Наталья Попова.

Тинейджерлерге арнал?ан ?аржы. Балалар мен ата-аналар?а арнал?ан кітап



скачать книгу бесплатно

Иллюстрациялаушы Валерия Нечипоренко

Редактор Елена Бердычевская


© Наталья Попова, 2018


ISBN 978-5-4490-3373-4

Создано в интеллектуальной издательской системе Ridero

Тинейджерлерге арнал?ан
?аржы

Жасы: 10+


Иллюстрациялаушы: Нечипоренко В. / ?aleria

Редактор: Бердычевская Е.

Ал?ы с?з

Арина?а, Дениге, Жозефина?а, Маша?а, Матвейге ж?не Семен?а

30 жасымда ?аржы туралы м?лдем ЕШТЕ?Е білмейтінімді т?сіндім. Осы кітабымда сипаттал?ан ?арапайым н?рселерді т?сінгенімде, жеке ?аржыларда да, бизнесте де к?птеген ?ателіктерге жол бермейтіндігіме сенімдімін. ?аржылы? ?лемді т?сіну – са?ан ?мірде ?лкен к?мек к?рсетеді. Б?л тек сен ?шін ?ана емес, сені ?орша?ан жа?ын адамдар?а, достары?мен ж?не ?лкен адамдармен ?арым-?атынасы? ?шін де ма?ызды. Мен кітабымды бір жыл?а жуы? жаздым, сол уа?ыт бойынша саяхаттап, ?рт?рлі елдерді? адамдарымен танысып, олар ?андай жастан бастап ?аржылы? сауаттылы??а ?йрене бастады, жеке т?жірибелерін ж?не ?аржыларын ?алай бас?аратынын с?радым. Дамы?ан елдерді? адамдары географияны немесе тариxты білмеуі де м?мкін, біра? а?шаны жинауды, ?алай ?мір с?руді, саяxаттауды, ж?не де ?зіні? ?аржылы? ?мірін ба?ылау ?аншалы?ты ма?ызды екенін ?те жа?сы білді. Осы елдерде ?аржылы? сауаттылы??а балалар 12 жасынан ж?не одан да ерте ?йреніп бастайды. Ал кедей елдерді? т?р?ындарыны? к?бісі, тіпті ересек адамдарды? арасында ?аржы туралы еште?е білмеді, а?шаны? жо?ты?ына ж?не де ?арыздар мен несиелерді? бол?анына ша?ымданды. Олар ересек ?мірге ?аржы туралы еште?е білмей ?адам жасады.

?рине, тарихты, географияны ж?не мектепте саба? беретін бас?а да п?ндерді білу ма?ызды. Біра?, ересек адамны? ?міріне ?адам бас?анда, біріншіден пайдалы болатын ол – ?з ?аржы?мен ж?мыс істеу, а?ша мен ??нды ?а?аздарды? ж?мысын т?сіну, ж?мысы?ды ??рметтеу ж?не оны? ?аржылы? н?тижелерін т?сіну. Мен б?л кітапті? са?ан к?мектесетініне сенімдімін!

Тарау 1. А?шаны? пайда болу тарихы

Б?рын?ы кездері а?ша тіпті болмайтын. Олар керек емес еді. ?йткені барлы? ?ажет заттарды адамдар ?з ?олдарынан жаса?ан. Азы?-т?лікті, киім-кешекті ж?не бас?а ?мірлік ?уаныштарды отбасы, кейінірек тайпалар?а біріккен отбасылар, ?з бетімен ?ндірген ж?не т?тын?ан.

Біра? сен білесі?, ?рбір адамны?, немесе ежелгі адамдарды? жа?дайында – тайпаларды? ?з таланттары мен ?абілеттері бар.

