Тажис Мынжасар.

Шежірем сыр шертсе



скачать книгу бесплатно


Б?л е?бегімді шежіремдей ??мырлы бол?ай деп онымен

бір жылда д?ниеге келген немерем Таиржан?а арнаймын


? ?+V

(Дойт)


Шежірем сыр шертсе

Сары?ас?а Келменбет батыр ?рпа?тары ха?ында



Шежіремізді? біраз жерінде есімі ауыз?а алын?ан, б??ан дейін ас?а? та ?сем Алматы ?аласында бой т?зеген е?селі Жала?т?с ба?ад?р мешітіні? ??рылысы мен та?ы бір-екі ??нды деген тарихи кітаптарды? жары? к?руіне демеушілік еткен Мырзабай баба ?рпа?ы Ж?сіпбек?лы Айтмахан а?амыз?а зор ал?ысымызды айта отырып, б?л жаса?ан сада?асын Алла? ?абыл ?ыл?ай деп д??а етеміз. Сондай-а? шежіремізді басып шы?ару?а басынан-ая?ына дейін аянбай ?ызмет еткен Баис бауырымыз?а да ?лкен ра?мет, ілтипатымызды білдіреміз.


А?датпа


Автор шежіреден г?рі монография іспеттес етіп жаз?ан б?л е?бегін жеті атадан бастап, оны к?п шежірешілер жеткізе айта алмай келе жат?ан шы?у тегімізді? сонау бастау к?зі «?аза?» м?селесін сараптаумен жал?астырады. С?йтіп о?ушы ?ауым мен тарих мамандарына оны ?рі ?арай тере?ірек зерттеуге ой салады. М?нымен ?атар кіші ж?зді? ?аракесек бірлестігіне ?арайтын ш?мекей-сары?ас?а шежірелерінде б?рындары айтылы ?ойма?ан «Шу ха?ан» тарихы сия?ты кейбір ты? м?селелерді? басын ?оз?ап, ашып жазу?а ниеттенеді. Ш?мекей атауыны? этимологиясы мен та?баларын жан-жа?ты талдай келе, оларды? шы?у тарихына ?ылыми т?р?ыдан ?арау керектігіне то?талады. Шежіре со?ын ата-бабаларына арнал?ан естелік– эсселермен ая?тайды.


?з ?лын, ?з ерлерін ескермесе,

Ел тегі ?айдан алсын кеме?герді.

І.Жанс?гіров


Автордан


?улет шежіресін екі ?лкен тарау?а б?ліп жазды?. Бірінші тарау кіріспе, жеті ата ж?не ?аза?тар, ?аза? ханды?ы мен ж?здер сия?ты шежіре, н?сіліміз бен шы??ан тегіміз, мемлекеттілігіміз жайлы жалпы ма?л?мат беретін б?лімдермен басталып, аты мен тарихы к?п шежірелерден белгілі ар?ы бабамыз Келменбет батыр жайлы жазыл?ан дастан, а?ыздар мен одан тарайтын ?рпа?тар кестесімен ая?талады. Бір айта кетер жайт, Боз?ыл, Келменбет, Есбол, Метей, ?тебай, ??дай??л баба тектерін ?рбітерде негізінен Зайыр С?дібековты? «?аза? шежіресіне», Т?рлыбек Демен?лыны? «Келте тонды Келмембет» шежіресіне, Хамит Мадановты? «Кіші ж?з шежіресіне», Тынышбек Дайрабаевты? «Кете–Ш?мекей шежіресіне», Ма?с?т Неталиевті? «Кіші ж?з шежіресіне», Жарыл?ап Бейсенбай?лыны? «Кіші ж?з шежіресіне», «Н?рм?хамед?лы Жан?ожа батыр шежіресіне» с?йенгеніміз аны?. Бірнеше онда?ан беттерге созыл?ан ?зын-сонар ?рпа?тар тізбегін ?рбітерде адам аттарынан бай?аусызда д?лсіздіктер мен ?ателіктер жіберіп ал?ан болса?, ?рине, ол кісілерден, оларды? ?рпа?тарынан кешірім ?тінеміз. Сонымен ?атар кітабымызды? ішкі бетіне ?аза?стан халы? суретшісі, Шо?ан У?лиханов атында?ы сыйлы?ты? лауреаты Е.Сидоркин сал?ан ?лы дала т?сінде желмен жарыса ж?йтки шап?ан ?аза? батырларыны? бейнесін бердік.

