Ur-Nammu ??h?rind?ki C?qqur At m?b?dinin qal?qlar? aras?nda apard?qlar? qaz?nt? zaman? ikinci m?rt?b?nin pill?kan divar?nda x?susi tax?ada a?kar edilib. Yaz? zamanlar?n t?sirin? m?ruz qalmas?n dey?, in?aat??lar silindri x?susi q?tranla (mazutla) suvanm?? h?min tax?ada gizl?dibl?rmi?. Bu a??ll? ?m?lin say?sind?, unikal yaz?, dem?k olar ki, biz? b?t?n taml??? il? g?lib ?at?b.


BAB?L?N CIQQUR AT M?B?D?N?N D?VARINDAN TAPILMI? S?L?NDR-KAPSUL


Bitinin, y?ni, bu bi?irilmi? s?b?t?b?nz?r kapsulun s?thin? qaz?lm?? yaz?n?n sirrl?rinin a??lmas? ???n fasil?l?rl? ?? il (20012004) ba? s?nd?rsaq da, n?tic?sini m?qbul saymaq olar. T?rk dilinin konservativliyi fonunda bel?, 6 min il ?nc?ki Az?rbaycan t?rkc?sini ?a?da? adam?n e?id?c?yi an anlamas? o q?d?r d? asan deyil. ??tindir dey?rdim. Ona g?r? d?, m?qal?d? b?t?n m?tn mas?tab?nda t?kc? x?ttl?r boyu deyil, seqmentl?r boyu bel?, anla??lmaz lekseml?rin, y?ni s?zl?rin m?asir variantlar?n? m?t?riz? i?ind? ayr?ca g?st?ririk. Kitab?n rus dilli hiss?sind? is? k?lm?l?rin rus dilind?ki adekvatlar? ayr?ca l???tl? verilir. Yaz?n?n sirrl?rinin a??lmas?nda q?dim v? m?asir T?rk l???t fondlar?ndan gen-bol istifad? olunub. M?tnd?ki anla??lmaz s?zl?rin l???tl?rd? m?nas?n? tapmay?nca, onlara ?z?m?zd?n anlam verm?kd?n q?ti ??kinmi?ik. Bu m?tn bu yax?nlarda Nyu Yorkda rus dilind? ?apdan ??xacaq ( ) kitab?n?n (1250 s?h) Mu?ama aid f?slidir.[11] ?st?y?n h?r k?s m?tnin b?t?v sifari?ini ver? v? ya i??q ?z?n? ??xacaq T?rk?n Q?z?l Kitab? adland?rd???m?z h?min ?s?rd?n oxuya bil?r.

Silndrin s?thin? qaz?lm?? gil yaz?l? x?ttl?r tam ??kild? oxucuya t?qdim edilir. ??ar?l?rin alt?nda onlar?n hecal? a??l??lar?n? da (transliterasiya) d?qiqliyi il? verm?y? ?al??m???q ki, q?dim Ana dilimizi Ana yaz?lar?m?zda ?yr?nm?k ist?y?nl?r onlardan ?yani v?sait kimi istifad? ed? bilsinl?r. Bu, h?m d?, mixi yaz?lar?n?n m?hz t?rk? m?xsuslu?unu n?mayi? etdirm?k m?qs?di g?d?r. ???nc? x?tt semantik moddel??dirm? adland?rd???m?z ?sulla transkripsiyan?n az?rbaycan t?rkc?sinc? y???m? v? a??l???d?r. G?lin indi silindrin yar?s?n? ?hat? ed?n sirrl?ri a??lm?? 25 x?tt? baxaq:


N?bi-Naidim, t?k ??ri, Babili tintir (dindir) ki,


Z?nnin esag (isa`f) ila s?n! (Z?nnin (d???nc?sin) y?ks?lt [g?yl?r?]) s?n!)


U ?z? d?


?d?biyyatda oldu?u kimi, de?ifr??i d? Ezida adl? dig?r bir m?b?din oldu?unu idda edir.