Мысалы, Чунга тайпасыны? ба?шасында д?мді ??лпынай мен т?тті алма ?седі, ал Чанга тайпасында сиыр б?зау ?келіп, к?п с?т берген. Чунга тайпасы а?шасы болмай, еттен жасал?ан ас ж?не таза с?т ішкісі келсе не істеу керек? Біра? оларда к?п ??лпынай ж?не т?тті алма бар. ?арапайым шешім – Чанга тайпасына барып, оларды? ?німдері ?шін ?з ?німдерін ?сыну?а болады.

Осылай алмасу пайда болды. Ежелгі адамдар ?з ?німдеріні? арты?шылы?тарын бір-бірімен алмасатын болды.

Алмасуды? ?з кемшіліктері болды.

Егер, мысалы, Чанга тайпасы бір сиырды сатып ал?ысы келсе не істейді? Чунга тайпасына ??лпынай мен алманы ?анша беру керек? Есептеуді ?алай д?рыс жасау керек? Логикалы? т?р?ыдан ал?анда, бір сиырды? ??ны ед?уір к?п м?лшердегі жеміс-жидектен т?рады. Ал егер, Чунга тайпасына к?птеген жемістер ?ажет емес болса?

Алмасу м?селелерін шешу ?шін ежелгі адамдар т?з?а, жануарлар?а, найзалар?а, жебелерге, балы? ілгегіне, жануарларды? терісіне, д?нге, те?із ай??ла?ына ж?не ?й шаруашылы?ына лайы? бас?а да ма?ызды заттар?а заманауи а?шаны? ?асиеттерін берген. Я?ни, а?шаны? р?лінде е? о?ай айырбасталатын, е? танымал ?німдер бол?ан. Біра? м?ндай алмасу ?рдайым ы??айлы бол?ан жо?, ?йткені ежелгі нары?та бірдей ?німдерді? асып т?суі ар?ылы сатушы сатып алушысыз ?алуы м?мкін еді, демек ?мірге керекті ?німдерсіз ?ал?ан.

Алмасу?а ке? м?мк?ндіктер болу ?шін адамдар?а ?за? уа?ыт бойы са?талынатын ж?не кез-келген уа?ытта ?ала?ан ?німдерге алмасу?а м?мк?ндік беретін ?мбебап тауар керек болды.

Сол кезде металдар мен асыл тастар алмасу ?німдеріні? бірі болды. Кішкентай бір уыс ?демі тастар?а ?лкен бизон сатып алу?а болатын еді. Мысты? бір кішкентай кесегі ?шін тауы? пен д?н, ?оланы? кішкентай кесегі ?шін т?з, азы?-т?лік ж?не жануарларды? терісін алатын еді.

Неліктен адамдар металдарды ж?не асыл тастарды алмастыру ?шін ал?ан? Оларды жеуге немесе киюге болмайды ?ой? Біріншіден, металдар е?бек ??ралдары мен жаулар?а ?арсы ?ор?аныс ??ралдарын дайындау ?шін ?ажет болды – металдан жасал?ан жебелер, найзалар, балы? аулайтын ілгектер, т?рмысты? ыдыс-ая?тар а?аштан жасал?ан ??ралдар?а ?ара?анда ?за? ?ызмет ететін еді. Екіншіден, ежелгі адамдар біздерден кем бол?ан жо?, ?демі болу?а тырысып, ?демі н?рселерді жа?сы к?рді. Сонымен ?атар ежелгі ??дайлар?а тере? сенді. Металдардан ж?не асыл тастардан ?шекейлерді, ?асиетті ыдыстарды, ??дайлар бейнелерін жасады. Адамда металдан жасал?ан ?демі ж?не жо?ары сапалы заттарды? болуы бас?аларды? к?з алдында бай екендігін к?рсетті, ж?не де о?ан к?ш пен билік сыйлады. Сондай-а?, осындай жина?тарды? болуы, кез-келген уа?ытта азы?-т?лік пен киім-кешекке алмасу?а болатын м?мкіндік ж?не де адамдар?а болаша??а сенімділік беретін еді.



