Абай ??нанбаев.

?ара с?з



скачать книгу бесплатно

Сахиб ни?метке ш?кіршілігі? жо? болса, ?депсіздікпенен к?н?к?р болмайсы? ба? Екінші – б?л жолда?ылар ?ор болып, д?ниеде жо? болып кету де хаупі бар, у? к?пірлерге жем болып кету де, ?айсыбір сабырсызы жолынан тайып, сабырмен бір ?арар т?рамын дегені болып кетселер де керек. Егерде б?л жол жарым-жартыларына ?ана айтыл?ан болса, жарым-жарты раст д?ниеде бола ма? Рас болса, ??мма?а бірдей раст болсын, алала?ан раст бола ма, ??м ?адал?т бола ма? Олай бол?анда, ол ж?ртта ??мыр жо? болса керек. ??мыр ?зі – ха?и?ат. ?ай жерде ??мыр жо? болса, онда к?м?лат жо?. Біра? ?улиелерді? де б?рі бірдей т?ркі д?ние емес еді, ?аш?р?н – м?б?ш?р?дан ?азірет ?осман, ?абдурахман бин ?ауф уа Са?ид бин ?буд?ас ?шеуі де ?лкен байлар еді. Б?л т?ркі д?ниелік: я д?ние л?ззатына алданып ижти?адым шала ?алады деп, бойына сенбегендік; я хирс д?ниеліктен ?ауымны? к??ілін суытпа? ?шін, ренжуге сабыр етіп, ?зін фида ?ылып, мен жаныммен ?рыс ?ыл?анда, халы? е? болмаса н?псісімен ?рыс ?ылып, ??уа ??уастан ?рбір арзу н?псіден суынып, ?адал?т, мархамат, махаббатына бір ?арар болар ма екен деген ?мітпенен болса керек. Олай бол?анда о да ж?рт?а ?ыл?ан арты? махаббаттан хисап. Біра? б?л жол – бек шетін, бек н?зік жол. Б?л жолда риясыз, же?ілдіксіз бір ?арар т?рып іздеген ?ана кісі істі? к?м?латына жетпек. Б?л заманда надир, б??ан ?ылымны? да зоры, сидди?, ?айратты? да зоры, махаббатты? халла?на да, уа халы? ?алам?а да бек зоры табылма? керек. Б?ларды? жиылма?ы – ?иынны? ?иыны, б?лки, фитн? болар.

Басына ??м бір ?зіне ?згешелік бермек – адам ?лын бір б?затын іс. ?рбір наданны? бір тари?ат?а кірдік деп ж?ргені біз б?зылды? дегеніменен бір болады. Хакім, ?алым асылда бір с?з, біра? ?арафта бас?алар д?р. Д?ниеде ?ылым за?ири бар, олар айтылмыштарды жазылмыштар, оны на?лия деп те айтады. Б?л наклия?а ж?йріктер ?алым атанады. ??дай т?б?рака уа та?ала ешбір н?рсені себепсіз жаратпа?ан, м?ны ізерлеп т?ффаккару фи ?ла-илла?и деген хадиске бина?н б?л с?н?ати ??дадан ізерлеп, ??мар болып ?ибратланушылар?а тыю жо?, б?лки, с?н?атынан себебін білмекке ??марлы?тан сани? ?ашы?ты? шы?ады. ??дай т?б?раканы? затына пендесіні? а?ылы жетпесе, д?л сондай ?ашы?пын демек те орынсыз. ?ашы?-ма?ш??лы??а халик бірл?н махл?? ортасы мун?сиб?тсіз, алла та?аланы? пендесін махаббат уа мархамат бірл?н жарат?анын біліп, махаббатына махаббатпенен ?ана елжіремекті ??да?а ?ашы? болды дейміз. Олай бол?анда хикмет ??да?а пенде ?з а?ылы жетерлік ?адірін ?ана білсем деген ?рбір істі? себебін іздеушілерге хакім ат ?ойды. Б?лар ха? бірл?н батылды айырма??а, себептерін білмекке тырыс?андарыменен ??ммасы адам баласыны? пайдасы ?шін, ойын-к?лкі т?гіл, д?ниедегі б?кіл л?ззат б?лар?а екінші м?ртабада ?алып, бір ?ана ха?ты таппа?, ?рбір н?рсені? себебін таппа?пенен л?ззаттанады.

