Абай ??нанбаев.

?ара с?з



скачать книгу бесплатно

Б?л к?ндегіге байлы? та ма?тан емес, а?ыл, аб?йыр да ма?тан емес, арыз бере білу, алдай білу – ма?тан. Б?л екеуі ?олынан келген кісі салт атты, сабау ?амшылы кедей де болса, аз да болса орны т?рде, майлы ат?а, майлы етке ?олы жетеді. Жел?кпелеу, ма?танша? байларды: «сіз айтса?ыз, от?а т?суге бармын» деп желдендіріп алып, шаруасын ?ылмай-а?, малын ба?пай-а?, содан алып киімін б?тейтіп киіп, т?уір атын мініп алып, ?атарлы бір ??рметке жетіп ж?ре береді.

Ол бай ?з тынышты?ын да білмейді, бос шы?ындан?анын да ескермейді. Бір кісімен с?йлессе, «м?ны ?айтеміз?» – деп ба?ана?ы ант?р?анмен а?ылдасады. Ол сиырды? жор?асы секілденіп, ?арай?анда жал?ыз ?зім болсам екен дейт??ын ниетімен ж?не де а?ылдасар досы к?бейсе, ?адірім кетіп ?алады деп ойлап: «Ой, т??ір-ай, соны білмей т?рсыз ба? Ол ана ?улы? ?ой, б?л мына ?улы? ?ой» деп, «о?ан б?йдей салса? болмай ма?» деп бар о?ба?ан жауапты ?йретіп, амалшылы?ты? жолын ?йретем деп, ол байды? ?зін кісіге сенбейт??ын ?ылады. Ж?не байды? ?зіне де адам сенбейт??ын болады. Байды? ?з жауабы, ?з мінезі о?бай т?р?ан со?, ба?ана?ы кісі б?зылса, ?лгі ант?р?ан ба?ана?ы бай?а: «Мен айтпап па едім, оныкі ?улы? с?з деп, міне, к?рді? бе?» – деп, екіншіде тырп етпейт??ын ?ылып алады. Ендігі ж?ртты? а?ылы да, тілеуі де, харекеті де – осы.

XXXXIII с?з

Адам ??ылы екі н?рседен: бірі – т?н, бірі – жан. Ол екеуіні? орталарында бол?ан н?рселерді? ?айсысы жибили, ?айсысы к?сиби – оны білмек керек. Ішсем, жесем демекті? басы – жибили, ?й?тама? та со?ан ??сайды. Аз ба, к?п пе, білсем екен, к?рсем екен деген арзу, б?ларды? да басы – жибили. А?ыл, ?ылым – б?лар – к?сиби. К?збенен к?ріп, ??ла?пен естіп, ?олмен ?стап, тілмен татып, м?рынмен иіскеп, тыста?ы д?ниеден хабар алады. Ол хабарларды? ?намдысы ?намды ?алпыменен, ?намсызы ?намсыз ?алпыменен, ?рнешік ?з суретіменен к??ілге т?седі. Ол к??ілге т?сіруші ба?ана?ы бес н?рседен ?ткен со?, оларды жай?астырып к??ілде суреттемек. Ол – жанны? жибили ?уаты д?р. Бір ?мытпасты? жа?сы н?рседен к??ілге жа?сы ?сер хасил болып, жаман н?рседен к??ілге жаман ?сер хасил болу секілді н?рселер. Б?л ?уаттар ?уелде кішкене ?ана болады. Ескеріп ба??ан адам ?лкейтіп, ?л?айтып, ол ?уаттарды? ?уатын зорайтады. Ескерусіз ?алса, ол ?уатты? ?айсысы болса да жо?алады, тіпті жо?алмаса да, аз-м?з н?рсе болмаса, ?лкен ешн?рсеге жарамайтын болады.