Неліктен алтынны? кішкене б?лшегі б?кіл бизонны? ??нына те? келуі мімкін еді? М?мк?н оны? ?демі жар?ыра?анынан болар? ?алай ойлайсы?? Б?рі о?ай – бизон аулау?а ж?не металл ?ндіруге ж?мсал?ан к?ш пен е?бек бірдей болды. Я?ни, ?німні? ??ны, осы ?німді алу ?шін ?анша е?бек ж?мсал?анына те?. ?нім не??рлым ?иыныра? ж?не ?за?ыра? шы?арыл?ан болса, со??рлым оны? ба?асы да жо?ары бол?ан.

Металдар адамдар ?мірінде е? ?тімді айырбастау ??ралы ретінде бекітілді. Металды? ??ны оны? салма?ы мен сапасына ?арай аны?талды. Б?л ы??айлы бол?ан жо?, ?йткені, біріншіден, алмасу ?шін таразы?а ие болу керек еді, ал екіншіден, металдарды? сапасын т?сінбейтін адам жасанды металды на?ты деп ?абылдау?а о?ай болды.

Сонды?тан металдар?а жария та?ба – металды? сапасы мен ??нын кепілдендіретін белгі ?ойылып басталды. Та?басы бар кесек металды біз ?азір а?шаны ?олданатын ма?ынада бірінші а?ша деп атау?а болады. Осындай та?басы бар кесек метал белгілі бір ??ндылы??а ие болды. Болжаумен осындай ал?аш?ы а?ша, бізді? заманымыз?а дейін 650-ші жылдары ?азіргі Т?ркия аума?ында, я?ни 2700 жыл б?рын пайда болды.



С?ра?тар

1. А?ша дегеніміз не?

2. А?ша не ?шін керек?

3. Ал?аш?ы а?ша ?айда ж?не ?ашан пайда болды?

4. А?шаны не алмастыру м?мкін?

Тарау 2. А?ша ??нын не аны?тайды? Валюта дегеніміз не?

А?ша – б?л айырбас?а арнал?ан ?мбебап тауар, ж?не кез-келген тауар ретінде а?шаны? ?з ??ны бар.

Сені? есі?де болар, ал?аш?ы та?ба басыл?ан кесек метал а?шаларды? ??нын сол металлды? ?з ??ны аны?та?ан. Я?ни, а?шаны? ба?асын о?ай аны?тау?а болатын. Металлды? салма?ы бойынша ба?асы = тиынны? ??ны.

Уа?ыт ?те келе, а?шаны ?ндіру ??ны тиындарда белгіленген на?ты ?зіндік ??нынан ?ымбатыра? бола бастады. Мысалы, алтын сом ?німіне алтын ж?не ж?мысына бір жарым сом ж?мсал?ан. Я?ни, тиын ?зінде белгіленген ба?адан к?бірек т?ратын болды. Адамдар осындай айырмашылы?ты ?олданып, а?шаны металл?а ?айта бал?ыта бастады. А?шаны бал?ыту ??нын тиындар?а бас?а металлдар косып азайту?а тырысты, біра? сонда да ?ндіру ??ны ?ымбат болды.

Амал табылды, ол – ?а?аз а?ша. Біра? адамдар ??ны тек сурет болып салын?ан а?шаларды? шынайы екеніне сену ?шін не істеу керек? Мемлекет кез келген уа?ытта ?а?аз а?шаны алтын ж?не к?міс тиындар?а ауыстырып алу?а болатынына кепіл берді. Осы к?нге дейін мемлекет шы?аратын ?а?аз а?ша сол мемлектті? алтын ?орымен кепілденеді. Я?ни мемлекет оны? капиталымен кепілденетін а?ша к?лемін ?ндіреді ж?не ол оны? ??нын аны?тайды.