Bizim t?dqiqatlar g?st?rir ki, bizim ?z? d? s?zl?rind?n olmam?? Ezida, enin? s?z?nd?n is? Eninna m?b?dl?ri do?urlar.


Bal?q il (el) an?maz, R?bb? tim?z (dem?z), a (o) n?ki,


Ey l?qal (allah?) mel?esi (allah evi, allah oca??, xaniman?), s?n,


Ziggurat (C?qqur At), ?g??, ?ir qal!


?a??r?b [xalq?] ur (ver) s?s, ?n?,


Sha Ur-Nammu ?arr? ???t, mah r?.

(Ya?a Ur-Nammu! ??rri ??y?t (qov, uzaq et), i??ql? ?z?nl? [nurland?r bizi]!


?pucuma (sonuma) la (??n) u??aq l?li (l?l-c?vahir?ti) ?s (s?s)!


U ?ulqi[3]3
?ulgi ?umeriya adland?r?lan ?lk?nin ilkin h?kmdarlar?ndan olub. Onun ?mri v? b?dc?d?n ay?rd??? pulla C?qq?r At m?b?di in?a olunub. Yaz?da buna i?ar? edilir.


[]
marsu (m?rs? pytaxt?) s?pir ?u u??ak l?l[?] (z?r?),

?n? m?zari? (yen? s?ad?tdir) s?? Ur-Nammu


U ?ulgi me`ri (h?rm?t edir, ehtiram b?sl?yir) ?u ?m?r?m? v? ya


Budur, ?ulginin ?mri q?vv?y? minir.


Saa (s?n?) C?qqur At ??ad?, Ur Nammu!


?pucuma (sonuma) l? (??n) u??ak l?l? ?s (s?s).


U ?ulqi marsu (m?rs? paytaxt?) s?pir ?u u?ak (u??ak) l?l[?].


?n? ann? (anla), C?qqur At ??ad?.


L`aba (??nliy?) rii? (yara) illikm? (ili?dirm?, vurma).


Eli t?m?nnayla b?r? (Eli, xalq? arzu-dil?kl? b?r?).


Ya?a Ur Nammu, ?ulqi marsu (m?rs? paytaxt?)!


?pucu (sonda, n?hay?td?) C?qqur At [saa] ??ad?!


Kim? la (k?d?r) b?r?yimm? (b?r?y?bs?`nin q?dim formas?),


?n? k??pri?[nl?] ??k u a?uri (a?ruyi k?d?ri, d?rdi-q?mi).


Bata a? su, a?, batma (G?z? a?su bata, a?, batmas?n)


Ana (anu) Sinbel ilanimez (elan ed?mm?z).


Saa Same, eyi ?rsh?tim dem!

S?? (S?n?) Same (?lah?z?rat), eyi (iyi, xeyirxah) ?r??tim (?r?i-?lam, Allah?n t?xti) dem (deyir?m)!!


B?T?V M?TN M?X? YAZILARSIZ:

1.N?b?-Naidim, t?k ??ri, Babili tintir (dinidir) ki,

2.Z?nnin esag (i`saf) ila s?n! (Z?nnin (d???nc?sin) y?ks?lt [g?yl?r?]) s?n!)

3.U ?z? d? (?)

4.Bal?q il (el) an?maz, R?bb? tim?z (dem?z), a (o) n?ki,

5.Ey l?qal (allah?) mel?esi (allah evi, allah oca??, xaniman?), s?n,

6.Ziqqurrat (C?qqur At), ???? ?ir qal!

7. ?a??r?b [xalq?] ur (ver) s?s, ?n?,

8.Ya?a Ur-Nammu, ??rr? ??y?t (uzaq et), i??ql? ?z?nl? [nurland?r bizi]!

9. ?pucuma (sonuma) l? (??n) u??ak l?l? (l?l-c?vahir?ti) ?s (s?s)!

10.U ?ulgi marsu (m?rs? paytaxt?) s?pir ?u u??ak l?l[?] (z?r?),

11. ?n? (yen?) m?zari? (s?ad?tdir) s?? Ur Nammu.