Кімде-кім сырттан естіп білу, к?ріп білу секілді н?рселерді к?бейтіп алса, ол – к?п жи?аны бар адам: сынап, орындысын, орынсызын – б?рін де ба?ана?ы жи?ан н?рселерінен есеп ?ылып, ?арап табады. Б?лай етіп б?л харекетке т?сінген адамды а?ылды дейміз. «??дай та?ала ?зі а?ыл бермеген со? ?айтейік?» демек, «??дай та?ала сеніменен мені бірдей жаратып па?» демек – ??дай та?ала?а жала жауып, ?зін ??т?арма? бол?анды?ы. Б?л – ойсыз, ?нерсіз надан адамны? ісі. О?ан ??дай та?ала к?рме, есітпе, к?рген, естіген н?рсе?ді ескерме, есі?е са?тама деп пе? Ойын-к?лкімен, ішпек-жемек, ?й?тама?пен, ма?танмен ?уре бол да, іші?дегі ?азына?ды жо?алтып, хаиуан бол деген жо?.

Кейбіреулер айтады: «А?ыл жибили болмаса да, талап – жибили.

Талап берген адам а?ылды тапты, талабы жо? кісі таба алмады», – дейді. О да бекер. Талап балада да бар, о?ан талас ?ылу?а болмайды. Ба?ана айтты? ?ой, ?уаты басында кішкене болады, ескермесе жо?алып та кетеді, ескерсе, к?тіп айналдырса, зораяды деп. Жан ?уатыменен адам хасил кыл?ан ?нерлері де к?нде тексерсе?, к?нде асады. К?п заман тексермесе?, тауып ал?ан ?нері?нін жо?ал?анды?ын ж?не ?зі?ні? ол мезгілдегіден бір баска адам болып кеткені?ді білмей каласы?. ?ай жо?ал?ан ?нер: «ал, мен жо?алдым» деп, хабар беріп жо?алады. Енді куса?, ба?ана?ы ?уелгі табуы?нан ?иыныра? тиеді.

Жан ?уаты дейт??ын ?уат – бек к?п н?рсе, б?рін м?нда жазар?а уа?ыт сый?ызбайды. Біра? ?рбір ?нерді? тыстан тауып алып, ішке сал?анын, соны? тамырын берік ?стап т?ру?а жараушы еді. К?п заман ескермеген адамнан ол ба?ана?ы ?нерді? ?зіні? е? ?ызы?ты, ?ымбатты жерлері жо?ала бастайды. Онан со? к?п заман ?тсе, сол ?нерді са?тайт??ын ?уатты? ?зі де жо?алады. Онан со? ?айта к?сіп ?ылу?а болмайды.

Б?л ?уатты? ішінде ?ш арты? куат бар, зин?ар, соны жо?алтып алу жарамас, ол жо?алса, адам ??ылы хайуан болды, адамшылы?тан шы?ты.

Біреуі орысша «подвижной элемент» деп аталады. Ол не н?рсе? Не к?рді?, не есітті?, ?рнешік білді?, соны тездікпенен ??ып, ???анды?пенен т?рмай, арты ?айдан шы?ады, алды ?айда барады, сол екі жа?ына да а?ылды жіберіп ?арама??а тез ?оз?ап жібереді. Егер б?л болмаса, к?п білуге к?п о?у о?ды пайда да бермейді. Керекті уа?ытында ойламай, керекті уа?ытында ?ылмай, керекті уа?ытында айтпай, д?йім уа?ытынан кеш ?алып, «?й, ?ттеген-ай. ?йтуім екен, б?йтуім екен» деп, ?мір бойы ?афил болып-а? отыр?аны?.

Біреуін орысша «сила притягательная однородного» дейді. Ол – бір н?рсені естіп, к?ріп білді?, хош келді, ?азір со?ан ??са?андарды тексересі?. Т?гел ??са?ан ба? Яки бір ?ана жерден ??са?анды?ы бар ма? ?рнешік сол іске бір келіскен жері бар н?рселерді? б?рін ойлап, білгенін тексеріп, білмегенін с?рап, о?ып, б?теннен хабарланып білмей, тыншытпайды.