«Банкнота» с?зі а?ылшынша «bank note» с?зінен «банктік жазба» деген ма?ына білдіреді. Банкнотаны? м?ні – б?л банкіні? шынайы а?ша беру міндеттемесі, я?ни, іс ж?зінде банкнотаны? ??ны жо?. Біра? мемлекет белгілі бір айма?та барлы? азаматтар?а банкнотаны за?ды т?лем ??ралы ретінде ?олдану?а міндеттейді.


Неге а?ша арзандайды не ?ымбаттайды?

А?шаны? ??ндылы?ына шы?арыл?ан а?ша белгілері м?лшері, мемлекетті? экономикалы? жа?дайы, е?бек ??ны ж?не бас?а да факторлар ?сер етеді.



А?шаны? ?анша т?ратынын ?алай т?сінуге болады?

?р мемлекет ?зіні? а?ша белгілерін ?зіні? атымен шы?арады. А?ша ??нын т?сінуді? е? о?ай жолы – б?л бір елді? а?ша ??нын бас?а елді? а?ша ??ны ара-?атынасын салыстыру. Б?л валюта ба?амы деп аталады. А?ша – валюта. ??нында?ы айырмашылы? – ба?ам.

Мысалы, б?гінгі к?нде 1 те?ге = 0,0029 А?Ш доллары. Ал 5 жыл б?рын 1 те?ге 0,0065 А?Ш доллар т?рды. Я?ни, 1000 те?геге 6 доллар сатып алу?а болатын еді. ?алай ойлайсы? не жа?дай орын алды? Те?ге ??ны азайып, ал доллар ??ны арта т?сті.


?детте ба?ам салыстыру ?лемдегі е? к?п ?олданылатын валюталармен жасалынады, олар:



Ж?не де а?ша ??нын алмасу м?мкіндігіне немесе сатып алу м?мкіншілігіне ?арай аны?тау?а болады. Мысалы, 100 те?геге 1 б?лке нан алу?а болады. Немесе бір те?ге бір са?ыз т?рады.

Егер 2000 жылы 100 те?геге 3 б?лке нан, ал 2010 жылы 100 те?геге 1,3 б?лке нан алу?а болатын болса, ?алай ойлайсы? не жа?дай орын алды? Д?рыс, те?ге арзандады, ал нан ?ымбаттады.


С?ра?тар

1. А?шаны? ба?асы бар ма?

2. А?шаны? ?анша т?ратынын ?алай т?сінуге болады?

3. Валюта ба?амы дегеніміз не?

4. ?андай валюталарды білесі??

Тарау 3. Байлы? дегеніміз не?

20 фунт жылды? табысы?да шы?ысы? 19 фунтов 96 пенс болса – б?л ба?ыт. 20 фунт жылды? табысы?да шы?ысы? 20 фунт 6 пенс болса – б?л кедейлік.

Чарльз Диккенс

М?мкін сен бай бол?ы? келетін шы?ар? Біра? байлы? не екенін сен т?сінесі? ба?

Мысалы, мені? он екі жасар ?ызым б?л с?ра??а бай адам а?шасы к?п адам деп, ал ?аншалы?ты к?п деген с?ра??а ойланып: миллион доллар деп жауап берді.

Б?л аны?тама д?рыс емес. М?лдем д?рыс емес деп айту?а болады.

Байлы?ты белгілі бір а?ша к?лемімен аны?тау ?те ?иын. Біреу ?шін байлы? ол – 100 доллар. Мысалы, Африканы? к?птеген елдеріні? т?р?ындары к?ніне 1 доллармен к?н к?реді ж?не де ?рине олар?а 100 доллар 100 к?н к?руге болатын ?лкен капитал. Ал біреуге миллион доллар да м?лдем к?п а?ша емес.

Адамны? байлы?ын, на?тыра? айтатын болса?, ау?аттылы?ын аны?тау оны? табыс ж?не шы?ыс к?здерін ой?а ала т?рып ба?ала?ан д?рыс.