Адаспай тура іздеген хакімдер болмаса, д?ние ойран болар еді. Фи?ыл п?ндені? ?азы?ы – осы жа?сы хакімдер, ?р н?рсе д?ниеде б?ларды? истихражы бірл?н рауаж табады. Б?ларды? ісіні? к?бі – д?ние ісі, л?кин осы хакімдерді? жаса?ан, тарат?ан істері. ?дд?ния м?зр?г?тул-ахирет дегендей, ахиретке егіндік болатын д?ние сол.

?рбір ?алым – хакім емес, ?рбір хакім – ?алым. ?алымдарыны? на?лиясы бірл?н м?сылман иман та?лиди к?сіп ?ылады. Хакімдерді? ?а?лияты бірл?н жетсе, иман якини болады. Б?л хакімдерден м?рат – м?сылман хакімдері, болмаса ?айри дінні? хакімдері – ?г?рше фатлубни т?жиду-ни делінсе де, д?ниені? ??м адам ??лы ?міріні? сырына жетсе де, дінні? ха? ма?рифатына жете алма?андар. Б?ларды? к?бі – иманны? жеті шартынан, бір алланы таныма?тан ?айри, я?ни алтауына кімі к?м?нді, кімі м?нкір болып, тах?и?лай алма?андар. Егер б?лар дін ?стазымыз емес болса да, дінде басшымыз ??дайды? елшісі пай?амбарымызды? хадис шарифі, хайру н-нас м?н йанфагу н-нас деген. Б?л хакімдер ?й?ы, тынышты?, ?уес-?ызы?ты? б?рін ?ойып, адам баласына пайдалы іс шы?арма?лы?ына, я?ни электрияны тауып, аспаннан жайды б?рып алып, д?ниені? бір шетінен ?азір жауап алып т?рып, от пен су?а ?айласын тауып, мы? адам ?ыла алмастай ?ызметтер істетіп ?ойып т?р?анды?ы, уахсусан адам баласыны? а?ыл-пікірін ?стартып, ха? пенен батылды?ты айырма?ты ?йреткендігі – баршасы нафи?лы? бол?ан со?, бізді? олар?а міндеткерлігімізге дау жо?.

Б?л заманны? молдалары хакім атына д?шпан болады. Б?лары білімсіздік, б?лки, б?зы? фи?ыл, ?л-инсан ??дду л?ма ж??илг? хисап. Оларды? ш?кірттеріні? к?бі біраз ?арап-парсыдан тіл ?йренсе, бірлі-жарым болымсыз с?з бахас ?йренсе, со?ан м?з болып, ?зіне ?згешелік беремін деп ?уре болып, ж?рт?а пайдасы тимек т?гіл, т?рлі-т?рлі зарарлар хасил ?ылады «?ай-?ой!» менен, ма?танменен ?ауымды адастырып бітіреді. Б?ларды? к?бі ?ншейін ж??ил т?гіл, ж??ил?л?р кібік талап болса, ?айда ха? с?здер келсе, ?азір нысап?а ?айтсын ??м ?ибраттансын. Рас с?зге ор ?азып, тор жасама? не деген нысап, ??р ?зімшілдік ??м ?р ?зімшілдік – адам баласын б?затын фи?ыл. Расты? бір аты – ха?, ха?ты? бір аты – алла, б??ан ?арсы ?арулас?анша, м?ны ??ып, ?адал?тпен т?птештеуге керек. М?ндай фи?ылдардан к?пір ?аупі де бар. Ж?не пай?амбарымыз салалла?у ?алай?и у?сс?лл?м «а?ыр заманда бір жылды? бір к?н болар» дегенде сахаба-и к?р?млар «б?л бір жылды? бір к?нде намаз нешеу болар» деп с?ра?анда: оны? патуасын сол заманны? ?алымдары білер деген с?зінен ?ибратланып ?араса?, замана ?згеруімен ?а?идалар ?згерілмегін білдіргені ма?л?м болады. Б?л к?ндегі т?хсил?улум ескі медреселер ??рпында болып, б?л заман?а пайдасы жо? болды. Со?ан ?арай ??сманияда мектеп харбия, мектеп рушдиялар салынып, жа?а низам?а айнал?ан. М?нда?ылар ?за? жылдар ?мір ?ткізіп, ?ылымды пайдасыз ?за? бахастар бірл?н к?нін ?ткізіп, ма?ишат д?ниеде надан бір ессіз адам болып шы?ады да, ешбір харекетке лайы?ты жо? бол?ан со?, адам аулау?а, адам алдау?а салынады. К?бінесе м?ндай ессіздерді? насихаты да тасирсіз болады.

