Муса Джалиль.

Моабитские тетради



скачать книгу бесплатно

© Татарстан китап н?шрияты, 2016

© Татарское книжное издательство, 2016

* * *

Моабит д?фт?рл?ре

«Татарча язу танучы ??м бу д?фт?рне укучы дуска!

Моны язды татарны? билгеле шагыйре Муса ??лил. Аны? тарихы болай. Ул 1906 елда туган. Фатиры Казанда ??м М?ск??д?. Илд? и? зур шагыйрьл?рд?н санала. 1 942 елны сугышка килде ??м ?сир т?ште. ?сирлект? к?п азаплар чигеп, кырык ?лемн?н калып, ахырында Берлинга китерелде. Берлинда с?яси яшерен оешмага катнашуда, совет пропагандасы таратуда гаепл?неп кулга алынды, т?рм?г? ябылды. Б?лки, аны ?лем ??засына х?кем ит?рл?р. Ул ?л?р. ? аны? ?сирлект? ??м тоткынлыкта язган 115 шигыре бар. Ул шулар ?чен кайгыра. Шуны? ?чен 115 не? 60 ын гына булса да к?череп калдырырга тырышты. ?г?р бу китап кулы?а т?шс?, шигырьл?рне яхшылап, дикъкать бел?н акка к?чер, сакла ??м сугыштан со?, Казанга х?б?р итеп, ?лг?н татар халык шагыйрене? шигырьл?ре итеп д?ньяга чыгар. Минем васыятем шул!

Муса ??лил. 1943, декабрь». (Беренче «Моабит д?фт?ре» нн?н)
* * *

«Бу т?пт? – 33 шигырь.

?сирлект? ??м тоткынлыкта – 1942.IX–1943.XI арасында язганнарым – 125 шигырь ??м поэма. Л?кин кая языйм? – ?зем бел?н берг? ?л?л?р.

М. ??лил». (Икенче «Моабит д?фт?ре» нн?н)
Кыз ?ыры
 
Мин озаттым аны сугышка,
Й?р?гемне? с?нм?с кояшын.
Мин озаттым аны сугышка,
М?х?бб?тем булсын юлдашы.
 
 
Авыр булды аннан аерылу,
Ни ?йтс?? д? к??ел к??ел шул!
Авыр булды ми?а аерылу,
Р?х?т булыр кайткач к?реш?!
 
 
Артык а?а барлык б?л?кт?н
Минем аны с?еп сагынуым,
Артык ми?а барлык б?л?кт?н
Батырлыгы бел?н саулыгы.
 
Июнь, 1942
Хат (?ыр)
1
 
Сугыштан тынган арада,
Кал?мне манып карага,
Хат язар идем сезг?.
Их, кызлар, у?ган се?елл?р,
Хат язар идем сезг?.
 
 
Сез кушып ?ырга хатымны,
Телг? алсагыз атымны
Урамда, ?егезд?.
Их, кызлар, у?ган се?елл?р,
Урамда, ?егезд?.
 
2
 
Без дошманны илд?н куып,
Оясын к?л итми торып,
?йг? кайтачак т?гел.
Их, кызлар, у?ган се?елл?р,
?йг? кайтачак т?гел.
 
 
Кайтмасак та яныгызга,
Без булсак ?ырларыгызда,
Шатланыр иде к??ел.
Их, кызлар, у?ган се?елл?р,
Шатланыр иде к??ел.
 
3
 
Без булсак илне? теленд?,
Д?рт ?с? безне? к??елд?,
К?ч арта бел?кл?рд?.
Их, кызлар, у?ган се?елл?р,
К?ч арта бел?кл?рд?.
 
 
Ирешербез тиз тел?кк?,
Без булсак сезне? й?р?кт?,
Сез безне? й?р?кл?рд?.
Их, кызлар, у?ган се?елл?р,
Сез безне? й?р?кл?рд?.
 
Июнь (?), 1942
Кичер, илем!
 
Кичер мине, илем, сине? б?ек
Исеме? бел?н килеп сугышка,
Данлы ?лем бел?н к?малмадым
Бу т?немне со?гы сулышта.
 
 
Юк, мин сине тузан б?ртегед?й
Сансыз гомрем ?чен сатмадым.
Волхов ша?ит: изге сугыш антын
Со? чикк?ч? керсез сакладым.
 
 
Мин курыкмадым ?ст?н я?гыр т?сле
Яуганда да туплар, ядр?л?р,
Каушамадым кан ??м ?лек бел?н
Тулганда да тир?-?йл?н?м.
 
 
Алда, артта, у?да ??м сулымда
Киселс? д? юлым; к?кр?гем
Яраланып канга т?ренс? д?,
К?чсезл?неп, мин яшь т?км?дем.
 