Мысалы, адам айына 50 000 а?ша табады, біра? 40 000 те?ге жаратады, м?ндай адамды толы?тай бай адам деп атау?а болады, ?йткені о?ан керектіні? б?ріне оны? ?аржысы жетеді ж?не тіптім кішкене ?алады.

Егер адам миллион те?ге а?ша тауып, біра? бір жарым миллион те?ге а?ша жаратса, ?алай ойлайсы? ол адамды бай адам деп атау?а бола ма? Д?рыс, олай атау?а болмайды.

Адамны? табысы оны? шы?ысынан к?п бол?ан жа?дайда ?ана оны бай не ау?атты деп есептеуге болады. Ал адамды кедей деп табысы шы?ысынан аз бол?анда атау?а болады.

Я?ни адамды кедей не бай деп оны? табысы мен шы?ысын толы?тай талдап шы??аннан со? ?ана айту?а болады.

Сонымен, бай адам б?л – ?зіне ?найтын ?мірге лайы?, жеткілікті табысы бар адам.



?ызы?ты деректер:

Егер сені? 4000 А?Ш доллар жина?ын болса, сен бізді? елді? 50% т?р?ынынан байсы?.

Егер сенде 75000 А?Ш доллар бар болса, сен ?лемдегі е? бай адамдарды? 10% кіресі?.

Кез келген н?ресте жер бетіндегі екі миллиардтан (барлы?ы шамамен 7 миллиард) астам адам?а ?ара?анда бай, ?йткені оны? ?арыздары жо?.


С?ра?тар

1. Адамны? ?ымбат ж?не ?демі машинасы бар, алайда ол оны 10 миллион те?геге кредитке ал?анын ж?не де кредитті 10 жыл бойы т?лейтінін, ал жина?ан жина?ы 10000 те?ге ?ана екенін білді?. ?алай ойлайсы? б?л адам бай ма? ?алай ойлайсы? м?ндай затты сатып алуды? пайдасы бар ма?

2. Тау со?па?ында лашы?та т?ратын д?руіш-гид тек к?к?ністермен тама?танып, 10 жыл б?рын секонд-хэндта сатып ал?ан киіммен ж?реді. Ай сайын?ы табысы 150 000 те?ге. Ал ?мір с?руіне ай сайын 50 000 те?ге ?ана жаратады. Жыл бойына жина?ы 1 200 000 те?ге болды. ?алай ойлайсы? б?л адам кедей ма? Неге?

Тарау 4. Ба?а неге байланысты ?ойылады?

Ба?а – б?л барлы? затты? ?лшемі.

Константин Кушнер

Сен ?мірі?де неге бір зат екінші зат?а ?ара?анда бас?аша ба?ада т?ратынын ойланып к?рді? бе?

Кез келген затты? ба?асы екі н?рсеге байланысты:

– Материал

– Е?бек

Материал – б?л біз ?стап, сипап, к?ріп ж?не сезе алатын н?рсе.

Е?бек ?р-т?рлі бола алады, ол адам жаса?ан ж?мыс ж?не де машина жаса?ан ж?мыс болу м?мкін.

Біра?! Еш?андай да мінсіз машина адам ба?ылауынсыз ж?мыс жасай алмайды, я?ни, кез келген машина е?бегіне адам е?бегі ?осылады.


Мысал

«Сникерс» шоколадты батончигін алайы?.

Ол жасалын?ан материал: какао, жа??а?, карамель.

Батончикті дайындау ?шін кеткен е?бек: какао-атбас б?рша?тарды, жа??а?ты, ?ант ??ра?ын ?сіру. Жинау, тасымалдау, са?тау. Шоколадты, карамельді жасау, форма?а ??ю. Б?ны? барлы?ы машинамен жасалынады, я?ни машинаны? е?бегі. Машинаны ж?не барлы? бизнес процесстерді е?бек етуші адам ?ада?алайды.

Сонымен, ?осайы? материал + е?бек = шоколадты батончик!



К?рделірек мысал

Электронды? кітап.