12.U ?ulgi me`ri (h?rm?t edir, ehtiram b?sl?yir) ?u ?m?r?m?,

13.Saa (s?n?) C?qqur At ??ad?, Ur-Nammu!

14. ?pucuma (sonuma) l? (??n) u??ak l?l? ?s (s?s).

15.U ?ulqi marsu (m?rs? paytaxt?) s?pir ?u u??ak l?l?.

16. ?n? ann? (anla), Ciqqurr At ??ad?.

17.L`aba (??nliy?) rii? (yara) illikm? (ili?dirm?, vurma).

18.Eli t?m??nnayla (arzu-dil?kl?) b?r?.

19.Ya?a Ur-Nammu, ?ulgi marsu (m?rs? paytaxt?)!

20. ?pucu (sonda, n?hay?td?) Ciqqur At [saa] ??ad?.

21.Kim? la (k?d?r) b?r?imm? (b?r?y?bs?),

22. ?n? k??pri?[nl?] ??k u a?uri (a?ruyi k?d?ri, d?rdi-q?mi).

23.Bata a? su, a?, batma[s?n],

24.Ana Sinbel ilanimez (elan ed?mm?z).

25.S?? Same (?lah?z?rat), eyi (iyi, xeyirxah) ?r??tim (?r?i-?lam, Allah?n T?xti) dem (deyir?m)!!


DED?Y?M?Z CIQQUR AT M?B?D?ND?N TAPILMI? M?X? YAZILI S?L?NDR (A?A?IDA) M?B?D?N Q?BAL?S? SAYILDI?I K?M?, ULU MU?AMIN DA DA? Q?BAL?S?, DA? YAZILI YA? KA?IZI K?M? R?SM? Q?BUL ED?L? B?L?R, ED?LM?L?D?R. ?ST?ND?K? 25 S?T?RL?K B?R?NC? F?S?L YAZILARINDA 4 D?F? U??AQA M?RAC??T ED?L?R. ONA G?R? BU S?L?NDR ?Z?N?N M?X? YAZISI ?L? BAKIDAKIMU?AM M?B?D?N?N ?N G?R?ML? YER?ND?N ?N B?Y?K TAR?X? TAL?SMAN K?M? ASILMALIDIR. BAX BEL?:


U v? SHAK hecalar?n?n qaz?ld??? silindr, ??bh?siz indi U??AK kimi t?l?ff?z etdiyimiz mu?amdan dan???r


Silindrin verdiyi informasiyadan iki vacib detala x?susi diqq?t yetirm?k t?l?b olunur:

1.Mu?am?n bu n?v?n?n 6 min il ?nc? ?sas? qoyulmu? C?qq?r At`dan da qabaq varl???na;

2.K?tl?vi dualar zaman? Allahla m?nasib?t? girdikd? m?b?dd? u??aqdan istifad? olundu?una. ?g?r bel? olmasayd?, m?hdud s?thli silindrd? u??aqa bu q?d?r ?oxsayl? m?raci?t? d? ehtiyac qalmazd?.


?LK MU?AM M?B?D? M?B?D+S?L?NDR+U??AQ ??L?Y?


Bu g?nk? C?qq?r At m?b?di Bak?da. O Beyn?lxalq Mu?am m?rk?zi yox, el? ?z q?dim ad?yla da Beyn?lxalq Mu?am m?b?di adland?r?lmal?d?r.