Д?ниені? м??мурлы?ы бір т?рлі а?ыл?а н?р беріп т?рат??ын н?рсе. Жо?шылы?ты? адамды хайуандандырып жіберетіні де болады. Б?лки, д?ниені? ?ылымын білмей ?алма?ты? – бір ?лкен зарарлы наданды?, ол ??ранда с?гілген; д?ниеде кімде-кім ?зіне ?згешелік бермек ?асады бірл?н мал?а махаббатын аудар?ан д?ние болмаса, ихсанда ?олым ?ыс?а болмасын деп ??м ?зім біреуге там?ылы болмайын деп, мал?а махаббатын аудармай, ізгілікке бола халал к?сіп бірл?н тап?ан д?ние емес.

Біз ?ылымды сатып, мал іздемек емеспіз. Мал бірл?н ?ылым к?сіп ?ылма?пыз. ?нер – ?зі де мал, ?нерді ?йренбек – ?зі де ихсан. Біра? ол ?нер ?адал?ттан шы?пасын, шар?ы?а муафих болсын. Адам?а х?лінше ихсанды болма? – ?арыз іс. Біра? ?згелерді? ихсанына с?йенбек д?рыс емес. Моллалар т?ра т?рсын, хусусан б?л заманны? ишандарына бек са? болы?дар. Олар – фитн? ?алым, б?лардан залалдан бас?а ешн?рсе шы?пайды. ?здері х?кім шари?атты таза білмейді, к?бі надан болады. Онан асып ?зін-?зі ??іл тари?ат біліп ж?не біреуді жеткізбек да?уасын ?ылады. Б?л іс оларды? сыба?асы емес, б?ларды? жеткізбегі м?хал, б?лар адам аздырушылар, хатт? дінге де залалды. Б?ларды? с?йгені – надандар, с?йлегені – жал?ан, д?лелдері – тасбы?ы менен шалмалары, онан бас?а ешн?рсе жо?.

Енді білі?іздер, ей, перзенттер! ??дай та?аланы? жолы деген жол алла та?аланы? ?зіндей ни?аятсыз болады. Оны? ни?аятына ешкім жетпейді. Біра? сол жол?а ж?руді ?зіне шарт ?ылып кім ?адам басты, ол таза м?сылман, толы? адам делінеді. Д?ниеде т?пкі ма?саты? ?з пайда? болса – ?зі? ни?аятлысы?, ол жол ??дайды? жолы емес. ?аламнан жиылсын, ма?ан ??йылсын, отыр?ан орныма а?ып келе берсін деген ол не деген нысап? Не т?рлі болса да, я д?ние?нен, я а?ылы?нан, я малы?нан ?адал?т, шапа?ат секілді біреулерге жа?сылы? тигізбек ма?саты? болса, ол жол – ??даны? жолы. Ол ни?аятсыз жол, сол ни?аятсыз жол?а ая?ы?ды берік басты?, ни?аятсыз ??да?а та?ырып хасил болып хас езгу ??лдарынан болма? ?міт бар, ?зге жолда не ?міт бар? Кейбіреулерді? бар ?нері, ма?саты киімін т?зетпек, ж?ріс-т?рысын т?зетпек болады да, м?нысын ?зіне бар д?улет біледі. Б?л істеріні? б?рі ?зін к?рсетпек, ?зін-?зі базар?а салып, бір а?ылы к?зіндегі а?ыма?тар?а «б?рекелді» дегізбек. «Осындай болар ма едік» деп біреулер талаптанар, біреулер «осындай бола алмады?» деп к?йінер, м?нан не пайда шы?ты? Сырт?а ?асиет бітпейді, алла та?ала ?арайт??ын ?алыбы?а, боямасыз ы?ыласы?а ?асиет бітеді. Б?л айна?а табын?андарды? а?ылы ?аншалы? ?сер дейсі?? А?ыл ?ссе, ол т?псіз тере? жа?сылы? с?ймектікпен ?сер.