?шіншісі, орысша «впечатлительность сердца» дейді, я?ни ж?ректі ма?танша?ты?, пайдак?немдік, же?ілдік, сал?ыртты? – б?л т?рт н?рсебірл?н кірлетпей таза са?таса, сонда сырттан ішке бар?ан ?р н?рсені? суреті ж?ректі? айнасына аны? р?ушан болып т?седі. Ондай н?рсе т?ла бойы?а жайылады, тез ?мыттырмайды. Егерде ба?ана?ы т?рт н?рсемен ж?ректі кірлетіп алса?, ж?ректі? айнасы б?зылады, я ?исы?, я к??гірт к?рсетеді. Енді ондай н?рседен о?ды ??ым болмайды.

?рнешік т?н ?уатыменен сырттан тауып, сырттан са?тайсыз, оны? аты д?улет еді. Оны? да неше т?рлі кеселі, кесепаты бар н?рселерін білмесе?, са?тай алмаушы еді? ?ой. Со?ан ??са?ан іштегі жан ?уатыменен жи?ан н?рсені? аты а?ыл, ?ылым еді ?ой. Оны? да неше т?рлі кеселі, кесепаты тиер н?рселері бар. Оны білмесе?, ба?паса? – айрыласы?. Ж?не ?рбір жа?сы н?рсені? ?лшеуі бар, ?лшеуінен асса – жарамайды. ?лшеуін білмек – бір ?лкен керек іс. Ойланба? жа?сы, іске тіпті салынып кеткен кісі ойын байлай алмай, ?ияли болып та кеткені болады. Ішпек, жемек, кимек, к?лмек, к??іл к?термек, ??шпа?, с?ймек, мал жима?, мансап іздемек, айлалы болма?, алданбасты? – б?л н?рселерді? б?ріні? де ?лшеуі бар. ?лшеуінен асырса, бо?ы шы?ады.

«Нені? ?ызы?ын к?п іздесе?, соны? к?йігін бір тартасы?» деген. Баз махфи олмая ол, мен айт?ан ?ш ?уатты? ішінде екеуі, я?ни «сила притягательная однородного» бірл?н «подвижной элемент» – б?л екеуі ?осылып т?ра т?р?ан н?рсе, к?ллі пайда да б?лардан шы?ады, уа к?ллі зарар да б?лардан шы?ады. Мансап с?йгіштік, ма?танша?ты?, ашуланша?ты?, ?тірікшілік, осы?ан ??са?ан ?рбір маск?немдікке тартып, ??мар ?ылып, а?ылдан шы?арып жіберет??ын н?рселер осы екеуінен болады. Б?ларды т?бегейлеткенде жа?сы н?рселерді т?бегейлетіп, жаман н?рселерден, я?ни жо?ар?ы айтылмыш секілді адамшылы?тан шы?арып, ??марпазды??а салып жіберет??ын н?рседен бойды ерте тыйып алу?а керек. Пайда, залалды айырат??ын ?уатты? аты а?ыл еді ?ой. Бір а?ыл ?уатыбірл?н м?ны то?татып болмайды. ??м а?ыл, ??м ?айрат – екі мы?ты ?уат ?осылып то?татады. Ол екеуі кімде бар болса, ба?ана?ы екі ?уатты? екеуі де аз болса, яки бірі бар, бірі жо? болса, ба?ана?ы екі ?уаттар – бір басы ?атты асау ат, ж?генсіз тау?а ?ра ма, тас?а ?ра ма, су?а ?ра ма, жар?а ?ра ма – ??дай білсін, ?йтеуір жолда к?рген есті, а?ылы д?рыс адамдар ?лі де с?рамай да ?алады. Сенде ерік жо?. Екі етек жайылып, екі к?зі? аспанда, мас?ара болып кеткені? ?лгені?ше.

XXXXIV с?з

Адам баласыны? е? жаманы – талапсыз. Талап ?ылушылар да неше т?рлі болады. ??м талапты? ?зі де т?рлі-т?рлі. ??м сол талаптарды? ?айсысыны? со?ына т?ссе де, бірінен бірі ?нерлі, т?рлаулыра? келеді. Уа, л?кин адам баласы я талапты, я талапсыз болсын, ?йтеуір «б?рекелдіні» керек ?ылмайт??ыны болмайды. ?рнешік, орынсыз ба, орынды ма, «б?рекелді» деушіні к??іл іздеп т?рады. Адам баласы ?зі ?ай жолда, ?ай майданда ж?рсе, сол майданда?ы кісімен сырлас болады. Оны? ?шін ?зге жолда?ылардан «б?рекелдіні» о?ды к?тпейді. Ма?ан «б?рекелді» десе, осы ?зімменен серіктес, сырлас осылар «б?рекелді» дер дейді.