II.ANTIK D?VRD? MU?AMIN VARLI?INI

T?SD?Q ED?N M?X? YAZILI ?LAV? D?L?LL?R

Ya?ad??? d?vr? 6500 il bundan ?nc? hesab edil?n Az?rbaycan?n ?air, riyaziyyat??, astronom v? filosofu Enlil ?sm? Da?an`?n yenid?n a??lm?? ?? ?eri q?z?ldir. Mu?amat yox idis?, q?z?l janr? niy? yaran?rd?? ?sm? q?z?ll?ri ?sas?n, c?tc? v? ya x????, ?kin?i ?m?yin?, bahara v? t?bi?tl? insan m?nasib?tl?rin? h?sr edilib. V? bu q?z?ll?r g?l?c?k xan?nd?l?r? t?dris olunmal?, ?yr?dilm?li v? m?nasib mu?amlar ?st?nd? onlar?n ifas? t?min edilm?lidir. Az?rbaycan ?d?biyyat?n?n 6 min illik sinnini t?sdiq ed?n bu q?z?ll?ri t??viq etm?k, xalqa tan?tmaq borcumuzdur. Bizim xan?nd?l?rin t?kc? el? g?z?lin s?rahi boyunu t?rifl?y?n ?eril?ri ?zb?rl?yib deklamasiya etm?kl? ?z i?l?rini bitmi? hesab etmy? haqqlar? yoxdur. Bu xalq?n ?n ya?l? tik?sini yey?nl?r, bir ne?? saata bir ne?? min qazananlar, ?zl?rind? h?m d? cavabdehlik hiss etm?lidirl?r. Bu xalq?n yaratd??? incil?rini ona ?atd?rmal?d?rlar. Enlil ?sm? q?z?ll?ri tarixin min ill?rl? sintez etdiyi ?n qiym?tli kristal d?y?rin? malik ?s?rl?rdir. ?n b?y?k poeziya n?mun?l?ridir.

II.1. Q?Z?L MU?AM ???N YAZILIRDI [10]
ENL?L ?SM? DA?AN Q?Z?LL?R?

Q?z?l 1

2.H?ll? calaq (c?ld), q??m [?]z?b ee?, c?tc?m uraa? (u?ra?-d?y??-qan-t?r? bat),

3.Nam, gurracu ??um bal e! N? cicu?im? ? n? itammu?

(Bu ki, ??r?fdir f?rf?ra t?k co?um, f?rlan?m! Niy? co?um (soru?ursan?)

? b?s n? yey?k (n? il? qidalanaq)?

4.Say c?td?y?m!

5.Aya, Enlil ?sm? Da?an, n? nam (nec? d? ??r?fdi) s?pa qal,

amma munes umma (m?rh?m?t umma) ulsan h?[l]ak e

X???? g?ls?, c?[t]d? biyim!

6Enm? g?l, z?[l]m? a diri, qan?, namsu qul[u] ul (ol),

7.. Diri, qazuan (qazubane-q?z?bl?), g?l sura??n, [kim] s?yt? qanumuzu?

8.. S?[n] su, ud ara ka? e, g?l l?z (izl?) uni, gin? ?uxam,

9.. Du g?, du g?, du g? ey, [m?n] azuni n?kur udam (M?n ?n az? b?z?kli udam)!


Q?z?l 2

2.Su end?m? ki, a?a?a, car me?? muniba,

(Bahar ya???lar? ba?lad?m? ki, me?? tamt?raqla car ??k? onu),

3.Nam, Enlil, an ki, munes umdumu, q?? kimti z? yum?

(Bu ??r?fdir Enlil, an ki, q?? m?rh?m?t umand?m? ki, adam?n kimliyini soru?sun?)

4.Ki, ay u?mini da?al, ?r[yan] adam, m?sk?nm?, ?g?r qar? ,

(S?n ey k??? t?nb?li, he? ?ryan adama da qardan m?sk?n olar?)

5.[Bil ki], qala?a s??anu ed?r t??bi ta imta abad

(Bil ki, qala?aya s???nmaq adam? q?zd?r?b abad ed?r).

6.N? ibru, s?[n] k?, ba? ud ul bi?ar duus a?a bidab,

(N? eybi, ka? s?n ba? od ol, q?zd?r bi?ar dostun a??b tabs?z qalanda),

7. ?sm? Da?andumu Enlill? sa?ke?d? baminiku?

(?sm? Da?andumu ki, Enlill? s?h?r ??bn?mini yar? b?l?r?)

8.Uru ki, nitekim, g? cu?a, igi [iy t?k] nim?i qal!

(N?yin varsa ver, el? dediym kimi, cu?? g?lib iy t?ki f?rlanan qal (durmadan i?l?)!