?алай ойлайсы? кітап жаса?анда материал ?олданыла ма, ?лде тек е?бек ?ана бар ма?

Негізінде электронды? кітапта да материал ?олданылады. Б?л материалды автор е?бегімен жасалынады. Кез келген материалды жасау ?рдайым е?бекпен бірге ж?реді. Тап осы жа?дайда материал – автор жаз?ан текст.

Электронды? кітап жасау ?шін авторлы? е?бекпен жасалын?ан ?ана материал аз болады. Материал?а кітапты цифрлау, иллюстрациялар жасау, электронды? ?стеме жасау сия?ты ?осымша е?бектер ?осылады.

Сонымен, ?орытындылап келсек:

Материал + е?бек = электронды? кітап.


Мына заттарды? ??ны неден т?ратынын ойланып жауап бер

– Iphone. Жа?сылап ойлан, неге Iphone онымен фунцкионалы бірдей бас?а ?ялы сымтетіктерге ?ара?анда ?ымбат т?рады?

– Сені? с?йікті онлайн ойынны??

– Нанны??

Тарау 5. Инфляция ж?не дефляция. Б?л с?здерді? сен ?шін ?андай м?ні бар?

?мірді б?гін с?р. Ерте? ?ымбат?а т?седі.

«Pan American» авиакомпаниясыны? жарнамасы

Алды??ы тарауларда айтып кеткендей, а?ша – б?л айырбас ?шін арнал?ан тауар. Ал кез келген тауарды?, сонымен ?атар а?шаны? да ?з ??ны бар. А?шаны? ??ны да кез келген тауарды? ??ны сия?ты ?су де т?мендеу де м?мкін.


Инфляция – б?л а?шаны? ??ныны? т?мендеуі. Дефляция – а?ша ??ныны? артуы.


А?ша ?алай арзандауы м?мкін? Инфляция ?алайша білінеді?


Мысал:

Сенде 200 те?ге бар. 2016 жылды? жазында сен 200 те?геге 2 батончик «Сникерс» ала аласы?. 2017 жылды? ?ысында сен д?кенге барды? ж?не енді сол 200 те?геге сен тек 1 батончик «Сникерс» ала аласы?. ?алай ойлайсы?, не жа?дай орын алды? А?ша арзандады, я?ни инфляция орын алды.



А?ша ??ныны? ?згеруі мемлекетте ?ндірілетін ма?ызды азы?-т?ліктерді? ба?асына, халы?ты? мемлекетке т?леген салы?ты? соммасына ж?не де бас?а к?птеген факторлар?а байланысты. ?аржы сауаты бар адам ?з а?шасын са?тап ?алу ж?не табыстарын ба?ылау ?шін ?рдайым инфляцияны ба?ылап отырады. ?р т?рлі дерекк?здерде инфляция бойынша ?р мемлекетті? болжамдары жарияланады.

Егер табыс к?здеріні? ?сімі инфляция?а ?ара?анда аз болса, сен ал?ан табыс о?ан дейін бол?ан табыс?а ?ара?анда аз деген с?з. Я?ни шынайы табыс сен к?ткендегіден аз болады.


Мысал:

2017 жылды? басында сені? е?бека?ы? 100 000 те?ге ??рады.

2017 жылды? со?ына ?арай инфляция 10% ??рады, ал сені? е?бека?ы? бая?ыдай болып ?алды. Б?л 2017 жылды? басында сені? е?бека?ы? 100 000 те?геге те? болса, жылды? со?ында сені? е?бегін10%-?а арзаныра? болып, я?ни 90 000 те?ге те? болады.


?ызы?ты дерек:

Тарихта болма?ан инфляция Зимбабведе 2009 жылы болды. Жылды? инфляцияны? пайызы 321 миллион ??рады. Зимбваваде бол?ан инфляцияны? жал?ыз арты?шылы?ы ол мемлекет т?р?ындары о?ай триллион?а дейін санап ?йреніп алды, себебі мемлекет 100 триллион зимбабве долларлы? купюрасын шы?арды!