Ал екінші тарау бірімізді? алтыншы, екіншілерімізді? жетінші, ал ?шіншілерімізді? сегізінші атамыз болып келетін Жа?ай батыр туралы баяндайтын ел аузынан жинал?ан хикаялармен ашылып, ?зіміз сыз?ан ата– бабалар кестесі мен олардан ?рпа? тар?атар м?тіндермен жал?асады.

С?йтіп к?ні кеше ?мір кешкен, бірі ?лі арамызда тірі ж?рген ?улетті? ?леуетті адамдары туралы жазыл?ан ?мірбаянды? материалдармен ?штасады.

Сонымен ??гімемізді? 1 тарауда?ы кіріспе б?лімінде о?ырман ?ауым?а алдымен шежіре ж?нінде жалпы ма?л?мат беріп, осы т?сінікті? тарихына аздылы-кемділі болсын то?талып кеттік. Тарихымызда мазм?ндылы?ымен елеулі із ?алдыр?ан ірі-ірі деген шежірелер мен оларды? авторларын атап ?ттік. Шежірені? жеті атадан басталатынды?ы барша?а аян. Сонды?тан осы аттас келесі б?лімде бір?атар зерттеушілерімізді? осы м?селе ж?нінде т?йген ой-пікірлерін орта?а салды?. ?йткені біраз ж?рт осы жеті атаны ?алай, кімнен бастап санап, тар?ату, оларды ?алай атау керектігін ?лі к?нге дейін жетік білмей, шатастырумен ж?р. Солар?а бір септігі тисін деп ойлады?.

?ай ел, ?ай халы?ты? тарихы жайлы с?з ?оз?амайы?, оны? алтын ?азы? ар?ауы, аттап ?туге, айтпай кетуге болмайтын та?ырыбы ?ашанда оны? ныспы, атауы емес пе. Атаусыз халы? та, жер де, су да, ну да жо?. Сонды?тан шежіремізді ? дегенде осы ?лкен м?селеден ?ар?а тамыр ?аза?ымны? «?аза?» деген атауы мен оны? шы?у тарихынан баста?анды ж?н к?рдік.

?аза? этнониміні? шы?у тарихына «?аза?тар кімдер, ?айдан шы??ан?» деген 2 б?лімде то?талды?. Шынды?ын айту керек, б?л б?гіндері ?лкенімізді? де кішімізді? де, к?рімізді? де жасымызды? да басында?ы жа?дай. Анасыны? ??рса?ынан ?н мен к?й, с?з ?адірін ??ып туатын от ауыз, ора? тілді, бесіктен белі босамай жатып, жеті атасы мен ру, ж?зіне дейін с?рінбей, судыратып т?ратын ?аза?ым, «ал ?аза? кім, ол ?айдан шы??ан?» деп сауал ?оя ?алса? кібіртіктеп, тосылып, жауап бере алмай ?алатыны бар.

?зге ?лт ?кілдеріні? біразы, м?селен, м?хитты? ар?ы жа?ын мекен еткен мексикалы?тар бізді? эрамыз?а дейінгі к?не ацтек ?ркениетінен ?рбитіндіктерін, ал т?ра?тары бергі еуропалы? материкте жат?ан испанды?тар мен португалды?тар, француздар мен швейцарлы?тар бізді? эрамыз?а дейінгі 2–1 мы?жылды?тар арасында ?алыптас?ан ?йгілі алпілік кельт н?сілінен бастау алып тарайтынды?тарын, ал германды?тар 4 ?асырда?ы жауынгер гот тайпаларыны? ?рпа?тары екендіктерін тарих бетіне тас?а та?ба бас?андай етіп, ?лде?ашан жазып, ?алдырып кеткені аян.