Q?z?l 3

1.Aya Enlil, k?rd?r, an ki, ?ax e, pad a?a

(Aya Enlil, bu ki, ilacd?r, budaq almaz t?ki ?i??k a?a),

2. ?bcu ?kir ki, a?acu ?um uranda bara mahcu (v? ya d?r? m?hsul).

(A?saqqal ?kir ki, a?ac?, ?um zaman? m?qs?d? bara ?ata m?hsul d?r?).

3. ?um uri e?c?, m?n bir kal-kal alam, ?ulux?i bir maham,

(?um yumrular?na hamar ??k?nd?, m?n bir kal-kal alam, ?ulux?u bir m?xluqam),

4. ?k?rs? bir q?l?m ki, adam, nika (havay?) gedib b?y?m?

5. ?sm? Da?an, q?? xurm?si b?zi xarabsa, say e, say c?td?y?m.

6.Enlil ?sm? Da?an, tum u ki, a?aca n?ml?k ala,

7.Ana-bala t?kin bir hara s?d.

(Ana balan? isti s?d? il? qidaland?ran t?ki, toxum da a?ac? yerd?ki n?m ri?? il? qidaland?r?r).

8.X???? g?ls?, c?td? biyim.

* * *

H?r ?eyd?n ?vv?l onu qeyd ed?k ki, MUS?Q? s?z?n?n ?z? ?umerl?rd?n (q?dim t?rkl?rd?n) al?nmad?r. Halbuki d?nya ensiklopediyalar? t?sdiq edir ki, s?z ?z k?k?n? yunan dilind?ki ??????? osike-d?n al?r. Haql?d?rlar. ??rtsiz, b?t?n Avropa dill?ri minl?rl? m?i??t s?zl?rini v? ?sas?n elmin b?t?n sah?l?rinin, x?susil?, tibb v? musiqi terminl?rinin ?oxunu lat?n, yunan dill?rind?n al?blar. Avropal?lardan ??rq?, x?sus?n ?umerl?r? co?rafi m?kanca tarix?n ?n yax?nlar? da el? m?hz yunanlar olublar. T?rk m?n??li etrusklar?n is? lat?nl?larla bir d?vl?td? ya?ad?qlar?n?, bu g?nk? italyanl?lar?n ?oxunun k?k?nd? durduqlar? fakt? ?ox gizli m?tl?bl?rd?n x?b?r verir. Ona g?r? d? avropal?lar?n musiqi terminini yunanlardan ald?qlar? fikri h?yat? reall???n ?ksidir. Bununla bel?, mixi yaz?lar?n yeni oxunu?u biz? daha d?rin k?kl? m?tl?bl?rd?n dan???r.

Dig?r ulu yazar?m?z ??msi ?d?d Abi ?r?bin onun T?r?kk? (T?rk) adland?rd??? mill?tinin ba??na g?tirdiyi f?lak?td?n q?z?bl?n?r?k, ona ?z vermi? faci?ni bir anl??a unutmaq ???n musiqiy? v? bir cam ??raba m?raci?t edir:


?al m?ziim, rah caam (bir cam ??rab), al q?m!..

Samma hurrayam (horrayam, s?y??am)!


Bu kitab?n elmi redaktoru prof. Rafik ?mrani bu c?r t?rc?m?m? irad turur. O qeyd edir ki, burada Rah ??rab kimi i?l?nm?yib. Rah mu?amlar?m?zdan, Cam is? q?dim m?siqi al?tl?rind?n birinin ad?d?r. ?g?r q?mi g?t?rm?k ???n ??rq, x?susil? Az?rbaycan ?airl?rinin daima ??raba m?raci?t ?n?n?l?rini bir k?nara qoysaq, bu versiya da ?ox m?mk?nd?r. Bel? olduqda, biz h?m mixi yaz?larda a?kar olunan mu?amlar?m?za, h?m d? musiqi al?tl?rimiz? birini d? ?lav? ed? bil?rik: Rah mu?am? v? Cam musiqi al?ti.