Есеп 1.

Сен Африка?а 2021 жыл?а саяхат жоспарлап ?ойды?, сапарды? ба?асы 1800 А?Ш доллар?а шы?ады. 1 А?Ш доллары 330 те?ге т?рады. Б?л сомманы жинау ?шін сен 3 жыл бойы ай сайын банкке 16000 те?геден, я?ни 50 А?Ш доллардан саламын деп шешті?.

Жыл сайын?ы инфляция 5% ??рады ж?не доллар ба?амы авиабилет сатып алатын уа?ыт?а келгенде 1 доллар 400 те?геге те? болды. Те?ге жинал?ан а?ша са?ан Африка?а саяхат?а жете ма?


Есеп 2.

Сені? 120 000 те?ге т?ратын бір зат сатып алу арманы? бар. ?зі? не екенін ойлап тап. Сомма ?лкен бол?анды?тан оны ?ке – шеше?мен бірге жинаймыз деп шешті?дер. Ана? са?ан ай сайын 10 000 те?геден т?ртіпті бол?аны? ж?не ?й шаруасында к?мектескені? ?шін беріп т?ру?а у?де берді. Бір жылда (12 айда) мемлекетте 10% инфляция болды. ?алай ойлайсы? ынталанып жина?ан 120 000 те?геге арманда?ан заты?ды ала аласы? ба? Сен арманда?ан зат жылды? со?ында ?аншадан болады?

Тарау 6. Номиналды ж?не на?ты табыс. Табыс ?р т?рлі бола ала ма?

Сен ?з а?ша?ды бас?арасы?, не оларды? жо?ты?ы сені бас?арады

Дэйв Рэмси

?рбір ?аржыдан сауаты бар адам ?аржысы оны емес, ол ?аржысын ба?ыла?ысы келген жа?дайда, ?зіні? шынайы табысын т?сіне білу керек. Сені? шынайы табысы? – б?л инфляция шегерімінен кейінгі ?ал?ан ?аражат.

«Номиналды» ж?не «на?ты» деген терминдерсіз инфляция зардаптарын т?сіну м?мкін емес.


Номинал – латыншадан «nome» – есім, не «nominalis» – атаулы – б?л на?ты цифрлармен та?балан?ан ба?а. Былайша айт?анда, купюр АТАУЛАРЫ. Мысалы, біз номиналы 100 те?ге купюра туралы айтайы?. Инфляция н?тижесінде купюра «ж?з» цифрімен ?алады, ж?не де оны? аты са?талады, біра? онымен сатып алатын зат азаяды. «Тек аты болмаса…» – деп айтатындай.


Мысал.

Сен банкке 100 000 те?ге салды? ж?не де банк шарттары бойынша ол са?ан жылына 10 пайыз т?лейді. Я?ни сені? а?ша? са?ан жылына 10% табыс алып келеді, ал б?л толы?тай он мы? те?ге! Жа?сы пайыз, ештене айта алмайсы?. Тіптім, барлы? бизнес инструменттері ж?не жеке бизнес жылына м?ндай табыс алып келе алмайды. 10% жылына – б?л 10 000 те?ге. Осы 10% ж?не 10 000 сомма табыс номиналды деп аталады, былайша айт?анда т?ра?ты, алдын ала келісілген на?ты цифрлар. Біра? жыл бойы елде бол?ан инфляция?а кішкене ?арайы?…

Ресми дерекк?здерде жыл бойы бол?ан инфляция 9% ??рады. ?алай ойлайсы? ?орытындылай келгенде сен ?анша а?ща тапты??


Е? ?арапайым есеп: номиналды табыс минус инфляция = на?ты табыс. Сонымен, номиналды табыс 10% минус инфляция 9% = ж?не к?тпеген н?тиже, сені? табысы? тек 1%, я?ни 1 мы? те?ге. Осы мы? те?ге сені? на?ыз на?ты табысы? болып табылады.