Алыс?а бармай-а? ?ояйы?, ?асымызда?ы «т?секте басы, т?скейде малы ?осыл?ан» орыс к?ршіміз, м?селен, ?здерін 6–10 ?асырларда жаса?ан, древлян, поляндар болып екіге б?лінетін к?не ильмендік словен тайпаларыны? ал?аш?ы б?та?ынан тар?айтынды?ын айтып келеді. Ал ?аза?тар ше? ?аза?тар да бір т?нде туып, бір к?нде «?аза?» аталма?ан шы?ар. ?аза?тар да ?згелер сия?ты мы?жылды? тарихы бар ел екендігі к?м?нсіз. Шы?у тегімізді зерттейтін этногенез ?ылымы да осы пікірді ?станады. Сонды?тан жеті атасын сараптай білетін ?аза?ым ?шін ?аза? атауыны? ?айдан шы??анды?ын да білу керек ?ой деп, ша? бас?ан с?релерден ?аза?тар кімдер, ?айдан шы??ан деген сауалдар?а жауап іздеп, к?не жазулардан о?ып-білгендерімізді шама-шар?ымызша саралап, орта?а салды?.

Сонымен ?атар Елбасымызды? 2012 жылды? желто?санында, сондай-а? ?аза?стан хал?ына жаса?ан кейінгі жолдау с?здерінде еліміз даму ба?дарламасы бойынша ендігі 2025 жыл?а дейінгі аралы?та алды??ы ?атарлы ?ркениетті елдерді? тізімінде 50-ші орыннан 30-шы орын?а дейін к?терілуі тиіс деп айтып кеткен, осы?ан орай «?аза? елі» деп аталу м?селесін де к?терген с?здері бар. Егер б?йыртып «?аза? елі» дел аталар болса?, онда ?ркениетті елімізді? де, оны ??райтын титулды ?лт т?легі ретінде ?зімізді? де неге «?аза?» атал?анды?ымызды? ?ыр-сырын білуіміз ?бден-а? керек шы?ар деп ойлаймыз.

Б?л орайда ?ылыми ??жаттармен ?атар хал?ымызды? бай ауыз ?дебиеті мен фольклорынан алын?ан ?лгі ?зінділеріне де с?йендік. С?йтіп ?аза? атауы тарихымызда ?лы ?оныс аудару заманынан кейін ке?ірек белгілі бола баста?анын аны?тады?. Бабаларымыз Алтай баурайынан ауа к?шкен кездерінде-а? ауыздарында ?аза?ия атауы бол?ан. Б?л деректер ?аза?ияны? ?лем аренасына шы?у тарихын ?рі ?арай 5–6 ?асырлар?а ?арай жылжыта т?сті. Ал сол деректерден ба?зы ?аза?ия мемлекетін ??ру?а ?атыс?ан к?не алшын тайпалары атауларынан б?гінгі ?аза?ымны? ??рамында?ы ?зімізге белгілі кіші ж?зді? белді руларыны? атын к?ріп отырмыз. М?ны ?айма?сыз ?ара с?здермен емес, с?йекті, д?йекті д?лелдермен беруге тырысты?. ?асырлар тере?іне ?арай жылжуымыз?а орай ?аза?ия ха?ында?ы м?ліметтерімізді о?ушы ?ауым?а хронологиялы? т?ртіп бойынша ж?йелеп бердік.

Тура биде ту?ан жо? демекші, ?аза?ымны? атауы мен тарихын а? ?аз бен ?аша? ??ымдарына те?еп, к?пе-к?рнеу ?ате пікір айт?андар мен ?стан?андарды шынды? ?шін беті? бар, ж?зі? бар, аты? бар, заты? бар демей жа?са? т?жырымдарын ащы да болса бетке басып, д?лелдеп айту?а тура келді. Осы ретте аты алты алаш?а м?ш??р этнограф-?алым Семёнов-Тяньшанскийді? (А.А.Семенов): «Бір жол?ы к?штен (actus) бір халы?, оны? ат-атауын тудыру?а болмайды»,– деген аталы пікіріне ?осыла отырып, б?л жайында толы? болмаса да білгенімізше біраз д?йекті д?лелдер мен м?ліметтер келтірдік.