 
Мин алдымда к?рдем шыр с?якт?н
Котылгысыз ?лем ш??л?сен.
Кил син ми?а, ?лем, бары гомрем
Коллык бел?н т?г?лл?нм?сен!
 
 
Мин т?гелме дуска хат язучы,
«Борчылма, – дип, – тормыш юлдашым,
Со?гы тамчы каным тамса тамсын,
Тик антыма таплар кунмасын!»
 
 
Мин т?гелме шигырь утым бел?н
Ант ит?че канлы сугышта?
«?лемг?, – дип, – ачы н?фр?т бел?н
Елмаермын со?гы сулышта».
 
 
«Со? чикт?, – дип, – сине? м?х?бб?те?
?и?ел?йтер ?лем газабын,
Илемне ??м сине с?юемне
Каным бел?н ?ирг? язармын».
 
 
«Тыныч булыр йокы, тормышымны
Бирс?м, – диеп, – туган ил ?чен».
Ышан, илем, шушы ант сугарды
Й?р?гемне? со?гы тибешен!
 
 
Язмыш к?лде, ?лем, кагылмыйча,
?тте яннан, минем тир?л?п.
Нишлим, нишлим, со?гы минутымда
Пистолетым итте хыян?т!
 
 
Чаян чага ?зен со?гы чикт?,
Б?ркет ярдан т?б?н ташлана.
Мин со? б?ркет т?гел идеммени,
Баш иярг? шуннан башкага!
 
 
Ышан, илем, шундый б?ркет идем
Мин д? со?гы минут килг?нд?,
?зер идем, м?гърур канат ??еп,
Ташланырга ярдан т?б?нг?.
 
 
Нишлим, сугыш дустым-пистолетым
Со?гы с?зд?н кин?т баш тартты.
Богау салды дошман кулларыма
??м хурлыклы юлдан атлатты.
 
 
Тоткынлыкта х?зер мин… ??р к?нне
К?н чыгышын комсыз к?з?т?м.
Шигырь булып чыга ?ч ялкыны
Яраланган лачын й?р?кт?н.
 
 
К?н чыгышы дуслар кулындагы
Байрак булып к?н д? кызара.
Белмисез л?, дуслар, тоткын к??ел
К?кр?кт?ге ??р?х?тт?н т?гел,
Канлы ?чт?н шулай кыза ла!
 
 
Тик бер ?мит: кара август т?не
Илтер мине шунда ?ит?кл?п.
?стен килер т?б?н ?сирлекк?
?ч ??м илг? керсез м?х?бб?т.
 
 
Тик бер ?мит, дуслар: сезне? сафта
Табар со?гы к?р?ш тел?ген.
Яраланган, л?кин тар коллыкка
Баш им?г?н керсез й?р?гем.
 
Июль, 1942
Яулык
 
Аерылганда, ми?а й?р?к дустым
Б?л?к итте еф?к яулыгын;
Мин ярама яптым ул яулыкны,
Басар ?чен агышын канымны?.
 
 
Кан табыннан куе кызыл т?ст?
Яулык минем й?р?к турында,
С?йли ми?а аны? ?ылы назы
??м ялкынлы с?юе турында.
 
 
Мин чикм?дем, дускай, бер карыш та,
Батырларча алга атладым.
Яулык ша?ит: сине ??м илемне
Й?р?к каным бел?н сакладым.
 
Июль, 1942
Ирек
 
Кая гына башым куйсам да,
Кайгы талый й?р?к итемне.
Кич ятсам да, ирт? торсам да,
?лл? н?рс?м ?итми шикелле.
 
 
Аяк-кулым б?тен б?тенен,
Буй-сынны? да сизмим кимлеген,
Бар н?рс?м д? ?ит? ?ит?ен,
?итми бары иркем – х?рлегем.
 
 
?зем тел?п й?ртер булмагач,
Юк аягым минем, юк кулым.
Н?рс? со? ул, иркем булмагач,
Бар булуым бел?н юклыгым.
 
 
Атам-анам юкта, илемд?,
?йтегез, мин ятим идемме?
Мин югалттым дошман ?иренд?
Анамнан да якын илемне.
 
 
Мин кол монда, йортсыз-ирексез,
Ирексез ??м илсез – мин ?ксез.
Атам-анам булган булса да,
Булыр иде урным бусага.
 
 
Булыр идем ?аман мин ятим,
Тик таланган этл?р ми?а ти?.
 
 
Алтын иркем, азат тормышым,
Кая очты? киек кош булып?
Ник очмады со?гы сулышым
Шунда берг?, си?а кушылып?
 