Талапты? ішінде адам баласы к?бінесе басына ?адір іздеп, сол талапта болады. Біреу мал ?уып жатыр. Сара?ды?пен, арамды?пен, ?йтеуір мал тапсам, «Мал тап?ан ерді? жазы?ы жо?» дейт??ын, «Малдыны? беті жары?» дейт??ын ма?ал?а сеніп, халы?ты? т?ріне ?арай, ит те болса, малдыны с?ге алмайды деп, б?л мал ??м пайда, ??м ?асиет болады бойыма дейді. М?нысы рас, ?аза?ты? ?з ??л?ына ?ара?анда. Біра? адамды??а, а?ыл?а ?ара?анда, ?аза? т?гіл, к??іл жиіркенет??ын іс. Осы?ан орай біреу ер атанамын, біреу ?ажеке атанамын, біреу молдеке атанамын, біреулер білгіш, ?у, с?м атанамын деп, сол харекетте ж?р. ?р?айсысы ?аза??а яки бірі бар, бірі жо? болса, ба?ана?ы екі б?лдама? та болып, басына «осыным бірсыпыра елеу азы? болар» деген талаппенен ?ылып ж?р. М?нысы ?аза?ты? тамырын ?стап-?стап ?арайды да?ы, «мынаны алып келіп берсе, ?ымбат ал?андай екен, осы к?нде мына бір істі? біраз п?лы бар екен» деп, ?аза?ты? ?з бетінен о?ып, ізденген талап болмаса, кітап бетінен о?ып іздеген талап емес. Оны? ?шін кітап с?зіменен ізденген талап болса, ?уелі к?кіректі тазалау керек дейді, онан со? ?ибадат ?ыл дейді. ?аза?ты? бетіне ?арап, содан о?ы?ан болса, ол талабы?ды ?ыла бер, к?кіректі тым тазалаймын деме, оны кім к?ріп жатыр, ішінде ?атпар к?п болмаса, ??т-берекеге жа?ымды болмайды дейді. Енді осы?ан ?арап, ?айдан о?ып, біліп, ?мтыл?ан талап екенін білерсі?.

XXXXV с?з

??дай табарака уата?аланы? барлы?ыны? ?лкен д?лелі – неше мы? жылдан бері ?ркім ?рт?рлі ?ылып с?йлесе де, б?рі де бір ?лкен ??дай бар деп келгендігі, уа ??м неше мы? т?рлі дінні? б?рі де ?адал?т, махаббат ??дай?а лайы?ты дегендігі.

Біз жаратушы емес, жарат?ан к?ле?кесіне ?арай білет??ын пендеміз. Сол махаббат пен ?адал?тке ?арай тартпа?пыз, сол алланы? хикметін біреуден біреу аны?ыра? сезбекпен артылады. Инандым, сендім демек инандырамын, сендіремін деген емес.

Адамшылы?ты? алды – махаббат, ?адал?т, сезім. Б?ларды? керек емес жері жо?, кіріспейт??ын да жері жо?. Ол – жарат?ан т??іріні? ісі. Ай?ыр биеге ие болма?та да махаббат пен сезім бар. Б?л ?адал?т, махаббат сезім кімде к?бірек болса, ол кісі – ?алым, сол – ?а?ил. Біз жанымыздан ?ылым шы?ара алмаймыз, жаралып, жасалып ?ой?ан н?рселерді сезбекпіз, к?збен к?ріп, а?ылмен біліп.

Здесь представлен ознакомительный фрагмент книги.
Для бесплатного чтения открыта только часть текста (ограничение правообладателя). Если книга вам понравилась, полный текст можно получить на сайте нашего партнера.

Купить и скачать книгу в rtf, mobi, fb2, epub, txt (всего 14 форматов)



скачать книгу бесплатно

страницы: 1 2 3 4 5 6