Б?л ?аза?ты? ?алай ?аза? бол?анды?ын бір ?улетті? шежіресімен айтып та, жазып та тауыса алмайтынды?ымыз екібастан т?сінікті. Б?л бір емес, бірнеше ?ылыми институттар мен зерттеу орындары, басал?алы ?лкен ?алымдар бас ?ос?ан мемлекеттік комиссия ж?мысы де?гейінде шешілуі тиіс шара екендігі аны?. Сонды?тан ниетіміз тиісті орындар?а тек ой салып, пікір тастау ?ана болып отыр. Ал ?аза? ханды?ы ж?нінде жазу себебіміз тарихымызды? 400 жылды? тай ?азанында хал?ымызды ?лт ?ылып ?йытып, шымырдай шыны?тырып, тау к?терген Тола?айдай т?рбиелеп шы?ар?ан т?рлі тарихи-?леуметтік жайттар мен тар жол, тай?а? кештірген ?илы-?илы о?и?алар, соларды? басы-?асында бол?ан тарихи т?л?алар жайлы жас ?рпа? шежіремізден ?ыс?аша болса да м?лімет алуы керек ?ой деп ойлады?.

?аза? ханды?ыны? ??рылуы мен оны? негізін ?ала?ан Керей мен Ж?нібек хандар?а ?атысты фактілерді к?пшілік білетін жала? деректер негізінде емес, белгілі ?алымдарды? жан-жа?ты айтыл?ан пікірлеріне с?йене отырып жазды?. С?йтіп оны? тарихи ал?ы шарттары мен ?леуметтік ?ыр-сырларын, ішкі психологиялы? жай-жапсарларын ашып к?рсетуге тырысты?. М?ны 3 б?лімде бердік. Ж?з м?селесі мен оны? ??рамдары, ?алыптасу барысы жайлы, онда?ы ру-тайпалар та?балары ха?ында жаз?анда да осы ?а?иданы ?станды?. С?йтіп жас ?рпа??а тарихты? келелі т?стары мен айтулы о?и?аларын ы?шам болса да ж?йелі т?рде тездетіп, т?телетіп ?абылдауына м?мкіндік жасады?. Б?л турасында «Ж?здер ?ашан, ?айдан шы??ан?»деген 4 б?лімні? бас жа?ында баяндап ?ттік.

Ер жігітті? ?ш ж?рты: ?з ж?рты, на?ашы ж?рты, ?айын ж?рты бар болса, б?л ?шеуі ?аза?ты? ?ш ж?зі мен ж?здерге кірмейтін ?зге топтарынан шы?уы м?мкін екендігін ескере отырып, ?лы, Орта, Кіші ж?з аталары мен оларды? ??рамына кірмейтін, біра? хал?ымызды? ??рамдас б?ліктері болып табылатын ?зге рулы? топтар туралы да 5, 6, 7 б?лімдерде ?ыс?аша болса да ма?л?маттар беріп кеттік.

?лбетте, Кіші ж?з та?ырыбы мен оны? рулар бірлестігіне 8 б?лімде біршама тере?ірек то?талды?. Оны? ішінде ?зіміз ?рбитін ?лім?лы бірлестігі бойынша, с?з жо?, бар білгенімізді орта?а салды?. Оны? ??рамына кіретін басты рулар мен аталарды т?гел атап ?ттік, олар?а ?атысты жазыл?ан тарихи деректер мен а?ыз, уа?и?аларды толы? дерлік келтірдік. ?р?айсысыны? шы?у тарихына, алып жат?ан жа?рафиялы? орындарына, кезінде белгілі бол?ан т?тін сандарына, та?баларына жеткілікті т?рде то?талып кеттік.

Басты проблеманы? бірі – к?п авторлар м?нда?ы Алты ата ?лім мен ?лім?лы бірлестігіне ?атысты т?сініктерді, оларды? ??рамына кіретін аталы? атауларын е?бектерінде ?лі к?нге дейін жиі шатастырып жазып ж?р. Осы?ан орай 9 б?лімде б?л м?селені? жігін ашып, тігісін жазып, д?рыс т?сіндіріп, сараптап, с?рыптап жазып беруге тырысты?.