 
Белдем мик?н ирек кадерен
Х?р чагында, дуслар, элек мин?
Татып авыр коллык ??берен,
Инде белдем т?мен ирекне?!
 
 
Шатландырса язмыш к??елне,
Кавыштырып ирек-серд?шк?,
Багышлармын калган гомерне
Ирек ?чен изге к?р?шк?.
 
Июль, 1942
Тик булса иде ирек (?ыр)
1
 
Карлыгач булса идем,
Канат кагынса идем,
Ж,идг?н йолдыз батканда,
Чулпан йолдыз калыкканда,
Туган илем, якты ?ем,
Очып си?а кайтыр идем,
Сызылып та?нар атканда.
 
2
 
Й? булсам алтын балык,
Ак дулкыннарын кагып,
Ярсып д?рья акканда,
Ташып ярдан ашканда,
Та? с?мбелем, нечк? билем,
Й?зеп си?а кайтыр идем,
К?лне томан япканда.
 
3
 
Булсам ?итез аргамак,
К?меш ялымны тарап,
Та? ?илл?ре иск?нд?,
?л?нг? чык т?шк?нд?,
Чулпан кызым, та? йолдызым,
Чабып си?а кайтыр идем,
Г?лл?р хуш ис сипк?нд?.
 
4
 
Юк, барсыннан да элек,
Тик булса иде ирек,
Кылчым булса кынымда,
Карабиным кулымда,
Сине саклап, туган ?ирем,
Мин ирл?рч? ?л?р идем
Данлы сугыш кырында.
 
1942
Урман
 
Кояш батты к?пт?н, ? мин ?аман,
Авыр уйлар тулы к??елд?,
К?з алмыйча к?рше урманнардан,
Басып торам ишегем т?бенд?.
 
 
Бу урманда, б?лки, партизаннар
Кичке ашка учак яккандыр.
«Бабакай» ны? батыр егетл?ре
Разведкадан й?реп кайткандыр.
 
 
Партизан «Т», б?лки, т?нге я?а
Кыю эшк? план корадыр.
Аны? утырып кылыч кайраганын
Ишетк?нд?й була колагым.
 
 
Урман, урман, мине синн?н аера
Ч?нечкеле тимер коймалар.
Аерса да т?нне, коллык с?йм?с
М?гърур к??лем ?чен юк алар.
 
 
К??елем оча, урман, буйлары?да
Сукмагы?ны барлый, тикшер?.
Кич ятсам да, ирт? уянсам да,
Сине? д?шк?н тавышы? иштел?.
 
 
Урман, урман, мине син чакрасы?,
Наратлары? ?илд?н тибр?теп.
Син шаулыйсы?, ми?а канлы ?ч ??м
Со?гы к?р?ш ?ырын ?йр?теп.
 
 
Урман, урман, ми?а чиксез авыр
Бу хурлыклы т?б?н ?сирлек!
?йт син ми?а, илд?ш дусларымны
Кайсы почмагы?а яшерде??
 
 
Урман, урман, мине илт син шунда
??м корал бир минем кулыма!
?л?р идем аклап й?р?гемне?
Керсез антын сугыш кырында.
 
Июль, 1942
Кызыл ромашка
 
Ирт?нге та? нурыннан
Уянды ромашкалар.
Елмаеп, х?л сорашып,
К?зг?-к?з караштылар.
 
 
Назлады ?ил аларны,
Тибр?теп ак чукларын.
Та? сипте ?сл?рен?
Хуш исле саф чыкларын.
 
 
Ч?чк?л?р, к?ефл?неп,
?ай гына селкендел?р.
??м кин?т шунда га??п
Бер я?а х?л к?рдел?р.
 
 
Ерак т?гел мо?аеп
Утыра ромашка кызы,
Тик чуклары ак т?гел,
Кан шикелле кып-кызыл.
 
 
Ромашкалар бар да ак,
Аерылмый бер-беренн?н;
Ничек болай бер?зе
Ул кызылдан киенг?н?
 
 
?йттел?р: «Син, се?елк?й,
Ник ?зг?рде?? Нишл?де??
Ниг? кызыл чуклары??
Нид?н алсу т?сл?ре??»
 
 
?йтте кызыл ромашка:
«Т?нл? минем яныма
Ятып батыр сугышчы
Атты дошманнарына.
 
 
Ул бер?зе сугышты
Унбиш укчыга каршы;
Чигенм?де, тик та?да
Яраланды кулбашы.
 
 
Аны? батыр ал каны
Тамды минем чукларга.
Минем кызыл к?лм?гем
Бик ошады Чулпанга.
 
 
Егет китте, мин калдым
Канын саклап чугымда,
К?н д? аны сагынып
Балкыйм мин та? нурында».
 