O zaman s?tir bel? t?rc?m? edilm?lidir:


?al m?ziyim, ey Cam Rah ?al?b da, q?ml?ri al!.. Tamamil? m?mk?nd?r.

Dig?r antik qad?n yazar?m?z ik? gil yaz?l? poemas?nda deyir:

??karu rest?, Tan hakk?s? (N? ??xar?, n? qal??? oldusa-ham?s? a??lan Dan haqq?)

Ana Mahur r?qsi arad?, (Dana (Er?) Mahur r?qsi sifari? verdi),

Ha? Huri arad?, (Ha? qalmaqal, huri azadl?q),

M?zik kann?! (Qan? musiqid?n yo?rulmu?)

II.2. TARVARDISA, MU?AMVARDI, UD, SAZ, ZIL, CAMVARDISA, MU?AMOXUNURDU

Yenid?n t?rc?m? olunmu? mixi yaz?l? m?tnl?rind? mahur v? u??aq mu?amlar?n?n adlar?na rast g?ldiyimizd?n, Az?rbaycan ictimai fikrind? m?vcud olan Mu?am?n ?r?b v? ya fars musiqisi n?v?n? aid edilib, onlardan iqtibas edilm?si v? yaxud onun islam?n (azan?n) m?hsulu olmas? fikrinin d? yanl?? s?yl?nildiyini c?sar?tl? t?sdiq ed? bil?rik. Bir h?qiq?ti qeyd ed?k ki, yuxar?da dediyimiz kimi, C?qqur At m?b?dinin ad? bel? ?z-?zl?y?nd? mu?amat?n m?n??ini t?yin v? t?min edir.

Yaz?l? d?lill?r? ?saslanaraq dem?k olar ki, bu m?b?dl?rd? g?yl?r? v? yaxud N?b? Naid?, R?bb?, Ilaya, Bariya, Allaha dua ed?n q?dim d?vr insan? ?z duas?n? ucadan, m?qamla v? x?susi avazla ifa edirdi tar?n, udun, saz?n, zilin, cam?n m??aiy?ti il?. Bu m?nada m?qam s?z?n?n ?r?b? m?xsuslu?u ideyas? da pu?dur. Musiqi janr?n?n yarad?c?s? ulu n?sildirs?, yaratd??? ?s?rin ad?n? o h?l? d?nyaya g?lm?mi? ?zg?d?n nec? ala bil?rdi? Elmi ?d?biyyat?n t?sdiqin? g?r? ?r?bin ya?? be? min ildir. Mu?am is? yeddi min il ?nc? yaranm?? t?bi?t m?c?z?sidir. M?b?dd? m?qamla dua oxumalar u??aq, mahur, rast, da?una, dem?zi, rah mu?amlar?n?n ifas? il? ba? verirdi. V? mu?am termininin m?qam s?z?nd?n yarand???n? dey?nl?r, ?ox y?qin ki, h?qiq?ti s?yl?yirl?r. B?lk? ona g?r? d?, b?t?n dinl?rd? allaha duan?n aramla s?sl?nm?sind? ulular?n ?z allahlar?na m?qamla mu?amla m?raci?tl?ri durur. Allah melcesind?n (oca??ndan) sonsuz g?yl?r? bu yolla ?ztutma sonralar ??rqd? yaranan bir s?ra dinl?r? d? siray?t edirdi. Y?hudi, x?susil?, ?r?b ?lk?l?rind? ya?ayan y?hudil?rin sinaqoqlarda Allaha dualar?, m?s?lman m?scid v? camel?rind? imam, molla v? ya azan??n?n mu?am avaz?yla h?nd?rd?n Allaha sonsuz m?raci?tl?ri, xristian kils?l?rind? orqanla m??ayi?t olunan azman xorlar?n varl???, ulular?m?z?n C?qqur At m?b?dind? h?yata ke?irdikl?ri h?m k?tl?vi sitayi?l?rin, h?m d? bayram ??nlikl?rinin azman tarixi ?ks-s?dalar?d?r.





: 1 2 3