Ал ??гіме Алты ата ?лім мен ?лім?лы жайында болып отыр?асын ?улетіміз соларды? сапынан шы??ан аттары алты алаш?а ?йгілі бол?ан ?зіні? айтулы ?лдарын білуі керек деп, т?рт?арадан ?рбитін, Самар?анны? жеке-дара билеушісі, ата?ты Жала?т?с ба?ад?р мен оны? ?рпа?ы кіші ж?зді? бас биі, Т?уке ханны? бас ке?есшілеріні? бірі бол?ан ?йтеке би тарихына шежіремізді? 10 б?лімінде аз-кем болсын то?талып ?ттік.

Кете руыны? та?ырыбы 11 б?лімде ке?інен ??гімеленді. ?лім?лына кіретін ш?мекей руы, ?лбетте, ??гімемізді? басты та?ырыбыны? бірі бол?асын шы?у тарихына тере? де жан-жа?ты талдау жасай отырып, оны 12 б?лімде етек-же?ін ке? етіп бердік. Осы орайда к?не де, жа?а да дерек к?здерінен м?ліметтер келтірдік. Оларды саралап, салыстыра ?арау барысында о?ырман?а ой саларлы?, ?ыз?ылы?ты, ты? ?орытындылар келтірдік. Соларды? бірі – ш?мекейді? атышулы к?не ??н тайпаларыны? ?рпа?ы екендігін д?лелдейтін оны? та?басы шекіліп салын?ан археологиялы? артефактілер, ал екіншісі – Шу ?зеніні? атауына байланысты жазыл?ан тарихи а?параттар. М?нда б.з.б. ?мір с?рген Шу ха?ан мен екі м?йізі ?ара?айдай ?лемні? жарты б?лігін жаулап алушы ?йгілі Ескендір З?л?арнайын арасында?ы жоры? ?имылдары баяндалады. Шу ха?ан хикаясы ш?мекей тарихымен байланысты ?арастырылады. М?ны? ш?мекей тегін одан ?ріге, сонау ы?ылым заманда?ы тарих ?ойнауларына ысырып тастайтынды?ына ?стамды д?лелдер келтірдік.

?лбетте, ш?мекей жайында келтірген б?л деректеріміз б?рын-со?ды еш жерде айтыла да, жариялана да ?ойма?ан соны т?жырым, байламдар екендігі аны?. Осы ретте шежіреші тек ?ткен-кеткенді теріп жазушы жай жылнамашы ?ана емес, деректер мен м?ліметтерді саралай, салыстыра келе ты? шынды? бетін аша алар зерттеуші де екендігін ескертіп, есі?ізге сала кеткіміз келеді. Т?рт та?балы ш?мекей там?асына талдау жаса?ан кезімізде де осылайша оны саралап, ой елегінен ?ткіздік. Оны о?ушы ?ауым шежіремізді? «Там?а» та?ырыбына жеткенде ?зі-а? жете о?ып, зейіндей жатады.

Осылай жалпыдан жал?ы?а ?арай жылжи отырып, ш?мекейден берідегі аталарымыз жайлы баяндайтын деректер т?сына да жетеміз. Ш?мекейден ?рбитін 4 ата–Аспан, Боз?ыл, То?а, К?нек ?рпа?тарын білгенімізше толы? тар?атты?. Боз?ыл ?рпа?тарын Келдібай бабамыздан бастап, аты ?йгілі сары?ас?а Келменбет бабамыз?а жеткенше ірі аталардан еш?айсысын ?алдырмай т?гел келтіруге тырысты?. ?йткені а?айын, туыс?андай болып жа?ын араласып ж?рген дос-жарандар баршылы? ?ой, с?рай ?алса солармен ара ?ашы?ты?ымызды жа?ылмай д?рыс ажырата, айта білуіміз ?шін керек ?ой деп санады?.