Июль, 1942
Сандугач ??м Чишм? (Баллада)
1
 
Та? атып, нурлары
?пк?нд? кырларны,
Чишм?л?р, к?лл?рне
??м калын урманны,
 
 
Сандугач уянып
Канатын кагына
??м карый ашкынып
Тын урман ягына.
 
 
Ул якын серд?ше
Чишм?не сагына;
Та? кошын юксынып,
Чишм? д? зарыга.
 
 
Сихерле тормышы
Бу ике гашыйкны?
Кабынды м?х?бб?т
Утында яшьлекне?.
 
 
Б?йл?де аларны
Ялкынлы саф с?ю;
Саф с?ю алдында
Нечк?реп баш ию.
 
 
??р ирт? Сандугач
Чишм?д? коена.
Бу а?а чиксез зур
Дан булып тоела.
 
 
Ирк?ли та? кошын
З?б?р??т тамчылар.
?йтче, бу к?рнешк?
Сокланмый кем чыдар?!
 
2
 
Та?нарны? беренд?
Ирк? кош – Сандугач,
Уянып карангач
??м канат кагынгач,
 
 
Килде тиз серд?ше
Чишм?г?…
Тик аны?
Кайгылы мо? баскан
Ч?ч?кле буйларын.
 
 
Чишм? тын: ул к?лми,
Тибр?нми, селкенми,
Акб?з таш ?стенд?
Тамчылар сикерми.
 
 
Болганып каралган
К?мешт?й саф суы;
Уйлары таралган,
Й?р?ге ярсулы.
 
 
Сандугач, аптырап,
Сорашты дусыннан.
??м ?йтте серд?ше
Дип: «Кич? шушыннан
 
 
?тте ил дошманы,
Яшеренеп яр буйлап,
Минем саф, шифалы
Суымны агулап.
 
 
Канечкеч, юлбасар,
Ул кача артыннан
Аны нык к?з?теп
Килг?н яшь батырдан.
 
 
Ул бел? батырны?
Инешне кич?сен
??м, сусап, минем саф
Суымны эч?сен.
 
 
Ул эчк?ч, агудан
Шул минут ?л?ч?к.
? дошман котылып,
Талап к?н к?р?ч?к.
 
 
?йт, нишлик, серд?шем?
?йт, нишлик, акыллым?
Ничек со? коткарыйк
Илебез батырын?»
 
 
Сандугач аз гына
Уйланып торды да
?анланып энд?ште
Чишм?г? тын гына:
 
 
«Кайгырма, к?з нурым!
Ул килс? эч?рг?,
Коткарам мин ?зем,
Мин бел?м нишл?рг?!»
 
3
 
Килде ил батыры
Мылтыктан, кылычтан,
Й?р?ге ??м анты
Катырак корычтан.
 
 
Илг? саф м?х?бб?т
Ярсыта й?р?ген,
Дошманны юк ит?
Аны? бар тел?ге…
 
 
Ул арган, ал?ыган,
Татып яшь ачысын,
Ах, ?г?р булсачы
Бер ген? тамчы су!
 
 
Ул к?рде Чишм?не,
Т?ште тиз атыннан;
?лсер?п ?з?ген
К?йдерг?н ялкыннан.
 
 
Ул тел?п эч?рг?
Чишм?г? омтылды.
Шулвакыт Сандугач
Сайрарга тотынды.
 
 
Ул сайрый, Егетне?
Алдына ук кунып,
Ул сайрый, н?рс?дер
С?йл?г?нд?й булып.
 
 
Ул сайрый ялкынлы
Саф с?ю турында
??м с?йг?н й?р?кне?
Ярсуы турында.
 
 
Ул мактый к?р?шт?
Кабынган тормышны,
Дан бел?н суланган
И? со?гы сулышны.
 
 
Ул мактый дустына
Бирелг?н к??елне,
Ул с?йли с?юне?
?и?г?нен ?лемне.
 
 
Ул с?йли чын дуслык,
Турылык турында,
Нинди к?ч бу кошны?
Ялкынлы ?ырында!
 
 
Тик Егет а?ламый
Телен та? кошыны?,
Тойса да й?р?ге
Хисл?рен дусыны?;
 
 
Серле ?ыр и? нечк?
Кылларын к??елне?
Чиртс? д?, ул сизми
Килг?нен ?лемне?.
 
4
 
Эч?рг? дип Егет
Чокырга иел?
??м кипк?н иренен
Чишм?г? тигер?.
 
 
Шулвакыт кош аны?
Иренен? сугыла;
Бер тамчы эч? д?
Чишм?г? егыла.
 