?алай б?лай болды? Міне, осылай.

Шыны керек, м?ндай инфляцияда сен а?ша таппа? т?гіл шы?ын?а ?шырады?. Себебі шот?а салын?ан 100 000 те?ге мынадай инфляцияда ?з ??нын жо?алтты. 100 000 те?гені? шынай ??ны жылды? со?ында 91 000 те?геге те? болды. 100 000 те?ге (номиналды ??ны) минус 9% инфляция = 91 000 те?ге на?ты а?шалай ?аражат.

Сені? ?олында цифрлы? ма?ынада а?ша к?лемі сондай болып ?алды, я?ни ?олы?да 100 000 те?ге ?ал?аны т?сінікті. Ж?не де пайыз ретінде банк беретін 10 мы? те?ге, барлы?ы ж?з он мы? те?ге. Біра? б?л а?ша?а сен жыл басында ??ны 92 000 те?геге те? бол?ан тауар м?лшерін ала аласы?, сол себепті «на?ты» деген с?з ?олданылады. ??ып алды? ба?

?зіні? жеке бизнесін ж?ргізгісі келетін адам?а на?ты ж?не номиналды табысты? айырмашылы?ын т?сіне білгеніні? ма?ызы ?те зор. ?лемдік стандарт бойынша салы? ж?не де ?ал?ан шы?ындардан кейін бизнесті? жылды? табысы 10% бол?ан жа?сы к?рсеткіш болып табылады. Егер де мемлекетте ?рдайым инфляция болса, табысты есептегенде оны есепке алып отыру керек. ?лкен инфляция кезінде, мысалы, 20%, номиналды табыс 10% болса да, сені? на?ты табысы? 10% минус?а кетеді. Я?ни бизнес тек тегін ?ана ж?мыс жасамай, о?ан ?оса шы?ын?а кетеді. Б?л жа?дай бизнеске ?сер етеді ма? ?лбетте. Егер де инфляциямен сай табыс ?сімін ?ада?аламаса, шы?ын к?бейеді, онда сен банкрот?а ?шырайсы?, ?арыз?а батасы?, ж?не де та?ы бас?а к?птеген зардаптар шегесі?.


На?ты д?л табысты есептеу ?шін Фишерді? формуласы бар, ол былай:



м?нда rp = на?ты табыс

rn = номиналды табыс.

i – инфляция.


?орытынды:

Номиналды табыс пен на?ты табысты айыра отырып сен табысы?ды алдын ала есептеп отыра аласы?. Сені? табысы? инфляциядан ас?анда ?ана, оны ?сіп жатыр деуге болады. Егер де сені? табысы? инфляция?а те? болса, табыс нольдік белгіде болып есептеледі. Егер де табыс ?сімі инфляциядан т?мен болса, сені? бизнесі? а?талып жат?ан жо?, ол тек шы?ын ?келіп жатыр деген с?з.



С?ра?тар

1. На?ты табыс дегеніміз не?

2. Айлалы с?ра?. ?алай ойлайсы? номиналды ж?не на?ты ??нны? са?ан тиімді айырмашылы?ы болу м?мкін бе? Б?л с?ра??а келесі есепті шы?ара отырып жауап бер.


Сен банктен жылына 7% 200 000 те?ге, мы?ты компьютер алып ж?мыс істеу ?шін, 3 жыл?а кредит алды?.

Инфляция бірінші жылы 3%, екінші жылы 7%, ?шінші жылы 10% ??рады.

Сатып алын?ан тауар тиімді болды ма? Неге?


Есеп:

Сен депозитке жылына 12%-бен 10 000 те?ге салды?. Жылына инфляция 7% ??рады. Сені? жылды? со?ында салын?ан депозиттен на?ты к?ретін табысы? ?анша?



скачать книгу бесплатно

страницы: 1 2