Жеті ата та?ырыбында атап кеткен тек пен т?п ата, т?п бабаларымыз жайлы баяндарда деректерімізді неліктен к?біне оларды? отан ?ор?ау жолында?ы батырлы? істері мен шешендік, даналы? с?здерін насихаттау?а ??р?анымыз б?рімізге т?сінікті ?ой ойлаймыз. М?нда?ы ма?сатымыз – оларды? жалынды патриотты? істері мен жеке бастарына т?н бірегей ?асиеттерін кейінгі ?рпа??а ?лгі-?неге, т?лім-т?рбие ретінде ?алдыр?ымыз келгендігі. Келменбет бабамыз жайлы хикаяларымыз соларды? бірі. Оны да ?з алдына дербес, 13 б?лімде баяндап бердік.

Б?л ?шін бабамыз туралы жаз?ан Т?рлыбек Демен?лыны? «Келте тонды Келмембет» шежіресін тауып о?ып, пайдаланды?. Ол кісіге б?л ?шін ра?меттен бас?а айтарымыз жо?. Ал ?з шежіремізді жазарда жатпай-т?рмай іздегеніміз осы Келменбет батыр жайлы к?п б?рындары жазыл?ан жыр-дастан еді. Таба алмай к?п ?иналды?. М?ны? басты себебі – авторын, ?ай жылы, ?андай атау, та?ырыппен жазыл?анды?ын біз ?ана емес, с?ра?ан ?зге кісілер де білмейтін болып шы?ты.

Біра? с?рай-с?рай Меккеге де жетесі? дейді ?ой халы?. Сырды? Рашид деген сары?ас?а жігіті ?тінішіміз бойынша осы дастаны бар шежіреші кісіні а?ыры табады. Хабарын к?тіп, ?уанып ?ал?анбыз.Біра? ?кініштісі ?лгі адам с?йлесе келе дастанны? к?шірмесін т?сіріп алу ?шін алдына ?иын шарт ?ояды. Ол б??ан кезінде ?ордаланып, ?тпей ?ал?ан, дастан жазыл?ан басы арты? шежірелерін т?гел сатып алуды ?сынады. Шежіресіні? біреуін, мейлі екеуін, мейлі ?шеуін сатып алу?а болар еді, біра? б?рін емес ?ой. ?у, бабамыз жайлы жазыл?ан дастанымен тегін б?лісуді? орнына оны ?ып-?ызыл сауда?а салып, ?кесіні? ??нын с?ра?ан м?ндай да жан болады екен ?ой деп ?лгі бауырымыз ?атты ренжіп, онымен ?рі ?арай с?йлесуден бас тартады. Біра? абырой бол?анда, атын, авторын білмесек те ?аламтор м?ра?атын со?ыр адамша к?ні-т?ні т?рткілеп іздеп ж?ріп, а?ыры ??дай?а ш?кір, ?лгі дастанды бір шежірешіні? жина?ынан кездейсо? болсын ?йтеуір тапты?-ау. Аруа?ы разы болсын, оны 1946 жылы мар??м метей сары?ас?а Молдахмет Дабыл?лы деген а?ын кісі жазыпты. Б?л туралы шежіремізде ма?л?маттар келтірдік.

Дастан жазулары кей жері ескіріп, ?ше баста?ан екен. ?айта теріп, ?здері?ізге ?сынып отырмыз. Осы жырда ж?не бір?атар шежірешілерді? жазба, м?тіндерінде Сары?ас?а с?зі «ы» ?рпі т?сіріліп Сар?ас?а деп жазыл?ан. Одан б?л атауды? м?н-мазм?ны п?лендей ?згеріп кетіп жат?ан жо?. Сонды?тан біз жазушыларды? авторлы? ???ын са?тау ма?сатында оны шежіремізге сол к?йінде ?згертпей енгіздік.

Ендігі бір айтпа? ??гімеміз–ол біреулерімізге алтыншы, екіншілерімізге жетінші, ал ?шіншілерімізге сегізінші ата болып келетін Жа?ай батыр мен ?улие Ораз ахун ж?ніндегі а?ыздар, Жа?ай батырды? ?олынан ?аза тап?ан к?шбасшы жігіт ж?нінде т?йген ой, т?сініктеріміз. Б?ларды шежіремізді? 14,15,16 б?лімдерінде бердік. Осы Жа?ай атамыз бен Ораз ахун?а дейінгі буындар Демен?лы сия?ты ?зге шежірешілер ?алдыр?ан жазу-сызуларда ?шырас?анымен, біра? олардан тар?айтын бергі ?рпа?тар жайлы еш жерде мардымды еште?е айтылмайды. Сонды?тан осы Жа?ай атамызды? З?уір, ?діл, Сабыры мен солардан ?рбитін толып жат?ан буындар турасында?ы деректерді шежіре білетін кісілер аузынан ?зіміз теріп алып жазды?.