 
С?йг?не куенында
Со?гы кат талпынгач,
Шат, м?гърур ??м батыр
?ан бир? Сандугач.
 
 
? Чишм?, чайкалып,
Ярларга ташлана.
Урнында тик к?йг?н
Кап-кара таш кала.
 
 
Яшь Егет аз гына
Торды да инешт?,
Та? калып бу серле
??м гали к?рнешк?,
 
 
Чишм?не калдырып,
Атына атланды.
Юлбарыс шикелле,
Дошманга ташланды.
 
 
Ул сизде к??ленд?
И? гали хисл?рне?
?р-я?а к?ч бел?н
Кабарып ?ск?нен.
 
 
Ул улы х?р илне?
??м б?ек атаны?,
Ялкынлы й?р?кт?н
Ул с?я Ватанын.
 
 
Яш?де ул с?еп,
??м ?л?р берк?нне
Н?къ м?гърур Сандугач
??м Чишм? шикелле.
 
Июль, 1942
Кошчык
 
Ч?нечкеле тимерчыбык бел?н
Уратылган безне? йортыбыз.
К?не буе шунда казынабыз,
?йтерсе? л? тирес корты без.
 
 
Кояш чыга койма аръягында,
К?рше кырлар нурга коена.
Тик ниг?дер аны? нуры безг?
Тими ?тк?н т?сле тоела.
 
 
Ерак т?гел урман, кыр…
Кемне?дер
Ишетел? чалгы кайравы.
Кич? шуннан бер кош очып килеп,
Шул коймага кунып сайрады.
 
 
Чакырсам да, кошчык,
Син бу йортка
?зе? тел?п очып керм?ссе?.
Кер? к?рм?, безне? кан-яшь йотып
Интекк?нне ?зе? к?рг?нсе?.
 
 
Сайра безг? шушы н?л?т т?шк?н
Койма аша гына булса да,
Шунсы да бит безг? зур юаныч,
?ырлары?нан к??ел тулса да.
 
 
Син очарсы?, б?лки, минем илг?,
Син ирекле, ?итез канатлы.
Тик ?йт, кошчык,
Сине? минем янга
Бу кил?е? со?гы кабатмы?
 
 
Со?гы кабат булса, ты?ла, кошчык,
Со? тел?ген м?гърур ?анымны?:
Оч син илг? н?фр?т ??м м?х?бб?т
?ыры булып тоткын шагыйрьне?.
 
 
Ук шикелле ?ткен канаты?нан,
Та? шикелле якты ?ыры?нан
Таныр сине халкым:
«Бу, – дип, – аны?
Со?гы ?ыры к?р?ш кырыннан.
 
 
Ч?нечкеле чыбык б?йл?с? д?, –
Дип, – шагыйрьне? аяк-кулларын,
Бер к?ч т? юк ?ирд? богауларлык
Аны? кайнар й?р?к мо?нарын».
 
 
Оч син, кошчык, к?чле ?ырым булып,
Шушы си?а со?гы тел?гем.
Т?нем калсын монда (Н?рс? ул т?н?),
Барсын илг? минем й?р?гем.
 
Август, 1942
«?тк?нд? кичерг?н…»
 
?тк?нд? кичерг?н
Кайгылар, газаплар
Барсы да онтыла,
Барсы да ?уела.
 
 
Т?н ?теп, к??елле
К?н тугач, азактан
Берсе д? булмаган
Шикелле тоела.
 
 
А?, л?кин онтылмый
Гомерг?, гомерг?
Элект? татыган
Шатлыклар, р?х?тл?р –
 
 
Яндырып й?р?кне,
Саклана к??елд?
Кадерле минутлар,
Б?хетле с?гатьл?р.
 
Сентябрь, 1942
Авыру сызмалар
 
?и??р, ахры, мине юл?р ?лем,
Мин суыктан, бетт?н, ачлыктан
?л?рмендер шулай, мич башында
Ту?ып ?лг?н т?сле карчыклар.
 
 
Хыялландым ядр? давылында
Батырларча сугышып ?л?рг?…
Юк, булмады, сукыр лампа т?сле
Калдым инде пыскып с?н?рг?.
 
 
Юкка чыкты бик к?п тел?кл?рг?,
К?п эшл?рг? булган ?митл?р.
Юкка яздым: «К?леп ?л?рмен!» – дип,
Юк, ?л?се килми, егетл?р!
 
 
К?пмени со? ?ле эш кыйраттым,
К?пмени со? ?ле яш?дем?!
Х?зергед?н бик к?п файдалырак
Булыр т?сле алда яш?вем.
 