??дай та?ала д?ниені к?малатты шеберлікпен жарат?ан ??м адам баласын ?ссін-?нсін деп жарат?ан. Сол ?сіп-?ну жолында?ы адамны? талап ?ылып ізденер ?арызды ісіні? алды – ?уелі дос к?бейтпек. Ол досын к?бейтпекті? табылма?ы ?зіні? ?згелерге ?олы?нан келгенінше досты? ма?амында болма?. Кімге досты?ы? болса, досты? ша?ырады. Е? ая?ы ешкімге ?ас са?ынбасты? ??м ?зіне ?згешелік беремін деп, ?зін тілмен я ?ылы?пен арты? к?рсетпек ма?сатынан аула? болма?.

Б?л ?зін-?зі арты? к?рсетпек екі т?рлі! ?уелгісі – ?рбір жаманшылы?ты? жа?асында т?рып адамны? адамды?ын б?затын жаманшылы?тан бойын жима?ты?, б?л адам?а н?р болады.

Екіншісі – ?зін-?зі ?згешелікпен арты? к?рсетпек адамды?ты? н?рын, г?лін б?зады.

?шіншісі – ?асты? ?ылма?, ?ор т?тпа?, кемітпек. Олар д?шпанды? ша?ырады.

??м ?зі ?згеше т?татын демекті? т?бі – ма?тан. ?рбір ма?тан біреуден асамын деген к?ншілдік бітіреді де, к?ншілдік к?ншілдікті ?оз?айды. Б?л ?ш т?рлі істі? жо?ты?ы адамны? к??іліне тынышты? береді. ?рбір к??іл тынышты?ы к??ілге талап салады.

К?ллі адам баласын ?ор ?ылатын ?ш н?рсе бар. Сонан ?ашпа? керек: ?уелі – наданды?, екіншісі – еріншектік, ?шінші – залымды? деп білесі?.

Наданды? – білім-?ылымны? жо?ты?ы, д?ниеде ешбір н?рсені оларсыз біліп болмайды.

Білімсіздік хайуанды? болады.

Еріншектік – к?ллі д?ниедегі ?нерді? д?шпаны. Талапсызды?, жігерсіздік, ?ятсызды?, кедейлік – б?рі осыдан шы?ады.

Залымды? – адам баласыны? д?шпаны. Адам баласына д?шпан болса, адамнан б?лінеді, бір жырт?ыш хайуан ?исабына ?осылады.

Б?ларды? емі, халла?ына махаббат, халы? ?алам?а шап?ат, ?айратты, т?рлаулы, ?адал?т ісіні? алды-артын бай?арлы? білімі, ?ылымы болсын… Ол білім, ?ылымы ??да?а м??т?ди болсын. ?ылым ?уелі ?алами ?ылым?а м??т?ди болсын. Я?ни ??дай та?ала б?л ?аламды жаратты, ерінбеді, келісімменен, хикметпенен к?м?латты бір жол?а салып жасады, сіздерді? ісі?із де бір жа?сылы? бина ?ылып, ар?а с?йерлік шеберлікпенен болсын. Ж?не ??дай та?ала ?рне жаратты, бір т?рлі пайдалы хикметі бар. Сені? де ісі?нен бір зарар шы?ып кеткендей болмай, к?пке пайда боларлы? бір ?міті бар іс болсын. Б?ларсыз іс іс емес. Б?лки, б?ларсыз та?ат та?ат та емес.