Оларды ??гімемізді? 17, ал ?алабай бабамыз жайлы 18, ал ?улетімізді? бергі, ?лібек атамыздан басталар к?з к?рген адамдары жайлы айтылар т?старын, «с?йегі сіздікі, еті біздікі» дегендей, жады тас?а та?ба бас?андай ?лі к?нге дейін ?уатты, б?гіндері то?санны? т?ртеуінен асып бара жат?ан ?рия ?пкемізді? айтуымен, біра? бізді? сиямызбен шежіремізді? 19–37 б?лімдерінде ?а?аз?а т?сірдік.

Шежіреміз жазылып бітіп, баспа?а?а берілгелі жат?анда бір?атар деректер ?лмахан к?кемізде де бол?ан деген с?зді естіп, тез кенже ?лы Ермек інімізге с?рау салдырды?. Рас екен. Кештеу болса да оларды ?ол?а т?сірдік. Ашып ?ара?анда та??ал?анымыз–пара?тары сар?айып кеткен ?алы?дау д?птер бетіне шежіре м?тіні ?ш т?рлі ?олта?бамен т?сіріліпті. Бірі 30 жылдарда?ы ?аза? тілі грамматикасына ы??айланып, к?не кириллица ?аріптерімен ?са?тау, екіншісі б?гінгі ?аріптермен ірі, т?сінікті етіліп, ал ?шіншісі сол к?йінде ?алдыра берсе?із де болатындай ?ызыл сиямен ??дды жіпке тізген монша?-маржандай ?демі ?рнектеліп жазылыпты. Ермек ?кесіні? ?олта?басын таниды ?ой, екіншісі сонікі, ал былай?ы екеуін білмеймін деді.

Естуімізше, Рашид а?амызда да м?ндай шежіре бол?ан. Кішкентай болсам да бірде ол кісіні? дастар?ан басында ?лкендерге "?ркетай", "Сада?бай" деп б?гінгі біздерге таныс есімдерді айтып отыр?анын ?з ??ла?ыммен естігенмін. ?рине ол кезде аты атал?ан б?л кісілерді? кім екендігін білмесем де ??дайды? ??діретімен аттары жадымда жа?сы са?талып ?алыпты. Сонды?тан Рашид а?амыздай кісіде м?ндай шежірені? болмауы м?мкін емес деп санаймыз. Бол?ан, оны д?ниеден озар алдында ?а?аз?а ?демілеп т?сіру ?шін к?кемізге табыстап кетті деп ойлаймыз. К?пшілік арасында кезінде м?ндай ??гімені? бол?аны рас. ?йтпесе к?кеміз ?рідегі аталарды? атын атап, т?сін т?степ тар?атып берер ондай шежірені кімнен, ?айдан алма?. Сонды?тан майда жазуды сауатын к?не кириллица, кейін латиницалармен аш?ан Рашид а?амызды? ?олы, ал ??сни (каллиграфиялы?) ?діпті ?олта?баны к?кеміз ?рнектетіп жаздыр?ан оны? к?п о?ушыларыны? бірінікі деп пайымдаймыз. Шежіре м?нері, жо?арыда айтпа?шы, аталарды бір-бірінен тар?ату ?лгісімен ?ана жазыл?ан.

Егер б?рі осылай болса, онда ?айран Рашид а?а ?зінен кейінгі жас тол?ын шы??ан тектерін білмей кетпесін деп істеп ж?рген ?зге тірліктерімен ?атар рухани азы? боларлы? ?мірді? б?л жа?ын да ?мытпай ?а?аз?а т?сіріп кеткісі келген екен ?ой деп ойлаймыз. Алла?-та?ала пешенеге жазса, ?андай іс болмасын т?бі болмай ?оймайды ?ой. А?амыз бен к?кемізді? ?улет шежіресін кітап ??сатып ?алдыр?ысы келген сол кездегі ?кілі ?міттерін, ?лхамду лиллах, ??дай ?аласа б?гіндері біз шынды??а айналдырып, ж?зеге асырса? деп отырмыз.