 
Татымадым элек мин ?ичкайчан
Мондый к?чле, мондый ?рнешле
Й?р?кт?ге д?ртне ??м н?фр?тне,
М?х?бб?тне, ?чне, сагышны!
 
 
?ле сиздем кеше й?р?гене?
Шундый к?чле яна алганын.
А?, ?кенеч, л?кин бу ялкынны
Мин илем? бир? алмадым.
 
 
?леммени безг? ?кенечле,
Халкы? ?чен булса ?леме??
К?т?ралмыйм, дуслар, мин хурлыгын
Ачтан шулай егылып ?л?не?.
 
 
Мин яш?рг? телим бирер ?чен
Илг? со?гы й?р?к тибешен.
?лг?нд? д? ?йт? алсам иде,
?лдем, диеп, туган ил ?чен!
 
Сентябрь, 1942
Сыра залында
 
Озак й?рг?ч урын алмаштырып,
Килеп л?ктем сыра кибетен?…
Шушыннан да ипле урын булмас
Безне? ише бист? егетен?.
 
 
Элек, б?лки, актык ?итмеш тинг?
Мин бер ч?рк? сыра эчк?нмен.
Х?зер, к?н д? калып, т?бен ч?мер?м
??р бушаган калын мичк?не?.
 
 
Монда к?нг? й?зл?п мичк? бушый,
Башым ?итми минем шунсына:
Кем эчен? шулай сыеп бет?
Й?з мичк?д?н аккан бу сыра?
 
 
Ничек ?итсен башы?, ?з эче?д?
Ул мичк?не? т?бе к?перг?ч,
Кубар т?сле башы? биеп й?рг?ч,
Бите?, борыны? кызып б?ртенг?ч?
 
 
Кемн?р ген? булмый безне? залда:
Артист, шагыйрь, к?мер сатучы,
Композитор, кассир й? бухгалтер,
Й? шундыйны читт?н атучы.
 
 
Китк?н чакта кайсын озатасы?
Назлап, сыйпап, мактап, ирк?л?п.
? кайберсен куып чыгарасы?,
Якасыннан тотып, типк?л?п.
 
 
?йтм? инде, т?рле х?лл?р була,
?з-?зе?н?н кайчак куркасы?!
Бер ?ирд? юк мондый кайнап торган
Кеше бел?н шеш? боткасы.
 
 
?н?… утыра анда бер директор,
?ст?ленд? унлап шеш?се.
С?гать саен аны? эче ?с?,
С?гать саен ши?? кес?се.
 
 
Мен? артист… кич? ул туп-туры
Безне? залдан керде с?хн?г?,
Чалма киеп чыгып «Ревизор» да
Б?тен илг? булды м?сх?р?.
 
 
Яшел к?зле м?ш??р шадра шагыйрь
Безд? яза б?тен шигырен,
Гонорары бел?н шул шигырьне?
Каплый бара сыра чыгымын.
 
 
Композитор берк?н безне? залда
Операга куйды апара,
Биш литрны к?н д? ?сти бара –
Апарасы ?аман кабара.
 
 
Кассир Гыймай кич? безд? булды,
Госбанктан кайтып барышлый,
Б?ген к?рдем ?зен милицияд?,
Борыны т?шк?н, й?зе сагышлы.
 
 
Айныталмый кич? бер юанны
Т?кать корды, т?мам ?ан чыкты,
Кич хатыны килде, аны эзл?п,
Бер карауда ирен айнытты.
 
 
Без загстан кимме? ?ле мен?
Берк?н безд? шундый х?л булды:
Бер кыз бел?н егет кушылдылар,
Бер ир бел?н хатын аерылды.
 
 
Кунак булды берк?н парикмахер.
??м шул к?нне минем кунагым
Сосиска дип ялгыш кисеп алган
Бер мескенне? борынын, колагын.
 
 
Шул к?нне ?к ?зе борынсызны
Алып килеп безг? сыйлады.
Шунсы кызык, теге борынсызы:
– Ник белм?дем кадерен син ?анкайны?
Мо?арчы! – дип ?ксеп елады.
 
 
?йтерсе? л? борыны, колаклары
Туйдырганнар а?а т?мам?н.
?йтерсе? л?, борынын кисеп, аны
Ул коткарган бик зур б?лад?н.
 
 
Пекарь тапты кич? трубкасын
Безне? залда икм?к эченн?н.
Аны ?зе, безд?н эчеп кайтып,
Ул икм?кк? кушып пешерг?н.
 
 
Бер пожарник, безд?н исреп кайтып,
Каланчага менеп йоклаган,
Каланчада шул к?н пожар чыккан,
Л?кин беркем набат сукмаган.
 