Белгілі, ??дай та?ала ешбір н?рсені хикметсіз жаратпады, ешбір н?рсеге хикметсіз т?клиф ?ылмады. Б?ріні? хикметі бар, б?ріні? себебі бар, бізді? ?ауам былай т?рсын, ?ылым?а махаббаты барлар?а себеп, парыздарды білмекке ижти?ад л?зім, сіздер ?рбір ?амал ?ылса?ыз ізгілік деп ?ыласыз, ізгілікке бола ?асд етіп, ниет етесіз. Ниет оны? парызынан хисап, пай?амбарымыз салалла?у ?алай?и у?сс?лламні? хадис шарифі «иннама-л-а?мал, бин-ниет» деген. Енді ниет етті?із та?арат алма??а, намаз о?ыма??а, ораза т?тпа??а, б?л та?аттарды ниеті?із за?ирынан ?алыпсыз ?ибадат?а жетпегендігі кемшілік емес пе? Сізді? батины?ыз таза болма?ы ?уелі иман болып, б?л за?ир ?ибадаты?ыз иманды бол?ан со? ?ана, парыз бол?ан, сізді? за?иры?ызда?ы ?ибадат – батины?ызда?ы иманны? к?ле?кесі, ??м сол иманны? н?рланып т?рма?ына к?рік ?шін б?йырыл?ан. Оны? ?шін ??ламалар иман екеу емес, біреу, біра? ізгі та?атпенен н?рланады, та?ат жо? болса, к??гірттенеді, б?лки, с?ну хаупі де бар деген. Егер надандар ол ?ибадатты? ішкі сырын ескермей ?ылса, соны ?ылып ж?ріп, иманы с?нер деген.

Мені? хаупім бар, олар хас осы ?ибадат екен, ??даны? бізге б?йыр?аны, біз осыны ?ылса?, м?сылманды? к?міл болады деп ойлайды. Ол ?ибадат к?зетшісі еді. Ж?, к?зетші к?зеткен н?рсені? аманды?ын ойламай, бір ?ана ояу т?рма?ын ?асд ?ылса, ол не к?зет? К?зеткен н?рсесі ?айда кетеді? Ма?сат к?зетілген н?рсені? аманды?ы, тазалы?ы емес пе? Ей, ишараттан хабарсыздар, ?ара! Б?л ?ибадаттан бір ?лкені – намаз, ол намаздан ?уелі та?арат алма?, онан со? намаз?а ш?ру? ?ылма?, ол та?аратты? алды истинжа еді. М?ны бір берік ойлап т?р. Ая?ы екі ая??а м?сіхпенен бітуші еді, б?лар ??ммасы болмаса к?бі ишарат еді. Истинжада к…і?ізді жуа-сыз, сізді? к…і?ізді? ешкімге керегі жо? еді. Онымен сезімді тазалы??а иіргендігі?ді к?міл ыхласы?ды к?рсетіп, ішімні? сафлы?ыны? со?ында халы? к?рер, сыртымды да п?к етемін ??м к?зге к?рінбейтін а?заларымды да п?к етемін, б?л п?ктікті? ?стінде алла?а д??а айтамын деп ?зірленесіз.

Енді намазды? аты – салауат, д??а ма?ынасында деген:

Ая?та, мойында бол?ан м?схлар – ол жума? емес, ?здері де жуулы деп к?рсеткен ишараты.

Намаздан ?уелі ??ла? ?а?ты?ыз – егер алла та?аланы жо?арыда деп, м?к?н исфат етпесе? де, бегірек созу ?депсіз болып, к?н? дариясына ?ары? болдым, я?ни д?ние ?уесіне ?ары? ?ылмай ?олымнан тарт, я?ни ??тыларлы? ж?рдемдеріні? ишараты*. Онан со? ?иямда т?рып ?ол ба?лама? – ??л ?ожа алдында т?рма? – б??ара патша алдында т?р?аннан арты? алланы? ?адірлігіне ?зіні? ?ажизды?ына ыкрарыны? беріктігін к?рсеткен ишараты. ?ыбыла?а ?арама? – ?рине, ??дай та?ала?а ешбір орын м?мкін емес болса да, зиратын парыз еткен орын?а ж?зін ?аратып, сонда?ы д??адай ?абылды??а жа?ын болар ма екен деген ишараты.

Онан со? ?ира ?т, я?ни сура?и фатиха о?исы?, м?нда біра? с?з ?зарады. Ол фатиха с?ресіні? ма?ыналарында к?п сыр бар.

Ру??? бас ?рма? – алдында ??да хазірге ??сас, ол да ишарат.