А?и?ат ?ашанда біреу емес пе, жазбаларын ?з шежіремізбен салыстыра ?ара?ан кезімізде п?лендей бір ?лкен айырмашылы? таба алмады?. Дегенмен, біз ?шін оны? ??ндылы?ы жо? емес. М?селен, Сабыр ата ?рпа?тарын біршама ке?ірек таратыпты. Ал Дабыл ата ж?нінде де аздап болса да м?ліметтер береді. Сосын арамызда ж?рген ?рпа?тары кезінде жас бол?асын ба жадыларынан шы?арып ал?ан кейбір аталарымыз мен оларды? азан ша?ырып ?ой?ан есімдерін беріп кетеді. Біз оларды ?айта жа??ыртып, т?летіп, ?а?аз?а т?сірдік. Мысалы, М?ниден тарайтын С?дуа?ас атамызды? Сахи есімді інісі бол?анды?ы туралы ?рия ?пкемізді? ??гімесінен талай ??ла??а?ыс естісек те, онымызды Сапарбек а?амыз п?лендей ма??лдай ?ойма?асын ?ой?анбыз. Біра? ?олымыз?а т?скен осы, со??ы шежіреден оны? тас?а та?ба бас?андай етіліп, ?рнектеліп жазыл?ан атын тауып алды?. Сонымен ?атар, одан С?дуа?ас атамызды? Сахидан б?лек С?би, ?лиакбар деген а?алары бол?анды?ын да зерделеп отырмыз. Сол сия?ты Ш?дек а?амызды? азан ша?ырып ?ой?ан есімі Шады??л екендігін де енді о?ып, білдік. ?йтпесе "Ш?дек" с?зіні? ?ай тілден алын?анын ?анша сар?ыла сараптаса? та аны?тай алма?анбыз. Ш?дек, Сапарбек а?аларымыз С?дуа?астан туылса, Сады? пен М?лік а?аларымыз С?би атамыздан ?рбитін ?ландар екендігін де осыннан о?ып, зейіндедік.

Ал шежіремізді? 19,20,21 б?лімдерінде ?аза? хал?ыны? те? жартысына жуы?ын алып кеткен, ел тарихыны? ?ай?ы-?асіретке толы ?аралы беттері деп саналатын 1928–1932 жылдары орын ал?ан к?мпеске мен ашаршылы? жайлы ?илы-?илы о?и?алар мен оларды? ж?рт ?міріне салып кеткен ?анды іздері туралы ?улет ?мірімен саба?тастыра баяндады?. Б?ларды? к?бін ?рия ?пкемізді? аузынан жазып алды?. Сонымен шежіреміз 2 тарау, 37 б?лімнен т?рады. 1 тарау б?лімдері, к?ріп отырсыздар, негізінен шежірені? теориялы? жа?ын ?амтыса, ал 2 тарау б?лімдері бабалар ?мірінен алын?ан естелік-эссе т?рінде жазылды. Аталы?тар мен ?рпа?тарды тар?ату кестелерін ??гіме барысына орай екі тарау?а б?ліп емес, топтап беруге тура келді.

?рия ?пкемізден ?зге ?улет тарихын жетік білетін жан ?азір арамызда ?ал?ан жо?. Ал ?улет тарихы ?а?аз?а т?спегесін б?гінгі біздер ?шін ?ана емес, келер ?рпа? ?шін де ?мыт ?алар д?ние екендігі аны?. Содан болар осында?ы бірді-екілі бауырларымыз: «Т?ке, білгені?ізді жазып ?алдырып кету сіз ?шін ?рі парыз, ?рі ?арыз іс. Егер оны б?гін сіз жазып ?алдырмаса?ыз, ерте?гі ?рпа? оны кімнен естіп, кімнен с?рап, біліп жатпа?»,– деп ?бігерлері кеткені рас.



скачать книгу бесплатно

страницы: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10