 
??м каланча янган.
Икенче к?н
Пожарникны эшт?н куганнар.
Сыра шул ул! ?ле минем бел?н
Шундый бер х?л булды, туганнар!
 
 
Н?фсем т?шеп, калын бер мичк?не?
?стен ачып эчтем ч?мечл?п.
Егылганмын мичк? эчен? ?к,
Ч?меч саны булгач ун?чл?п.
 
 
Лоцманы к?к баткан пароходны?
Йоклаганмын мичк? эченд?,
Колач ??еп, сыра ди?гезенд?
Й?зеп й?рим, имеш, т?шемд?.
 
 
Уяттылар мине, айныттылар,
?авап алган т?сле иттел?р.
??м якамнан ипл?п тоттылар да
Итек бел?н артка типтел?р.
 
 
Инде х?зер сыра заводына
Керерг? дип й?рим чамалап,
Кер? калсам, болай юл?р булмам,
?з турымда сатмам яманат.
 
 
Мин мичк?не? х?зер ?стен ачмам,
Кадак бел?н т?бен тиш?рмен
??м, авызыма нечк? салам кабып,
Артка гына посып эч?рмен.
 
Сентябрь, 1942
Шагыйрь
 
Т?н утырып шагыйрь шигырь язды,
Ак к?газьг? тамды яшьл?ре.
Тышта давыл иде; бертуктаусыз
К?к к?кр?де, яшен яшьн?де.
 
 
?ил, ишект?н кереп, ?ст?лд?ге
К?газьл?рне ч?чте, туздырды.
Аннан, чыгып тышка, й?р?к яргыч
Ачы тавыш бел?н сызгырды.
 
 
Тау-тау булып д?рья дулкынланды,
Яшен сукты калын им?нне.
Эчпошыргыч шомлы тынлык басты
Тир?д?ге карсак ?йл?рне.
 
 
Тик т?н буе шагыйрь б?лм?сенд?
Ут балкыды к?нн?н яктырак.
Давылланып, аны? й?р?генн?н
Ак к?газьг? хисл?р актылар.
 
 
Шагыйрь торды тынып та? алдыннан,
Язганнарын ?ыйнап яндырды.
?зе китте чыгып…
?ил басылды,
Давыл тынды, ал та? кабынды.
 
 
Т?н утырып шагыйрь н?рс? язды?
Нинди хисл?р аны ярсытты?
Язганнарын биреп ?ил иркен?,
Та?да ?зе кая ашыкты?
 
 
Сез сорагыз аны ис?р ?илд?н,
Яшенн?рд?н, дулкын тавыннан;
??м сорагыз ямьсез т?нне куып,
Та? тудырган к?чле давылдан.
 
Октябрь, 1942
Аерылу
 
Читен д? со? артык ?ичбер вакыт
К?решм?сне сизеп аерылу;
М?х?бб?т ??м дуслык ?ир й?зенд?
Булган чакта б?тен байлыгы?.
 
 
М?х?бб?т ??м дуслык ?ебе бел?н
Багланганда керсез к??елл?р,
Бер-берсенн?н башка бар м?гън?сен
Югалтканда ?ирд? гомерл?р,
 
 
Кин?т кен? ачы язмыш ?иле
Аера сине якын дусы?нан.
Со?гы тапкыр ?б? ??м к?з яше
Чыкмый аннан м??ге исе?н?н.
 
 
К?пме булды минем якын дуслар,
К?пме иде с?йг?н ипт?шем.
Калдым ялгыз, саклап я?агымда
??ркайсыны? кайнар к?з яшен.
 
 
Белмим, тагы нинди упкыннарда
Мин чайкалып шулай й?з?рмен.
Тик ??ркайчан сулган я?агымда
Со?гы яшен дусны? сиз?рмен.
 
 
К?п татыдым ?ирд? мин ачысын
?з?к ?згеч авыр сагышны?.
Елатып ??м кайнар ?бештереп,
Дустым бел?н, язмыш, кавыштыр!
 
 
Айлар т?гел, еллар… авыр х?ср?т
Тавы булып торды й?р?кт?.
Бер минутлык к?реш? б?хете бел?н
Инде, язмыш, мине б?л?кл?!
 
Октябрь, 1942
Дару
 
Кыз авырды, т?не ут шикелле,
Сулгып-сулгып тиб? й?р?ге.
Га?из калды доктор, авыру кызга
Бер дару да файда бирм?де.
 
 
Яткан чакта авыру т?ш?генд?,
Авыр т?шл?р бел?н саташып,
Ачылды да ишек, юл киеменн?н
Кайтып керде кызны? атасы.
 
 
Ма?лаенда батыр яра эзе
??м биленд? поход каешы.
Еллар буе кызны зарыктырды
Шул атаны? й?р?к сагышы.
 