С?жделер – ?уелі жерден жарал?анына ы?ырары, екіншісі – ж?не жерге ?айтпа?ына ы?ырары, бас к?термек ж?не тіріліп, с?рау бермегіне ы?ырарыны? ишараты.

?а?адат ул-ахир – д??аны? а?ырында алла?а тахият, одан т?ш???уд, одан салауат, пай?амбарымыз саллалла?у ?алай?и у?сс?лл?мге айтпа? ?шін е? а?ыр?ы с?лемменен тауысасыз, я?ни алла та?аладан не тілеп д??а ?ылды?ыз. Ол д??а ?азинасы к?ллі м?сылмандарды орта?тастырып, олар?а да с?л?м?тшілік тілеп ??м рахмет тілеп бітіресіз.

Ж?, б?л с?зден не ?ибр?тлендік?

XXXIX с?з

Рас, б?рын?ы бізді? ата-бабаларымызды? б?л заманда?ылардан білімі, к?тімі, сыпайылы?ы, тазалы?ы т?мен бол?ан. Біра? б?л заманда?ылардан арты? екі мінезі бар екен. Ендігі ж?рт ата-бабаларымызды? мінді ісін бір-бірлеп тастап келеміз, ?лгі екі ?ана т?уір ісін біржола жо?алтып алды?. Осы к?нгілер ?зге мінезге осы ?рмелеп ілгері бара жат?анына ?арай сол аталарымызды? екі ?ана т?уір мінезін жо?алтпай т?рса?, біз де ел ?атарына кірер едік. Сол екі мінез жо? бол?ан со?, ?лгі ?йренген ?нерімізді? б?рі де адамшылы??а ??самайды, шайтанды??а тартып барады. Ж?ртты?тан кетіп бара жат?анымызды? бір ?лкен себебі сол к?рінеді.

Ол екі мінезі ?айсы десе?, ?уелі – ол заманда ел басы, топ басы деген кісілер болады екен. К?ш-?онды болса, дау-жанжалды болса, билік соларда болады екен. ?зге ?ара ж?рт жа?сы-жаман ?здеріні? шаруасымен ж?ре береді екен. Ол ел басы мен топ басылары калай ?ылса, калай бітірсе, халы?та оны сынама?, бірден бірге ж?ргізбек болмайды екен. «?ой асы?ын ?олы?а ал, ?олайы?а жа?са, са?а ?ой», «Бас-басы?а би болса, манар тау?а сыймассы?, басал?а?ыз бар болса, жан?ан от?а к?ймессі?» деп ма?ал айтып, тілеу ?ылып, екі тізгін, бір шылбырды бердік са?ан, берген со?, ?айтып б?зылма? т?гіл, жетпегені?ді жетілтемін деп, жаманды?ын жасырып, жа?сылы?ын асырамын деп тырысады екен. Оны зор т?тып, ?улие т?тып, онан со? жа?сылары да к?п азбайды екен. Б?рі ?з бауыры, б?рі ?з малы бол?ан со?, шыныменен жетесінде жо? болмаса, соларды? ?амын жемей ?айтеді?

Екінші мінезі – намыс?орлы? екен. Ат аталып, аруа? ша?ырыл?ан жерде а?айын?а ?кпе, аразды??а ?арамайды екен, жанын салысады екен. «?зіне ар т?т?ан жаттан зар т?тады» деп, «Аз аразды?ты ?у?ан к?п пайдасын кетірер» деп, «А?айынны? азары болса да, безері болмайды», «Алтау ала болса, ауызда?ы кетеді, т?ртеу т?гел болса, т?бедегі келеді» десіп, «Жол ?у?ан ?азына?а жолы?ар, дау ?у?ан п?леге жолы?ар» десіп. К?неки, енді осы екі мінез ?айда бар? Б?лар да арлылы?, намыстылы?, табандылы?тан келеді. Б?лардан айырылды?. Ендігілерді? досты?ы – пейіл емес, алдау, д?шпанды?ы – кейіс емес, не к?ндестік, не тыныш отыра алма?анды?.

XXXX с?з

Зин?ар, сендерден бір с?райын деп ж?рген ісім бар.

Осы, бізді? ?аза?ты? ?лген кісісінде жаманы жо?, тірі кісісіні? жамандаудан аманы жо? болат??ыны ?алай?

?айраты ?айт?ан шал мен жасты? б?рі бітім ?ылады, шалдар ?зді-?зі к?п ??рбыдан айрылып азайып отырса да, біріменен біріні? бітім ?ылмайт??ыны ?алай?

Бір елді? ішінде жама?айынды кісі бірге ту?андай к?ріп, іші елжіреп жа?сы к?ріп т?рып, елге келсе, ?рі-беріден со? ?айта ?аш?андай ?ылат??ыны ?алай?

Жатты? бір т?уір кісісін к?рсе, «жары?ты?» деп жалбырап ?алып, ма?тай ?алып, ?з елінде сонан арты? адам болса да танымайт??ыны ?алай?

Бір жолаушы алыс жерге барса, бар?ан еліне ?з елін ма?таймын деп ?тірікті сыбап-сыбап, ?айтып келген со? сол бар?ан, к?рген елін, жерін ма?тап, ?тірікті сыбайт??ыны ?алай?

?ай ?аза?ты к?рсем де, баласы жасыра? болса, оны? басынан п?рмене болып ж?ріп, ержеткен со? суы? тартат??ыны ?алай?

Біреуді? а?айыны тор?алы той, топыра?ты ?лімде, адалды? берекеде алысу?а табылмай, барымта алалы?, ?рлалы? десе, табыла ?оятыны ?алай?

Б?йгеге ат ?осса?, аты?ды тартыспайт??ын а?айын, аты? келсе, б?йгесіне ?кпелейт??ыны ?алай?

Бая?ыда біреу біреуді пален жасымда келе жат?анда п?лен жерге жеткізіп салып еді деп, соны ?лгенше айта ж?руші еді. Осы к?нде б?л жыл?ы берген ендігі жыл?а жарамайт??ыны ?алай?

Байды? баласы кедей болса, ?рлы? ?ылу?а арланбайды, бай?а кірісуге арланат??ыны ?алай?

Екі жа?сы бір елде с?йіскен досты?ында т?ра алыспайды. Кейбір ант?р?андарды? тым-а? тату бола ?алатыны ?алай?

Біреуді досым деп ат беріп ж?рсе?, о?ан сені? бір д?шпаны? келіп бір тай берсе, б?зыла ?алатыны ?алай?

К?нде тілін алат??ын достан кейде бір тіл ала ?ой?ан д?шпан?а кісіні? ?ле жаздайт??ыны калай?

К?п кісі досым жетілсе екен демейді, егерде жетілсе, ба?ана?ы досына бір бітімі жо? д?шпан сол болат??ыны ?алай?

Кей ж?рт а?ыл айтарлы? кісіні іздеп таба алмайды. ?ылы?ыны? ?ылшы?ын танит??ын кісіден ?ашы? ж?рет??ыны ?алай?

Біреу біреудікіне келгенде ?йдегі малыны? б?рін де айдап келіп, ?з ?йіне кісі бар?анда бар малын дала?а айдап жіберет??ыны калай?

Тынышты? іздеп таба алмай ж?рген ж?рт тынышты? к?рсе, с?тке т?рмай, тынышты?тан жалы?а ?алат??ыны ?алай?

Елді пысы? билегені несі? Пысы?ты? б?рі кедей келет??ыны несі?

То?ал ?атын ?р келет??ыны несі? Кеселді кісі ер келет??ыны несі? Кедей кісіні? кер келет??ыны несі?

Н?псісін тыйып, бойын то?тат?ан кісіні? жаман атанып, н?псісі билеп, ма?тан?а еріп, п?ле шы?ар?ан кісі мы?ты атанат??ыны несі?

?аза?ты? шын с?зге нанбай, ??ла? та ?оймай, ты?дау?а ?олы да тимей, п?лелі с?зге, ?тірікке с?ттей ?йып, бар шаруасы судай а?са да, соны ?бден естіп ??пай тынбайт??ыны ?алай?

XXXXI с?з

?аза??а а?ыл берем, т?зеймін деп ?ам жеген адам?а екі н?рсе керек.