 
Таныш й?зне к?реп, кыз елмайды:
«?ти!» – диеп, а?а ?релде.
Шул т?нне ?к й?зд?н тире чыкты,
Кызу кайтты, т?не с?релде.
 
 
Га??пл?нм?, доктор, к?реп кызны?
Дару эчми кин?т савыгуын.
Белм?де?ме ?ирд? «с?ю» диг?н
И? ку?тле д?ва барлыгын!
 
Октябрь – ноябрь (?), 1942
Кылыч

Кылыч бел?н керг?н – Кылычтан ?л?р.

Александр Невский

 
– Аягы?да, егет, к?н итек,
К?меш саплы кылыч биленд?.
Аргансы?дыр авыр юл ?теп,
Кунып китче минем ?емд?!
 
 
Т?реп сине еф?к юрганга,
Йоклатырмын назлап, ирк?л?п.
Кан, яшь бел?н ?ирне юарга
?лгерерсе? ?ле ирт?г?!..
 
 
Зифа буйлы купшы ?фис?р
Яшь хатынны? с?зен ишетте.
Гайр?тл?неп к?яз башкис?р
Каты ябып керде ишекне.
 
 
– Чиб?р хатын, сине яраттым,
Кем син ?зе?, белмим исме?не…
Табып китер тавык, аракы!
??й урны?ны, чишен ?сте?не!
 
 
Хатын, суеп, тавык пешерде,
Аракысын салып эчерде.
Майлы к?зле майор бу сыйдан
К?ефл?нде, т?мам исерде.
 
 
Кадрен белеп юмарт бу ?йне?,
Ул тарттырды итек кунычын.
Салып бирде аннан мундирын,
К?меш саплы матур кылычын.
 
 
Майор ятты, юан корсаклы.
– Й?, ач, – диде, – ми?а кочакны!
Сузып а?а ялан кылычны,
Хатын ?йтте а?а шул чакны:
 
 
– Син хурлады? минем ?иремне,
Син ?терде? минем иремне…
Инде тагын й?р?к хисемне
Кал?а итеп си?а биримме?
 
 
Килешс? д? кылыч биле??,
К?тм? б?ген ярд?м корычтан!
Кылыч бел?н керде? илем?,
?леме? булыр шушы кылычтан.
 
 
Шуннан хатын сузып яткырды
Бу котырган камыр батырны.
К?меш сабына кад?р кылычны
Й?р?ген? аны? батырды.
 
 
– Сый ?ит?рлек булды тилег?!
Тыпырчынма, майор, тынычлан!
Кылыч бел?н керде? илем?
??м ?леме? булды кылычтан.
 
Октябрь – ноябрь (?), 1942
Ишек т?бенд?
 
?теп барам шулай урам буйлап,
Парадныйда к?р?м: бер бала
Звонокка ?рел?, буе ?итми,
Аптырагач, карап уйлана.
 
 
Мин балага кил?м:
– ?лл?, – димен, –
Звонокка буе? ?итмиме?
– ?итми шул, – ди.
– Кая, ?зем басыйм.
Бернеме, – дим, – ?лл? икеме?
 
 
– Биш, – ди. Басам.
Шуннан бала ?йт?:
– Абзыкай, син нинди й?р?кле!
?йд? качыйк х?зер, ху?а чыкса,
Икебезг? д? бирер кир?кне!
 
Декабрь, 1942
Кол
 
Ул, куркып, дошманы алдында
Калтырап к?т?рде кулларын.
Сугышны? и? кызган чагында
Ташлады кулыннан коралын.
 
 
Дошманы, с?ген?-?икрен?,
Кулларын каерып б?йл?де.
?стен? тау х?тле й?к т?яп,
Камчылап тылына ?йд?де.
 
 
Ул бара, кан юа ?илк?сен
Камчы ??м дошманы й?генн?н.
Ш?м кебек т?з буе нишл?сен?
К?янт? шикелле б?гелг?н.
 
 
Кешелек сыйфаты бу чакта,
?йтегез, бармы бу мескенд??
Аягы, куллары ??м х?тта
?аны да ху?асы иркенд?.
 
 
Юк си?а кешеч? к?н ит?,
Бикл?де? син гомер юлы?ны…
Дошманы? алдында, егетем,
Бер куркып к?т?рг?ч кулы?ны,
 
 
Й? сугыш син яклап хаклыкны,
Й? сайла кызганыч коллыкны.
Беренче юл нинди данлыклы,
Икенчесе нинди хурлыклы.
 
Гыйнвар, 1943


скачать книгу бесплатно

страницы: 1 2 3

Поделиться ссылкой на выделенное