?уелі – бек зор ?кімет, жарлы? ?олында бар кісі керек. ?лкендерін ?ор?ытып, жас балаларын еріксіз ?олдарынан алып, медреселерге беріп, бірін ол жол, бірін б?л жол?а салу керек, д?ниеде к?п есепсіз ?ылымны? жолдары бар, ?рбір жолда ?йретушілерге беріп сен б?л жолды ?йрен, сен ол жолды ?йрен деп жол?а салып, м?нда?ы халы??а шы?ынын т?летіп жіберсе, х?тта ?ыздарды да е? болмаса м?сылман ?ылымына жіберсе, жа?сы дін танырлы? ?ылып ?йретсе, сонда сол жастар жетіп, б?л аталары ?артайып с?зден ?ал?анда т?зелсе болар еді.

Екінші – ол адам есепсіз бай болар?а керек. Аталарын паралап, балаларын алып, бастап?ы айт?андай жол?а салып, та?лым берсе, сонда т?зелер еді.

Енді м?ндай халы?ты еріксіз ?ор?ытып к?ндірерлік к?ш-?уат ешкімге бітпейді. Ол баланы ?аза?ты? б?рін паралап к?ндірерлік д?улет бір кісіге бітуге м?мкін де емес.

?аза?ты я ?ор?ытпай, я параламай, а?ылменен не жырлап, не сырлап айт?анменен ешн?рсеге к?ндіру м?мкін де емес. Етінен ?ткен, с?йегіне жеткен, атадан мирас ал?ан, ананы? с?тіменен біткен надан-ды? ?лде?ашан адамшылы?тан кетірген. ?здеріні? ырба?ы бар ма, пыш-пышы бар ма, гуілдегі бар ма, д?рілдегі бар ма – сонысынан д?ниеде ешбір ?ызы?ты н?рсе бар деп ойламайды, ойласа да б?рыла алмайды, егер с?з айтса?, т?гел ты?дап т?ра алмайды, не к??ілі, не к?зі ала?дап отырады. Енді не ?ылды?, не болды?!

XXXXII с?з

?аза?ты? жаманшылы??а ?йір бола берет??ыныны? бір себебі – ж?мысыны? жо?ты?ы. Егер егін салса, я сауда?а салынса, ?олы тиер ме еді? Ол ауылдан б?л ауыл?а, біреуден бір жыл?ыны? майын с?рап мініп, тама? асырап, болмаса с?з а?дып, ?улы?, с?мды?пенен адам аздырма? ?шін, яки аз?ырушыларды? ке?есіне кірмек ?шін, пайдасыз, ж?мыссыз ?а??ырып ж?руге ??мар. Д?ниелік керек болса, адал е?бекке салынып ал?ан кісі ондай ж?рісті иттей ?орлы? к?рмей ме? ?зіні? к?сібін тастап, кезегендікке салына ма? Малдылар малын ??кей малшылар?а, бала-ша?а?а тапсырып, ?олда?ы ??дай берген азды-к?пті д?улеті ?ызы?сыз к?рініп, оны? ?ры-б?ріге жем болып, ?ар?а-жар?а ?шырауына шыдайды. Пыш-пыш ке?естен ?алып, бір ауыл?а барып, ?улы?, с?мды? жасап ж?ріп, тегін тама? жеп, ыржы?дасуды ?ысырату?а шыдамайды. Не ?шін десе?, халы??а ?дет жол бол?ан со?, шаруа?а пысы?, мал ба?у?а, мал табу?а пысы? ол ?нерлі кісіге ?осылмайды, я ?зі п?ле шы?ару?а пысы?, я сондайларды? с?зін «естігенім», «білгенім» деп елге жайып ж?ріп, ырба?дау?а пысы? ?нерлілерге ?осыл?андай к?рінеді.

Сол ?шін осы к?нгі ?аза?ты? іске жараймын дегені ?зіні? азды-к?птісін біреуге ?оса салып, «к?ре ж?р, к?здей ж?р» деп басын босатып алып, с?з а?дып, тама? а?дып, ел кезуге салынады.



скачать книгу бесплатно

страницы: 1 2 3 4 5 6

Поделиться ссылкой на выделенное